१३. सद्धम्मप्पतिरूपकसुत्तवण्णना

१५६. आजानाति हेट्ठिममग्गेहि ञातमरियादं अनतिक्कमित्वाव जानाति पटिविज्झतीति अञ्ञा, अग्गमग्गपञ्ञा. अञ्ञस्स अयन्ति अञ्ञा, अरहत्तफलं. तेनाह ‘‘अरहत्ते’’ति.

ओभासेति ओभासनिमित्तं. ‘‘चित्तं विकम्पती’’ति पदद्वयं आनेत्वा सम्बन्धो. ओभासेति विसयभूते. उपक्किलेसेहि चित्तं विकम्पतीति योजना. तेनाह ‘‘येहि चित्तं पवेधती’’ति. सेसेसुपि एसेव नयो.

उपट्ठानेति सतियं. उपेक्खाय चाति विपस्सनुपेक्खाय च. एत्थ च विपस्सनाचित्तसमुट्ठानसन्तानविनिमुत्तं पभासनं रूपायतनं ओभासो. ञाणादयो विपस्सनाचित्तसम्पयुत्ताव. सकसककिच्चे सविसेसो हुत्वा पवत्तो अधिमोक्खो सद्धाधिमोक्खो. उपट्ठानं सति. उपेक्खाति आवज्जनुपेक्खा. सा हि आवज्जनचित्तसम्पयुत्ता चेतना. आवज्जनअज्झुपेक्खनवसेन पवत्तिया इध ‘‘आवज्जनुपेक्खा’’ति वुच्चति. पुन उपेक्खायाति विपस्सनुपेक्खाव अनेन समज्झत्तताय एवं वुत्ता. निकन्ति नाम विपस्सनाय निकामना अपेक्खा. सुखुमतरकिलेसो वा सिया दुविञ्ञेय्यो.

इमानि दस ठानानीति इमानि ओभासादीनि उपक्किलेसुप्पत्तिया ठानानि उपक्किलेसवत्थूनि. पञ्ञा यस्स परिचिताति यस्स पञ्ञा परिचितवती याथावतो जानाति. ‘‘इमानि निस्साय अद्धा मग्गप्पत्तो फलप्पत्तो अह’’न्ति पवत्तअधिमानो धम्मुद्धच्चं धम्मूपनिस्सयो विक्खेपो. तत्थ कुसलो हि तं याथावतो जानन्तो न च तत्थ सम्मोहं गच्छति.

अधिगमसद्धम्मप्पतिरूपकं नाम अनधिगते अधिगतमानिभावावहत्ता. यदग्गेन विपस्सनाञाणस्स उपक्किलेसो, तदग्गेन पटिपत्तिसद्धम्मप्पतिरूपकोतिपि सक्का विञ्ञातुं. धातुकथाति महाधातुकथं वदति. वेदल्लपिटकन्ति वेतुल्लपिटकं. तं नागभवनतो आनीतन्ति वदन्ति. वादभासितन्ति अपरे. अबुद्धवचनं बुद्धवचनेन विरुज्झनतो. न हि सम्बुद्धो पुब्बापरविरुद्धं वदति. तत्थ सल्लं उपट्ठपेन्ति किलेसविनयं न सन्दिस्सति, अञ्ञदत्थु किलेसुप्पत्तिया पच्चयो होतीति.

अविक्कयमानन्ति विक्कयं अगच्छन्तं. तन्ति सुवण्णभण्डं.

न सक्खिंसु ञाणस्स अविसदभावतो. एस नयो इतो परेसुपि.

इदानि ‘‘भिक्खू पटिसम्भिदाप्पत्ता अहेसु’’न्तिआदिना वुत्तमेव अत्थं कारणतो विभावेतुं पुन ‘‘पठमबोधियं ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पटिपत्तिं पूरयिंसूति अतीते कदा ते पटिसम्भिदावहं पटिपत्तिं पूरयिंसु? पठमबोधिकालिका भिक्खू. न हि अत्तसम्मापणिधिया पुब्बेकतपुञ्ञताय च विना तादिसं भवति. एस नयो इतो परेसुपि. तदा पटिपत्तिसद्धम्मो अन्तरहितो नाम भविस्सतीति एतेन अरियमग्गेन आसन्ना एव पुब्बभागपटिपदा पटिपत्तिसद्धम्मोति दस्सेति.

द्वीसूति सुत्ताभिधम्मपिटकेसु अन्तरहितेसुपि. अनन्तरहितमेव अधिसीलसिक्खायं ठितस्स इतरसिक्खाद्वयसमुट्ठापिततो. किं कारणाति केन कारणेन, अञ्ञस्मिं धम्मे अन्तरहिते अञ्ञतरस्स धम्मस्स अनन्तरधानं वुच्चतीति अधिप्पायो. पटिपत्तिया पच्चयो होति अनवसेसतो पटिपत्तिक्कमस्स परिदीपनतो. पटिपत्ति अधिगमस्स पच्चयो विसेसलक्खणपटिवेधभावतो. परियत्तियेव पमाणं सासनस्स ठितियाति अधिप्पायो.

ननु च सासनं ओसक्कितं परियत्तिया वत्तमानायाति अधिप्पायो. अनाराधकभिक्खूति सीलमत्तस्सपि न आराधको दुस्सीलो. इमस्मिन्ति इमस्मिं पातिमोक्खे. वत्तन्ताति ‘‘सीलं अकोपेत्वा ठिता अत्थी’’ति पुच्छि.

एतेसूति एवं महन्तेसु सकलं लोकं अज्झोत्थरितुं समत्थेसु चतूसु महाभूतेसु. तस्माति यस्मा अञ्ञेन केनचि अतिमहन्तेनपि सद्धम्मो न अन्तरधायति, समयन्तरेन पन वत्तब्बमेव नत्थि, तस्मा. एवमाहाति इदानि वुच्चमानाकारं वदति.

आदानं आदि, आदि एव आदिकन्ति आह ‘‘आदिकेनाति आदानेना’’ति. हेट्ठागमनीयाति अधोभागगमनीया, अपायदुक्खस्स संसारदुक्खस्स च निब्बत्तकाति अत्थो. गारवरहिताति गरुकाररहिता. पतिस्सयनं नीचभावेन पतिबद्धवुत्तिता, पतिस्सो पतिस्सयोति अत्थतो एकं, सो एतेसं नत्थीति आह ‘‘अप्पतिस्साति अप्पतिस्सया अनीचवुत्तिका’’ति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

सद्धम्मप्पतिरूपकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

कस्सपसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.