२. दुतियवग्गो

१. सनङ्कुमारसुत्तवण्णना

१८२. पोराणकत्ताति निब्बत्तित्वा चिरकालत्ता. जातत्ता जनो, तं इतो जनेतो, तस्मिं. खत्तियो सेट्ठो लोकमरियादपरिपालनादिना सम्मापटिपत्तियं सत्तानं नियोजनेन बहुकारत्ता. सो हि परे तथा पटिपादेन्तो सयम्पि तत्थ पतिट्ठितोयेव होतीति सेट्ठो वुत्तो. पटिपक्खविज्झनट्ठेन पुब्बेनिवासादीनं विदितकरणट्ठेन विज्जाति. सद्धाहिरोत्तप्पबाहुसच्चवीरियसतिपञ्ञाति इमे सत्त सद्धम्मा. चरन्ति अगतपुब्बं दिसं एतेहीति चरणानि, सीलादयो पन्नरस धम्मा.

सनङ्कुमारसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. देवदत्तसुत्तवण्णना

१८३. अप्पञ्ञत्ते एव सिक्खापदे छेज्जगामिकम्मस्स कतत्ता सलिङ्गेनेव च ठितत्ता ‘‘देवदत्तो सासनतो पक्कन्तो’’ति न वत्तब्बोति अचिरपक्कन्तेति एत्थ ‘‘सासनतो पक्कन्ते’’ति अवत्वा ‘‘वेळुवनतो गयासीसं गते’’ति वुत्तं. पकतत्तो हि भिक्खुसङ्घं भिन्देय्य, न अपकतत्तोति. वळवायाति वळवाय कुच्छियं जातं.

देवदत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. अन्धकविन्दसुत्तवण्णना

१८४. जनतन्ति जनानं समूहं, जनसञ्चरणट्ठानन्ति अत्थो. मनुस्सानं अनुपचारेति यत्तके कसनादिकिच्चं करोन्तानं सञ्चारो होति, एत्तकं अतिक्कमित्वा अनुपचारे. संयोजनविप्पमोक्खाति संयोजनविमोक्खहेतु. विवेकरतिं पविवेकसुखज्झानं अलभन्तो. चित्तानुरक्खणत्थन्ति पुब्बे मं मनुस्सा ‘‘अरञ्ञवासेन पविवित्तो असंसट्ठो आरद्धवीरियो’’ति मञ्ञिंसु, इदानि गामन्ते वसन्तं दिस्वा गणसङ्गणिकाय निवुट्ठोति अप्पसादं आपज्जिस्सन्ति. यदिपि मे इध अभिरति नत्थि, एवं सन्तेपि इधेव वसिस्सामीति विक्खित्तचित्तेन हुत्वा न वसितब्बं, को अत्थो चित्तवसं गन्त्वाति अधिप्पायो. सतिपट्ठानपरायणोति सतिपट्ठानभावनारतो. एवं हिस्स गणवासोपि पासंसो विवेकवासेन विना समणकिच्चस्स असिज्झनतो.

वट्टभयतो पमुत्तो अज्झासयवसेनाति अधिप्पायो.

निसीदि तत्थ भिक्खूति इमिना सत्तूपलद्धिया अनिस्सितत्ता यथारुचिया तेसं निसज्जं दस्सेति. तेनाह ‘‘इमिना’’तिआदि.

इमिना च इमिना च आकारेन जातन्ति न अनुस्सवदस्सनमेतं, न अनुस्सवग्गहणं. तक्कहेतु नयहेतु वा न वदामीति योजना. पिटकं गन्थो सम्पदीयति एतस्साति पिटकसम्पदानं, गन्थस्स उग्गण्हनतो तेन पिटकस्स उग्गण्हनकभावेन, केनचि गन्थानुसारेन एवं न वदामीति अत्थो. ब्रह्मस्स सेट्ठस्स धम्मस्स चरियं वाचसिकं पवत्ततीति ब्रह्मचरियं, धम्मदेसना. भावितेन मरणस्स सब्बसो भागेन विप्पहानेन मरणपरिच्चागीनं. ते च खीणजातिकाति आह ‘‘खीणासवान’’न्ति.

दसधा दसाति दसक्खत्तुं दस. अञ्ञन्ति पञ्चसताधिकसहस्सतो अञ्ञं. पुञ्ञभागिनोति विवट्टनिस्सितपुञ्ञस्स भागिनो तस्सा देसनाय एत्तका सत्ता जाताति गणेतुं अहं न सक्कोमीति दस्सेति. ब्रह्मधम्मदेसनन्ति ब्रह्मुना वुत्तं आह.

अन्धकविन्दसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अरुणवतीसुत्तवण्णना

१८५. अभिभू सम्भवोति तेसं द्विन्नं महाथेरानं नामानि. तेसं विभागं दस्सेतुं ‘‘तेसू’’तिआदि वुत्तं. एते द्वे तस्स भगवतो अग्गसावकाति दस्सेति. अवज्झायन्तीति हेट्ठा कत्वा चिन्तेन्ति. खिय्यन्ति तं लामकतो चिन्तेतब्बतं पापेन्ति पापकतं करोन्ति. वित्थारयन्ताति तमेव लामकतो चिन्तेतब्बतं वेपुल्लं पापेन्ता. सब्बे पासण्डा अत्तनो अत्तनो समये सिद्धन्ते सब्बे देवमनुस्सा अत्तनो अत्तनो समये पटिलाभे पटिलद्धअत्थे पुरिसकारं वण्णयन्तीति योजना.

आरम्भवीरियन्ति मच्चुसेनासङ्खातकिलेसधुनने आरम्भवीरियं, या ‘‘आरम्भधातू’’ति वुच्चति. निक्कमवीरियन्ति कोसज्जपटिपक्खभूतं वीरियं, या ‘‘निक्कमधातू’’ति वुच्चति. पयोगं करोथाति परं परं ठानं अक्कमनतो ततोपि बलवतरं भावनाभियोगं पवत्तेथाति अत्थो. तेनाह ‘‘परक्कमथा’’ति. किलेससेना नाम रागादिकिलेससमूहो, सो मरणपच्चयभावतो ‘‘मच्चुनो सेना’’ति वुच्चति. तञ्हि सन्धाय वुत्तं ‘‘महासेनेन मच्चुना’’ति (म. नि. ३.२७२, २७५, २७६). खन्धानं पठमाभिनिब्बत्ति जाति, तदञ्ञं पन तेसं पटिपाटि पवत्तं संसारोति अधिप्पायेनाह ‘‘जातिञ्च संसारञ्चा’’ति. यस्मा ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’तिआदीसु तस्मिं तस्मिं भवे आदाननिक्खेपपरिच्छिन्नखन्धप्पवत्ति ‘‘जाती’’ति वुच्चति, सा एव याव परिनिब्बाना अपरापरं पवत्तमानो संसारो ‘‘इतो चितो संसरण’’न्ति कत्वा, तस्मा आह ‘‘जातिसङ्खातं वा संसार’’न्ति. परिच्छेदन्ति परियोसानं. ओभासं फरीति सम्बन्धो. आलोकट्ठानेति अत्तना कतआलोकट्ठाने. आलोककिच्चं नत्थीति अन्धकारट्ठाने आलोकदस्सनं विय आलोकट्ठाने आलोकदस्सनकिच्चं नत्थि. तस्मा तेसं सत्तानं ‘‘किं आलोको अयं, कस्स नु खो अयं आलोको’’ति? विचिनन्तानं चिन्तेन्तानं. सब्बेति सहस्सिलोकधातुयं सब्बे देवमनुस्सा. ओसटाय परिसायाति धम्मस्सवनत्थं सब्बोसटाय परिचितपरिच्छिन्नाय परिसाय. सद्दं सुणिंसूति न केवलं सद्दमेव सुणिंसु, अथ खो अत्थोपीति यथाधिप्पेतो तेसं पकतिसवनुपचारे विय पाकटो अहोसि, तिसहस्सिलोकधातुं विञ्ञापेसीति.

अरुणवतीसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. परिनिब्बानसुत्तवण्णना

१८६. एवं तं कुसिनाराय होतीति यथा अनुरोधपुरस्स थूपारामो दक्खिणपच्छिमदिसायं, एवं तं उय्यानं कुसिनाराय दक्खिणपच्छिमदिसायं होति. तस्माति यस्मा नगरं पविसितुकामा उय्यानतो उपेच्च वत्तन्ति गच्छन्ति एतेनाति उपवत्तनन्ति वुच्चति, तस्मा. तन्ति सालपन्तिभावेन ठितं सालवनं. अन्तरेनाति वेमज्झे. अप्पमज्जनं अप्पमादो, सो पन अत्थतो ञाणूपसंहिता सति. यस्मा तत्थ सतिया ब्यापारो सातिसयो, तस्मा ‘‘सतिअविप्पवासेना’’ति वुत्तं. अप्पमादपदेयेव पक्खिपित्वा अभासि अत्थतो तस्स सकलस्स बुद्धवचनस्स सङ्गण्हनतो.

झानादीसु चित्ते च परमुक्कंसगतवसीभावताय ‘‘एत्तके काले एत्तका समापत्तियो समापज्जित्वा परिनिब्बायिस्सामी’’ति कालपरिच्छेदं कत्वा समापत्तिसमापज्जनं परिनिब्बानपरिकम्मन्ति अधिप्पेतं. थेरोति अनुरुद्धत्थेरो.

अयम्पि चाति यथावुत्तपञ्चसट्ठिया झानानं समापन्नकथापि सङ्खेपकथा एव. कस्मा? यस्मा भगवा तदा देवसिकं वळञ्जनसमापत्तियो सब्बापि अपरिहापेत्वा समापज्जि एवाति दस्सेन्तो ‘‘निब्बानपुरं पविसन्तो’’तिआदिमाह. चतुवीसति…पे… पविसित्वाति एत्थ केचि ताव आहु ‘‘भगवा देवसिकं द्वादसकोटिसतसहस्सक्खत्तुं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जति, द्वादसकोटिसतसहस्सक्खत्तुमेव फलसमापत्तिं समापज्जति, तस्मा तदापि चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा समापत्तियो समापज्जति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘तथागतं, भिक्खवे, अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं द्वे वितक्का बहुलं समुदाचरन्ति खेमो च वितक्को पविवेको च वितक्को’ति (इतिवु. ३८). खेमो हि वितक्को भगवतो महाकरुणासमापत्तिं पूरेत्वा ठितो, पविवेकवितक्को अरहत्तफलसमापत्तिं. बुद्धानं हि भवङ्गपरिवासो लहुको मत्थकप्पत्तो समापत्तीसु वसीभावो, तस्मा समापज्जनवुट्ठानानि कतिपयचित्तक्खणेहेव इज्झन्ति. पञ्च रूपावचरसमापत्तियो चतस्सो अरूपसमापत्तियो अप्पमञ्ञासमापत्तिया सद्धिं निरोधसमापत्ति अरहत्तफलसमापत्ति चाति द्वादसेता समापत्तियो भगवा पच्चेकं दिवसे दिवसे कोटिसतसहस्सक्खत्तुं पुरेभत्तं समापज्जति, तथा पच्छाभत्तन्ति एवं चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा देवसिकं वळञ्जनककसिणसमापत्तियो’’ति.

अपरे पनाहु ‘‘यं तं भगवता अभिसम्बोधिदिवसे पच्छिमयामे पटिच्चसमुप्पादङ्गमुखेन पटिलोमनयेन जरामरणतो पट्ठाय ञाणं ओतारेत्वा अनुपदधम्मविपस्सनं आरभन्तेन यथा नाम पुरिसो सुविदुग्गं महागहनं महावनं छिन्दन्तो अन्तरन्तरा निसानसिलायं फरसुं निसितं करोति, एवमेवं निसानसिलासदिसियो समापत्तियो अन्तरन्तरा समापज्जित्वा ञाणस्स तिक्खविसदभावं सम्पादेतुं अनुलोमपटिलोमतो पच्चेकं पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु लक्खकोटिसमापत्तिसमापज्जनवसेन सम्मसनञाणं पवत्तेति, तदनुसारेन भगवा बुद्धभूतोपि अनुलोमपटिलोमतो पटिच्चसमुप्पादङ्गमुखेन विपस्सनावसेन दिवसे दिवसे लक्खकोटिफलसमापत्तियो समापज्जति, तं सन्धाय वुत्तं, ‘चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा समापत्तियो पविसित्वा’’’ति.

इमानि द्वेपि समनन्तरानेव पच्चवेक्खणायपि येभुय्येन नानन्तरियकताय झानपक्खिकभावतो. यस्मा सब्बपच्छिमं भवङ्गचित्तं ततो ततो चवनतो ‘‘चुती’’ति वुच्चति, तस्मा न केवलं अयमेव भगवा, अथ खो सब्बेपि सत्ता भवङ्गचित्तेनेव चवन्तीति दस्सेतुं ‘‘ये हि केची’’तिआदि वुत्तं. दुक्खसच्चेनाति दुक्खसच्चपरियापन्नेन चुतिचित्तेन कालं कालकिरियं करोन्ति पापुणन्ति, कालगमनतो वा करोन्ति पेच्चाति.

पटिभागपुग्गलविरहितो सीलादिगुणेहि असदिसताय सदिसपुग्गलरहितो. सङ्खारा वूपसम्मन्ति एत्थाति वूपसमोति एवं सङ्खातं ञातं कथितं निब्बानमेव सुखन्ति. लोमहंसनकोति लोमानं हट्ठभावापादनो. भिंसनकोति अवीतरागानं भयजनको आसि अहोसि. सब्बाकारवरगुणूपेतेति सब्बेहि आकारवरेहि उत्तमकारणेहि सीलादिगुणेहि समन्नागते. असङ्कुटितेनाति अकुटितेन विप्फारिकाभावतो. सुविकसितेनेवाति पीतिसोमनस्सयोगतो सुट्ठु विकसितेन. वेदनं अधिवासेसि सभावसमुदयादितो सुट्ठु पञ्ञातत्ता. अनावरणविमोक्खो सब्बसो निब्बिदभावो. तेनाह ‘‘अपञ्ञत्तिभावूपगमो’’ति. पज्जोतनिब्बानसदिसोति पदीपस्स निब्बानसदिसो तत्थ विलीयित्वा अवट्ठानाभावतो.

परिनिब्बानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.

सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

ब्रह्मसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.