४. चतुत्थवग्गो

१. चतुधातुसुत्तवण्णना

११४. पतिट्ठाधातूति सहजातानं धम्मानं पतिट्ठाभूता धातु. आबन्धनधातूति नहानियचुण्णस्स उदकं विय सहजातधम्मानं आबन्धनभूता धातु. परिपाचनधातूति सूरियो फलादीनं विय सहजातधम्मानं परिपाचनभूता धातु. वित्थम्भनधातूति दुतियो विय सहजातधम्मानं वित्थम्भनभूता धातु. केसादयो वीसति कोट्ठासा. आदि-सद्देन पित्तादयो सन्तप्पनादयो उद्धङ्गमा वातादयो गहिता. एताति धातुयो.

चतुधातुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. पुब्बेसम्बोधसुत्तवण्णना

११५. अयं पथवीधातुं निस्साय तं आरब्भ पवत्तो अस्सादो. एवं पवत्तानन्ति एवं काये पभावस्स पवेदनवसेनेव पवत्तानं. हुत्वा अभावाकारेनाति पुब्बे अविज्जमाना पच्चयसामग्गिया हुत्वा उप्पज्जित्वा पुन भङ्गुपगमनतो उद्धं अभावाकारेन. न निच्चाति अनिच्चा अद्धुवत्ता, धुवं निच्चं. पटिपीळनाकारेनाति उदयब्बयवसेन अभिण्हं पीळनाकारेन दुक्खट्ठेन. सभावविगमाकारेनाति अत्तनो सभावस्स विगच्छनाकारेन. सभावधम्मा हि अप्पमत्तं खणं पत्वा निरुज्झन्ति. तस्मा ते ‘‘जराय मरणेन चा’’ति द्वेधा विपरिणमन्ति. तेनाह ‘‘विपरिणामधम्मा’’ति. आदीनं वाति पवत्तेतीति आदीनवो, परमकापञ्ञता. विनीयतीति वूपसमीयति. अच्चन्तप्पहानवसेन निस्सरति एतेनाति निस्सरणं.

सायं निपन्ना सब्बरत्तिं खेपेत्वा पातो उट्ठहाम, मासपुण्णघटो विय नो सरीरं निस्सन्दाभावतो.

फुसितमत्तेसुपीति उदकस्स फुसितमत्तेसुपि.

अतिनामेन्ति कालं. एवं वुत्तनयेन पवत्ता पुग्गला एता पथवीधातुआदयो अस्सादेन्ति नाम अभिरतिवसेन तत्थ आकङ्खुप्पादनतो.

अभिविसिट्ठेन ञाणेनाति अग्गमग्गञाणेन. रुक्खो बोधि ‘‘बुज्झति एत्था’’ति कत्वा. मग्गो बोधि ‘‘बुज्झति एतेना’’ति कत्वा. सब्बञ्ञुतञ्ञाणं बोधि सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुज्झनतो. निब्बानं बोधि बुज्झितब्बतो. तेसन्ति निद्धारणे सामिवचनं. सावकपारमीञाणन्ति सावकपारमीञाणं याथावतो दस्सनवत्थु.

अकुप्पाति पटिपक्खेहि अकोपेतब्बो. कारणतोति अरियमग्गतो. ततो हिस्स अकुप्पता. तेनाह ‘‘सा ही’’तिआदी. आरम्मणतोति निब्बानारम्मणतो निब्बानारम्मणानं लोकियसमापत्तीनं अभावतो.

वित्थारवसेनाति एकेकधातुवसेनाति वदन्ति, एकेकिस्सा पन धातुया लक्खणविभत्तिदस्सनवसेन. यन्ति हेतुअत्थे निपातो, यं निमित्तन्ति अत्थो. अस्सादेति एतेनाति अस्सादो, तण्हा. अयं पथवीधातुया अस्सादोति एत्थ अयं-सद्दो ‘‘पहानपटिवेधो’’ति एत्थापि आनेत्वा सम्बन्धितब्बो ‘‘अयं पहानपटिवेधो पटिविज्झितब्बट्ठेन समुदयसच्च’’न्ति. एस नयो सेससच्चेसुपि. याति यथावुत्तेसु अस्सादो आदीनवो निस्सरणन्ति इमेसु तीसु ठानेसु पवत्ता या दिट्ठि…पे… यो समाधि, अयं भावनापटिवेधो मग्गसच्चन्ति वुत्तनयेनेव योजेतब्बं.

पुब्बेसम्बोधसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. अचरिंसुत्तवण्णना

११६. यथा यावता निस्सरणपरियेसनट्ठाने आदीनवपरियेसना, एवं यावता आदीनवपरियेसनट्ठाने अस्सादपरियेसना सम्मापटिपन्नस्साति वुत्तं ‘‘अचरिन्ति ञाणचारेन अचरिं, अनुभवनचारेना’’ति.

अचरिंसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. नोचेदंसुत्तवण्णना

११७. निस्सटातिआदीनि पदानि, आदितो वुत्तपटिसेधेनाति ‘‘नेवा’’ति एत्थ वुत्तेन नकारेन. तेनाह ‘‘न निस्सटा’’तिआदि. विमरियादिकतेनातिआदि च एत्थ विहरणपेक्खणे करणवचनं. दुतियनयेति ‘‘यतो च खो, भिक्खवे’’तिआदिना वुत्तनये. किलेसवट्टमरियादाय सब्बसो अभावतो निम्मरियादिकतेन चित्तेन. तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि. तीसूति दुतियादीसु तीसु.

नोचेदंसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. एकन्तदुक्खसुत्तवण्णना

११८. एकन्तेनेव दुक्खाति अवीचिमहानिरयो विय एकन्ततो दुक्खा एव सुखेन अवोमिस्सा. दुक्खेन अनुपतिताति दुक्खेनेव सब्बसो उपगता. दुक्खेन ओक्कन्ताति बहिद्धा विय अन्तोपि दुक्खेन अवक्कन्ता अनुपविट्ठा. सुखवेदनापच्चयताय इमासं धातूनं सुखता विय दुक्खवेदनापच्चयतापि वेदितब्बा, सङ्खारदुक्खता पन सब्बत्थ चरिता एव. सब्बत्थाति सब्बासु धातूसु, सब्बट्ठानेसु वा. पठमं सुखं दस्सेत्वापि पच्छा दुक्खस्स कथितत्ता ‘‘दुक्खलक्खणं कथित’’न्ति वुत्तं.

एकन्तदुक्खसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६-१०. अभिनन्दसुत्तादिवण्णना

११९-१२३. छट्ठसत्तमेसु वट्टविवट्टं कथितं. अट्ठकथायं पन ‘‘विवट्टं कथित’’न्ति वुत्तं. तीसु सुत्तेसु. चतुसच्चमेवाति चत्तारि सच्चानि समाहटानि चतुसच्चन्ति तेसं एकज्झं गहणं, नियमो पन तब्बिनिमुत्तस्स परमत्थस्स अभावतो.

अभिनन्दसुत्तादिवण्णना निट्ठिता.

चतुत्थवग्गवण्णना निट्ठिता.

सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

धातुसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.