१. अरहन्तवग्गो

१. धनञ्जानीसुत्तवण्णना

१८७. धनञ्जानिगोत्ताति एत्थ पुब्बपुरिसतो आगतस्स कुलवंसस्स नामाभिधानसङ्खातं गं तायतीति गोत्तं. (किं पन तन्ति? अञ्ञकुलपरम्परासाधारणं तस्स कुलस्स आदिपुरिससमुदागतं तंकुलपरियापन्नसाधारणं सामञ्ञरूपन्ति दट्ठब्बं.) धनञ्जानिगोत्तं एतिस्सन्ति धनञ्जानिगोत्ता. तस्सा उदानस्स कारणं पुच्छित्वा आदितो पट्ठाय विभावेतुं ‘‘सो किरा’’तिआदि वुत्तं. नानारसभोजनं देतीति योजना. पञ्चगोरससम्पादितं सालिभत्तं सूपसाकब्यञ्जनं नानारसं ब्राह्मणभोजनं. मण्डलग्गखग्गन्ति मण्डलग्गसङ्खातं खग्गं. दुविधो हि खग्गो मण्डलग्गो दीघग्गोति. तत्थ यस्स अग्गो मण्डलाकारेन ठितो, सो मण्डलग्गो. यस्स पन असिपुत्तिका विय दीघो, सो दीघग्गो.

सासनाति अनुसासना. ‘‘नमो…पे… सम्बुद्धस्सा’’ति एवं वुत्ता पञ्चपदिकगाथा. सत्थुसासने हि लोकियच्छन्दं अनपेक्खित्वा एसा पञ्चपदिकगाथाति दट्ठब्बा. ओक्कावरधराति पुब्बपुरिससङ्खातउक्काकवंसवरधारिका. सक्काति सक्कुणेय्यं.

एवन्ति ‘‘सचे मे अङ्गमङ्गानी’’तिआदिना इमिना पकारेन. ‘‘पञ्च गाथासतानि पन अट्ठकथं आरुळ्हानि, इध पन द्वे एव उद्धटा’’ति वदन्ति. पहरितुं वाति एकवारम्पि हत्थेन वा पादेन वा पहरितुम्पि परामसितुम्पि असक्कोन्तोति अत्थो. सो हि तस्सा अरियसाविकाय आनुभावेन अत्तनो सामत्थियेन वसे वत्तापनत्थं सन्तज्जित्वापि तदनुवत्तन्तो निब्बिसो अहोसि. तेनाह ‘‘भोती’’तिआदि.

तस्स ब्राह्मणस्साति अत्तनो सामिकब्राह्मणस्स. उपसंहरन्तीति उपनेन्ती. तस्मिं समयेति तस्मिं दुक्खुप्पत्तिकाले ‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति भगवतो वचनं अनुस्सरित्वा ‘‘दसबलस्स भगवतो’’तिआदीसु यथापरिचितं गुणपदं अनुस्सरि. तेनाह ‘‘दसबलं सरी’’ति.

खन्तिसोरच्चरहितताय कुज्झित्वा. भिज्जित्वाति संयताभावतो तस्स ब्राह्मणस्स अन्तरे मेत्तिभेदेन भिज्जित्वा. एवमेवाति यथा एतरहि अकारणेन, एवमेव अञ्ञदापि अकारणेनाति अत्थो. निक्कारणतादीपने एवं-सद्दो, एव-सद्दो पन अवधारणत्थो. निक्कारणता च नाम निरत्थकता, निरत्थकविप्पलापभावेनेत्थ एवं-सद्दस्स गहणे पवत्ति गवेसितब्बा. गरहत्थो वायं एवं-सद्दो अनेकत्थत्ता निपातानं. गरहत्थता चस्स वसलिसद्दसन्निधानतो पाकटा एव.

गामनिगमरट्ठपूजितोति इमिना गामनिगमरट्ठसामिकेहि पूजितभावो दीपितो गामादीनं तेसं वसे वत्तनतो. असुकस्स नाम पुग्गलस्स. सेसन्ति अभिक्कन्तन्तिआदि, यम्पि चञ्ञं इधागतं हेट्ठा वण्णितञ्च.

धनञ्जानीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. अक्कोससुत्तवण्णना

१८८. भारद्वाजोव सोति भारद्वाजो नाम एव सो ब्राह्मणो. गोत्तवसेन हि तयिदं नामं, विसेसेन पनेतं जातन्ति दस्सेतुं ‘‘पञ्चमत्तेही’’तिआदि वुत्तं. जानिकताति ञातिवग्गहानिकता. पक्खो भिन्नोति ततो एव ञातिपक्खो नट्ठो. यथा दोमनस्सितो अनत्तमनोति वत्तब्बं लभति, एवं कुपितोति आह ‘‘दोमनस्सेन चा’’ति. दसहीति अनवसेसपरियादानवसेन वुत्तं पञ्चहि गाथासतेहि अक्कोसन्तो तथा अक्कोसेय्याति कत्वा. तत्थ पन येन केनचि अक्कोसन्तोपि अक्कोसतियेव नाम. करोसि मम भातिकस्स पब्बज्जं.

सम्भुञ्जतीति सम्भोगं करोति. अक्कोसादीहि एकतो भुञ्जति. वीतिहरतीति ब्यतिहारं करोति, अक्कोसतो पच्चक्कोसनादिना विनिमयं करोतीति अत्थो. तेनाह ‘‘कतस्स पटिकारं करोती’’ति. अस्स अनुस्सववसेन सुत्वा ‘‘सपति म’’न्ति सञ्ञिनो भयं उप्पज्जीति योजना. अस्साति ब्राह्मणस्स. सुत्वाति पदं उभयत्थापि योजेतब्बं ‘‘तवेवेतं ब्राह्मणाति सुत्वा, अनुस्सववसेन सुत्वा’’ति च. कामं किसवच्छादयो सपनं नादंसु, देवतानंयेव हि सो अत्थो, सत्तानं पन तथा सञ्ञा उप्पन्ना, सोपि तथासञ्ञी अहोसि. तेनाह ‘‘अनुस्सववसेना’’ति.

दन्तस्स सब्बसो दमथं उपगतत्ता. निब्बिसेवनस्साति रागदोसादिहेतुकविप्फन्दनरहितस्स. तस्सेवाति पटिकुज्झन्तस्सेव पुग्गलस्स तेन कोधेन पापं होति पापस्स सन्तानन्तरसङ्कन्तिया अभावतो. केचि पन ‘‘तस्सेवाति तस्सेव पटिकुज्झन्तपुरिसस्स तेन पटिकुज्झनेन. पापियोति पटिकुज्झन्तपुग्गलस्स लामकतरो’’ति एवमेत्थ अत्थं वदन्ति. सतिया समन्नागतो हुत्वा पटिसङ्खाने ठितो अधिवासेति, न सहो मूळ्हो हुत्वाति अधिप्पायो. उभिन्नं तिकिच्छन्तन्ति उभिन्नं उप्पन्नकोधसङ्खातं किलेसब्याधिं तिकिच्छन्तं वूपसमेन्तं तं पुग्गलं. यो पुग्गलोतिआदिना पुरिमासु गाथासु पवत्तितानि पदानि सम्बन्धित्वा दस्सेति. पञ्चसु खन्धेसु याथावतो विनीता अरियधम्मस्स कोविदा नाम होन्तीति आह ‘‘धम्मस्साति पञ्चक्खन्धधम्मस्सा’’ति. इदानि तमत्थं परिपुण्णं कत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘चतुसच्चधम्मस्स वा’’ति.

अक्कोससुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. असुरिन्दकसुत्तवण्णना

१८९. तेनेवाति भातुपब्बजितेनेव. अस्सेवाति तितिक्खस्स. ‘‘तं जयं होती’’ति लिङ्गविपल्लासवसेन वुत्तन्ति आह ‘‘सो जयो होती’’ति, दुज्जयं कोधं तितिक्खाय जिनन्तस्साति अधिप्पायो. यस्मा तितिक्खादयो न कोधवसिकं धुरं, तं पन बालानं मञ्ञनामत्तन्ति इध इममत्थं विभावेतुं ‘‘कतमस्सा’’तिआदि वुत्तं. विजानतोव जयो न अविजानतो तितिक्खाय अभावतो. न हि अविजानन्तो अन्धबालो कोधं विजेतुं सक्कोति. केवलं जयं मञ्ञति किलेसेहि पराजितो समानोपीति अधिप्पायो.

असुरिन्दकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. बिलङ्गिकसुत्तवण्णना

१९०. सुद्धन्ति केवलं सम्भारविरहितं. सम्भारयुत्तन्ति कटुकभण्डादिसम्भारसहितं. कञ्जितो निब्बत्तत्ता कञ्जिकं, आरनालं, बिलङ्गन्ति अत्थो. नामं गहितं सङ्गीतिकाले ‘‘बिलङ्गिकभारद्वाजो’’ति विसेसनवसेन. तयोति धनञ्जानिया सामिको भारद्वाजो, अक्कोसकभारद्वाजो, असुन्दरिकभारद्वाजोति आदितो तीसु सुत्तेसु आगता तयो. मेति मय्हं.

बिलङ्गिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. अहिंसकसुत्तवण्णना

१९१. एसाति ब्राह्मणो. ‘‘अहिंसको अह’’न्ति तदत्थं साधेतुं इच्छाय कथेसीति वुत्तं ‘‘अहिंसकपञ्हं पुच्छी’’ति. तथा चे अस्साति यथा ते नामस्स अत्थो, तथा चेतं भवेय्यासि अन्वत्थनामको भवेय्यासि अहिंसको एव सियाति. न दुक्खापेति दुक्खमत्तम्पि न उप्पादेति, दुक्खतो अपनेतीति अत्थो.

अहिंसकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. जटासुत्तवण्णना

१९२. जटापञ्हस्साति ‘‘अन्तोजटा बहिजटा’’ति एवं जटापरियायस्स पञ्हस्स.

जटासुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सुद्धिकसुत्तवण्णना

१९३. सुद्धिकपञ्हस्साति ‘‘नाब्राह्मणो सुज्झती’’ति एवं सुद्धसन्निस्सितस्स पञ्हस्स. सीलसम्पन्नोति पञ्चविधनियमलक्खणेन सीलेन समन्नागतो. तपोकम्मन्ति अनसनपञ्चातपतप्पनादिपरिभेदनतपोकम्मं करोन्तोपि. विज्जाति तयो वेदाति वदन्ति ‘‘ताय इधलोकत्थं परलोकत्थं ञायन्ती’’ति कत्वा. गोत्तचरणन्ति गोत्तसङ्खातं चरणं. ब्राह्मणो सुज्झति जेट्ठजातिकत्ता. तथा हि सो एव तपं आचरितुं लभति, न इतरो. अञ्ञा लामिका पजाति इतरवण्णं वदति. वचनसहस्सम्पीति गाथानेकसहस्सम्पि. अन्तो किलेसेहि पूतिको सभावेन पूतिको. किलिट्ठेहि कायकम्मादीहि कायदुच्चरितादीहि.

सुद्धिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. अग्गिकसुत्तवण्णना

१९४. अग्गिपरिचरणवसेनाति अग्गिहुत्तजुहनवसेन. सन्निहितोति मिस्सीभावं सम्पापितो. तथाभूतो च सो सप्पिना सद्धिं योजितो नाम होतीति आह ‘‘संयोजितो’’ति. अपायमग्गं ओक्कमति मिच्छादिट्ठिमिच्छासङ्कप्पादीनं अत्तनो सन्ताने समुप्पादनतो. तेनाह ‘‘इमं लद्धि’’न्तिआदि.

जातियाति सदोसकिरियापराधस्स असम्भवेन परिसुद्धाय जातिया. नानप्पकारे अट्ठारसविज्जाट्ठानसञ्ञिते गन्थे. सुतवाति सुत्वा निट्ठं पत्तो अग्गदक्खिणेय्यत्ताति अधिप्पायो.

पुब्बेनिवासञाणेनाति इदं लोके सासने च निरुळ्हतावसेन वुत्तं. अञ्ञे हि पुब्बेनिवासं जानन्ता पुब्बेनिवासञाणेनेव जानन्ति, भगवा पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेनपि जानाति. दिब्बेन चक्खुनाति एत्थापि एसेव नयो. सब्बसो जाति खीयति एतेनाति जातिक्खयो, अग्गमग्गो, तेन पत्तब्बत्ता आपन्नत्ता च जातिक्खयो अरहत्तं. जानित्वा वोसितवोसानोति विजानितब्बं चतुसच्चधम्मं मग्गञाणेन जानित्वा सोळसन्नम्पि किच्चानं वोसितवोसानो.

उप्पत्तिं दीपेत्वाति पायसदानस्स आगमनं पकासेत्वा. गाथाहि अभिगीतन्ति द्वीहि गाथाहि मया अभिगीतं. अभुञ्जितब्बन्ति भुञ्जितुं न युत्तं. ‘‘अभोजनेय्य’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु भगवतो अज्झासयो अच्चन्तमेव सुद्धोति? सच्चमेतं, ब्राह्मणो पन पुब्बे अदातुकामो पच्छा गाथा सुत्वा धम्मदेसनाय मुदुहदयो हुत्वा दातुकामो अहोसि, तस्मा तं भिक्खूनं अनागते दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं पटिक्खिपि. तथा हि अनन्तरसुत्ते कसिभारद्वाजसुत्ते च एवमेव पटिपज्जि. तेनाह ‘‘त्वं ब्राह्मणा’’तिआदि. किलञ्जम्हि…पे… पकासिताति एतेन गाथं उद्देसट्ठानेव ठपेत्वा भगवा ब्राह्मणस्स वित्थारेन धम्मं देसेसीति दस्सेति. गायनेनाति गायनकेन, गानेन वा. अत्थञ्च धम्मञ्चाति सदेवकस्स लोकस्स हितञ्चेव तस्स कारणञ्च. सम्पस्सन्तानन्ति सम्मदेव पस्सन्तानं. धम्मोति पवेणिआगतो चारित्तधम्मो न होति. भोजनेसु उक्कंसगतं दस्सेतुं ‘‘सुधाभोजन’’न्ति आह. धम्मे सतीति अरियानं आचारधम्मे सति तं आलम्बित्वा जीवन्तानं एतदेव सेट्ठन्ति ‘‘सोमं भुञ्जेय्य पायस’’न्ति तं आरब्भ कथाय उप्पन्नत्ता.

सल्लक्खेति अयं ब्राह्मणो. सेसा पच्चया निद्दोसा ते आरब्भ कथाय अप्पवत्तितत्ता. कुक्कुच्चवूपसन्तन्ति अग्गिआहितपदस्स विय सद्दसिद्धि वेदितब्बा. अन्नेन पानेनाति लक्खणवचनमेतं यथा ‘‘काकेहि सप्पि रक्खितब्ब’’न्ति. तेनाह ‘‘देसनामत्तमेत’’न्ति. बहुसस्सफलदायकं सुखेत्तं विय पटियत्तन्ति सम्मा कसनबीजनउदकानयनापनयनादिना सुसज्जितं खेत्तं विय सीलादिगुणविसेससम्पादनेन पटियत्तं पुञ्ञक्खेत्तं एतं.

अग्गिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. सुन्दरिकसुत्तवण्णना

१९५. आनेत्वा हुनितब्बतो आहुति. सप्पिमधुपायसादीहि अग्गिं जुहोति एत्थाति अग्गिहुत्तं, साधिट्ठानं वेदितब्बं. तेनाह ‘‘अग्यायतन’’न्तिआदि. सुविसोधितो चस्साति निहीनजातिकानं अनेन सुट्ठु विसोधितो च भवेय्य. ‘‘मे’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धो.

अफलं करोतीति इतो पट्ठाय याव देमीति पदं. ताव अनन्तरसुत्तवण्णनाय आगतसदिसमेवाति पेय्यालवसेन ठपेसि, न सप्पिसङ्खारट्ठपनं. हिमपातस्स च सीतवातस्स च पटिबाहनत्थन्ति अकारणमेतन्ति तं अनादियित्वा अञ्ञमेव सुकारणं दस्सेतुं ‘‘पटिबलोवा’’तिआदि वुत्तं. सञ्जानित्वाति ‘‘नायं ब्राह्मणो’’ति सञ्जानित्वा.

नीचकेसन्तन्ति रस्सकेसन्तं. ब्राह्मणानं सुद्धिअत्था सिखाति आह ‘‘पवत्तमत्तम्पि, सिखं अदिस्वा’’ति, ‘‘परमहंसपरिक्खादिना’’ति केचि.

अकारणं दक्खिणेय्यभावस्स जाति अदक्खिणेय्यभावहेतूनं पापधम्मानं अपटिक्खेपभावतो. एतन्ति सीलादिभेदं चरणं. दक्खिणेय्यभावस्स कारणं अदक्खिणेय्यभावकारकपापधम्मानं तदङ्गादिवसेन पजहनतो. अस्साति ब्राह्मणस्स. तमत्थन्ति तं दक्खिणेय्यभावस्स कारणतासङ्खातमत्थं उपमाय विभावेन्तो. सालादिकट्ठा जातोवाति सालादिविसुद्धकट्ठाव जातो. सापानदोणिआदिअविसुद्धकट्ठा जातो अग्गिकिच्चं न च न करोति. एवन्ति यथा अग्गि यतो कुतोचि जातोपि अग्गिकिच्चं करोतियेव, एवं चण्डालकुलादीसु जातोपि दक्खिणेय्यो न न होति गुणसम्पदावसेन अरियानं वंसे पजातत्ताति आह ‘‘गुणसम्पत्तिया जातिमा’’ति. धितिया गुणसम्पत्तिया पमुखभावं दस्सेतुं ‘‘सो ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ धितियाति वीरियेन. तञ्हि अनुप्पन्नानं कुसलधम्मानं उप्पादनपरिब्रूहनेहि ते धारेति. हिरिया दोसे निसेधेति, सम्मदेव पापानं जिगुच्छने सति तेसं पवत्तिया अवसरो एव नत्थि. मोनधम्मेन ञाणसङ्खातेन ओत्तप्पधम्मेन. कारणाकारणजाननकोति तेसं तेसं धम्मानं यथाभूतं ठानं, पापधम्मानं वा विप्पकारसभावट्ठानं जाननको.

परमत्थसच्चेन निब्बानेन आरम्मणपच्चयभूतेन अरियमग्गेन दन्तो. इन्द्रियदमेनाति ततो एव अरियेन इन्द्रियसंवरेन उपगतो. विदन्ति तेहि सच्चानीति वेदा. मग्गवेदानं अन्तन्ति अरियफलं. किलेसानं अन्तन्ति तेसं अनुप्पादनिरोधट्ठानं. यञ्ञोति अग्गफलं. निरत्थकन्ति अफलं तेसं अनागमनतो, आगतानम्पि अग्गदक्खिणेय्याभावतो. जुहति देति.

सुयिट्ठन्ति सुदानं अग्गदक्खिणेय्यलाभेन. सुहुतन्ति तस्सेव वेवचनं. अथ वा सुयिट्ठन्ति सुट्ठु सम्मदेव यिट्ठं सारे उपनीतं मम इदं देय्यवत्थु. सुहुतन्ति एत्थापि एसेव नयो.

उपहटमत्तेति ब्राह्मणेन ‘‘भुञ्जतु भव’’न्ति उपनीतमत्ते. निब्बत्तितोजमेवाति सवत्थुकं अग्गहेत्वा वत्थुतो विवेचितओजमेव. तेन तं सुखुमत्तं गतन्ति तं हब्यसेसं सब्बसो सुखुमभावं गतन्ति ओजाय अनोळारिकताय पुरिमाकारेनेव पञ्ञायमानतं सन्धाय वुत्तं, न पन ओजाय एव केवलाय गहणं सन्धाय. सा हि अविनिब्भोगवुत्तिताय विसुं गण्हितुं न सक्का, तस्मा देवताहिपि सवत्थुका गय्हति. मनुस्सानं वत्थूति करजकायमाह. ओळारिकवत्थुताय देवानं विय गहणी न तिक्खाति दिब्बोजसम्मिस्सताय सम्मा परिणामं न गच्छति. सुखुमापि समाना दिब्बोजा तेन पायसेन मिस्सिता ओळारिकसम्मिस्सताय सुखुमवत्थुकानं देवानं सुखदा न होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘गोयूसे पना’’तिआदिना. परिभोगवत्थुनो ओळारिकताय वा देवानं दुक्करं सम्मा परिणामेतुं, दिब्बोजाय गरुतरभावेन मनुस्सानं. तेनाह भगवा ‘‘न ख्वाह’’न्तिआदि. समापत्तिचित्तसमुट्ठिता तेजोधातु झानानुभावसन्तेजिता तिक्खतरा होतीति वुत्तं ‘‘अट्ठ…पे… परिणामेय्या’’ति. भगवतो पन सुद्धेनेव परिणमतीति वुत्तं ‘‘पाकतिकेनेवा’’ति, झानानुभावप्पत्तेन झानेन विना सभावसिद्धेनेव.

‘‘अप्पहरिते’’ति एत्थ अप्प-सद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु विय अभावत्थोति आह ‘‘अप्पहरितेति अहरिते’’ति. पातिसतेपि पायसे. न आलुळतीति न आविलं होति. अनागन्ताव गच्छेय्य ‘‘अत्तनापि न परिभुञ्जि, अञ्ञेसं न दापेसि, केवलं पायसं नासेसी’’ति दोमनस्सप्पत्तो.

दारु समादहानोति दारुहरिद्दि दारुस्मिं तस्स दहन्तो. यदीतिआदि दारुझापनस्स बहिद्धभावसाधनं असुद्धहेतूनं पटिपक्खाभावतो तस्स. खन्धादीसु कुसलाति तेसु सभावतो समुदयतो अत्थङ्गमतो अस्सादतो आदीनवतो निस्सरणतो जाननतो छेका पण्डिता. ञाणजोतिन्ति ञाणमयं जोतिं. जालेमीति पज्जलितं करोमि. निच्चं पज्जलितग्गि सब्बत्थकमेव विगतसम्मोहन्धकारताय एकोभासभावतो. सब्बसो विक्खेपाभावतो निच्चसमाहितत्तो. एवं वदतीति चरितं ब्रह्मचरियं गहेत्वा चरामीति एवं वत्तमानं विय वदति आसन्नतं हदये ठपेत्वा.

खारिभारोति खारिभारसदिसो. तेनाह ‘‘यथा’’तिआदि. खन्धेन वय्हमानोति काजे पक्खिपित्वा खन्धेन वय्हमानो. पथविया सद्धिं फुसेति भारस्स गरुकभावेन काजस्स परिणमनेन. मानेन अत्तनो जातिआदीनि पग्गण्हतो अञ्ञस्स तानि न सहतीति आह – ‘‘तत्थ तत्थ इस्सं उप्पादेन्तो’’ति, तत्थ तत्थ जातिआदिमानवत्थुस्मिं गरुतरग्गहणेन संसीदेय्याति अधिप्पायो. कोधो धूमोति यथापि भासुरो अग्गि धूमेन उपक्किलिट्ठो, एवं कोधेन उपक्किलिट्ठो. ञाणग्गीति तस्स कोधो धूमो. मुसावादोव मोसवज्जं. यथा ञाणे सति मुसावादो नत्थि, एवं मुसावादे सति ञाणम्पीति तेन तं निरोधितं विय होतीति आह – ‘‘मुसावादेन पटिच्छन्नं ञाण’’न्ति. यथा सुजाय विना ब्राह्मणानं यागो न इज्झति, एवं पहूतजिव्हाय विना सत्थु धम्मयागो न इज्झतीति जिव्हा सुजापरियाया वुत्ता. जोति ठियति एत्थाति जोतिट्ठानं वेदि, यं अग्गिकुण्डं. सत्तानं हदयं जोतिट्ठानं ञाणग्गिनो तत्थ समुज्जलनतो. अत्ताति चित्तं ‘‘आहितो अहं मानो एत्था’’ति कत्वा.

धम्मो रहदोति अस्सद्धियादिआलसियाभावतो किलेसमलपक्खालनतो परमग्गिनिब्बुतावहनतो अरियमग्गधम्मो अनाविलो रहदो. हेट्ठुपरियवालुकाति विपरिवत्तितवालुका हुत्वा. आलुळाति आकुलजाता. पण्डितानं पसत्थोति पण्डितानं पुरतो सेट्ठो. सेट्ठभावेन सन्तो पासंसो हुत्वा किलेसे भिन्दति समुच्छिन्दतीति सब्भीति वुच्चति. तेनाह ‘‘उत्तमट्ठेना’’ति. तथा चाह भगवा ‘‘मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो’’ति (ध. प. २७३).

वचीसच्चन्ति इमिना ‘‘चतुरङ्गसमन्नागता वाचा सुपरिसुद्धा होती’’ति सम्मावाचं दस्सेति. सच्चसंयमपदेहि दस्सिता मग्गधम्मा इध ‘‘धम्मो’’ति अधिप्पेताति आह – ‘‘धम्मोति इमिना…पे… दस्सेती’’ति. मग्गसच्चं गहितं अनन्तरगाथाय अनेकेहि विसेसेत्वा वुत्तत्ता. अत्थतोति पुब्बङ्गमत्तादिअत्थतो. ताय हि सकिच्चं करोन्तिया इतरे सब्बेपि तदनुवत्तिका होन्ति. तग्गतिकत्ताति सम्मादिट्ठिया उपकारकभावेन ताय समानगतिकत्ता. आरम्मणञ्हि वितक्केनाहटं पञ्ञा विचिनितुं सक्कोति. तथा हि सो पञ्ञाक्खन्धेन सङ्गहं गतो. धम्मोति सभावतो समाधि गहितो, इतरे द्वे तदुपकारत्ता. तथा हि ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो’’तिआदीसु (दी. नि. २.१३; म. नि. ३.१९७; सं. नि. ५.३७८) समाधि ‘‘धम्मो’’ति वुत्तो. परमत्थसच्चं गहितं सब्बेसं सेट्ठभावतो. यथाह – ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४). अत्थतोति ततो एव परमत्थतो, अनन्तरं वुच्चमानानं वा मग्गधम्मानं आरम्मणभावतो. पञ्चङ्गानि गहितानि तासं मग्गभावतो. तीणि अङ्गानि. ब्रह्मचरियं नामाति एतं निब्बानगामि उत्तमट्ठेन मग्गब्रह्मचरियं नाम. मज्झे सिताति लीनुद्धच्चादिअन्तद्वयविवज्जनेन मज्झे मज्झिमपटिपदाभावनं निस्सिता. सस्सतुच्छेदग्गहणं हेत्थ पधानताय निदस्सनमत्तं. सेट्ठप्पत्तीति सेट्ठभावप्पत्ति. त-कारो पदसन्धिकरोति ‘‘स उजुभूतेसू’’ति वत्तब्बे मज्झे त-कारो पदसन्धिकरो, ‘‘स दुज्जुभूतेसूति केचि पठन्ति, तेसं द-कारो पदसन्धिकरो. स-इति सुन्दरिको ब्राह्मणो वुत्तोति कत्वा आह ‘‘स त्व’’न्ति, सो त्वन्ति अत्थो. धम्मो सारियो परिधानभूता अलङ्कारा एतस्साति धम्मसारी. अथ वा धम्मेहि सारितवाति धम्मसारी, तेहि सारेत्वा ठितवाति अत्थो. तेनाह ‘‘कुसलधम्मेही’’तिआदि.

सुन्दरिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. बहुधीतरसुत्तवण्णना

१९६. समन्ततोति दक्खिणवामानं वसेन समन्ततो. ऊरुबद्धासनन्ति ऊरूनं बन्धनवसेन निसज्जनं. द्विन्नं ऊरूनं अञ्ञमञ्ञबन्धनवसेन आभुजिताकारं सन्धायाह ‘‘आभुजित्वाति बन्धित्वा’’ति. हेट्ठिमकायस्स अनुजुकं ठपनं निसज्जावचनेनेव बोधितन्ति ‘‘उजुं काय’’न्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयोति आह ‘‘उपरिमं सरीरं उजुकं ठपेत्वा’’ति. तं पन उजुकट्ठपनं सरूपतो पयोजनतो च दस्सेतुं ‘‘अट्ठारसा’’तिआदि वुत्तं. परिमुखन्ति एत्थ परि-सद्दो अभिसद्देन समानत्थोति आह ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरेक्खतोति अत्थो. परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु विय. मुखन्ति निय्यानट्ठो ‘‘सुञ्ञतविमोक्खमुख’’न्तिआदीसु विय. पटिपक्खतो निग्गमनट्ठो हि निय्यानट्ठो, तस्मा परिग्गहितनिय्यानन्ति सब्बथा गहितसम्मोसं परिच्चत्तसम्मोसं सतिं कत्वा परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो. छब्बण्णा…पे… निसीदि ब्राह्मणस्स पसादसञ्जाननत्थं. अटविमुखा चरमानाति गोचरं गण्हन्ता.

अज्जसट्ठिन्ति अज्ज छन्नं पूरणी सट्ठी दिवसवुत्ति, अज्ज आदिं कत्वा छ दिवसेति अत्थो. अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. अज्ज छदिवसमत्तकाति अज्जतो छट्ठदिवसमत्तका. लामकाति निहीना निप्फला. तेनाह ‘‘तिलखाणुका’’तिआदि.

उस्साहेनाति उद्धं उद्धं पसारेन अभिभवनेन. तं पन नेसं अभिभवनं दस्सेतुं ‘‘कण्णनङ्गुट्ठादीनी’’तिआदिमाह.

‘‘उप्पाटकपाणका’’ति तचं उप्पाटेत्वा विय खादकपाणका ऊकामङ्गुलादयो.

कळारपिङ्गलाति निक्खन्तपिङ्गलक्खिका, कळारपिङ्गलाति वा रत्तगत्ता च पिङ्गलचक्खुका च. तिलकाहताति आहततिलका, तिलप्पमाणेहि बिन्दूहि समन्ततो सन्थतसरीरा.

पटिगाथाहि ब्राह्मणस्स धम्मदेसनं वड्ढेसीति पकतिया तस्स अत्तना कथेतब्बं धम्मदेसनं पब्बज्जागुणकित्तनवसेन सत्तहि वड्ढेसि. पब्बजित्वाति इणायिकानं अत्तनो पलिबोधं तथा तथा जानापेत्वा पब्बजित्वा.

यथा च तत्थ भगवा पटिपज्जि, तं दस्सेतुं ‘‘पुन दिवसे’’तिआदि वुत्तं.

तं तं कुलघरं पेसेत्वाति तं तं तस्स ब्राह्मणस्स धीतरं तस्स तस्सानुच्छविकस्स ब्राह्मणस्स देन्तो तं तं कुलघरं पेसेत्वा ब्राह्मणधम्मे गरुकरणाभावतो.

‘‘नट्ठे मते पब्बजिते, नपुंसकेपि भत्तरि;

इत्थिया पतिसेट्ठाय, न अञ्ञो पति इच्छियो’’ति. –

अयञ्हि ब्राह्मणधम्मो. अय्यिकट्ठानेति मातामहिट्ठाने ठपेसि सत्थु चित्ताराधनवसेनाति.

बहुधीतरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.