३. ततियवग्गो

१. सम्बहुलसुत्तवण्णना

१५७. जटाचुम्बटकेनाति सीसे पटिमुक्केन जटाकलापेन. अपरिग्गहब्राह्मणपब्बजिता हि जटाय उञ्छाचरियं चरन्ति. उदुम्बरदण्डञ्हि अत्तगुत्तत्थाय गहितं तेसं अप्पिच्छभावप्पकासनं. तेनाह ‘‘अप्पिच्छभावप्पकासनत्थ’’न्ति. सीसं ओकम्पेत्वाति एत्थ अतिविय सीसस्स ओकम्पितभावं दस्सेतुं ‘‘हनुकेन उरं पहरन्तो अधोनतं कत्वा’’ति वुत्तं. जिव्हं नीहरित्वाति लम्बनचालनवसेन मुखतो निक्खामेत्वा. तेनाह ‘‘उद्ध’’न्तिआदि. तिसाखन्ति तिभङ्गभकुटि विय नलाटे जातत्ता नलाटिकं. तेनाह ‘‘नलाटे उट्ठितं वलित्तय’’न्ति, तिभङ्गवलिकं नलाटे कत्वाति अत्थो. अत्तनोव तेलेति अत्तनोव पापकम्मनिब्बत्तके तेले, पचितब्बट्ठानगेहेति अधिप्पायो.

सम्बहुलसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. समिद्धिसुत्तवण्णना

१५८. मय्हं लाभाति एवरूपस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स सत्थुस्स पटिलाभो, एवरूपस्स च नाम निय्यानिकस्स सद्धम्मस्स पटिलाभो, एवरूपानञ्च सुप्पटिपन्नानं सब्रह्मचारीनं पटिलाभो, एते मय्हं सुलद्धलाभा. मय्हं सुलद्धन्ति यञ्चेतं मम निय्यानिकसासने पब्बज्जा उपसम्पदा, तस्मिञ्च अभिरतीति सब्बञ्चेतं मया सुलद्धं. यथा पनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उप्पन्नो, तं दस्सेतुं ‘‘सो किरा’’तिआदि वुत्तं. चरितानुरूपवसेन गहितं मूलकम्मट्ठानं. पासादिकन्ति पसादावहं. एवमहोसीति ‘‘लाभा वत मे’’तिआदिना एवं परिवितक्को अहोसि. निसिन्नसदिसोति निसिन्नो विय. तस्मिंयेव ठानेति यस्मिं ठाने निसिन्नं मारो उपसङ्कमि, तस्मिंयेव ठाने. तस्साति समिद्धित्थेरस्स. कम्मट्ठानं सप्पायन्ति कम्मट्ठानभावनाय अनुयुञ्जनं सप्पायं उपकारावहं भविस्सति.

मय्हन्ति मया. सति च पञ्ञा च सतिपञ्ञा, ता अरियमग्गेन जाननसमत्थनभावेन अवबुद्धा. थेरो किर तदा विपस्सनं उस्सुक्कापेसि. कामन्ति यथारुचि. केचि ‘‘कामं करस्सूति आयस्मतो ‘कामा’ति मारस्स आलपन’’न्ति वदन्ति. विभिंसकारहानीति भयानकारहानि. रूपानीति विप्पकारानि. विप्पकारत्थोपि हि रूपसद्दो ‘‘रूपं दस्सेति अनप्पक’’न्तिआदीसु विय. न कम्पेस्ससीति समणधम्मकरणतो न चलिस्ससि.

समिद्धिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. गोधिकसुत्तवण्णना

१५९. पब्बतस्स पस्सेति पब्बतपादे उपच्चकायं. समये समये लद्धत्ता सामयिकं. तेनाह ‘‘अप्पितप्पितक्खणे पच्चनीकधम्मेहि विमुच्चती’’ति. लोकियविमुत्ति हि अनच्चन्तपहायिताय समयविमुत्ति नाम, लोकुत्तरविमुत्ति अच्चन्तपहायिताय असमयविमुत्ति. ताहि समन्नागता ‘‘समयविमुत्ता, असमयविमुत्ता’’ति च वुच्चन्ति. याव पठमज्झाननिब्बत्तनं, ताव कस्मा परिहायीति अत्थो? साबाधत्ताति सरोगत्ता. वातपित्तसेम्हवसेनाति कदाचि वातपित्तवसेन, कदाचि वातसेम्हवसेन, उभिन्नम्पि सन्निपातवसेन. अनुसायिकोति कायं अनुगन्त्वा सयितो, याप्यामयभावेन ठितोति अत्थो. समाधिस्साति समाधिभावनाय. उपकारकधम्मे उतुभोजनादिके. पूरेतुन्ति समोधानेतुं. परिहायीति सरीरस्स अकल्लभावतो.

आहरेय्यन्ति जीवितहरणत्थाय उपनेय्यं. निबद्धा गति होति केवलं ब्रह्मलोकूपपत्तितो, न सोतापन्नादीनं विय परिच्छिन्नभावेन. तेनाह ‘‘ब्रह्मलोके निब्बत्तती’’ति.

जलमानाति समुट्ठितनियतइद्धिया अनञ्ञसाधारणपरिवारसम्पत्तिया च सदेवके लोके जलमाना. मंसचक्खु दिब्बचक्खु धम्मचक्खु पञ्ञाचक्खु समन्तचक्खूति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. आनुभावधराति अचिन्तेय्यापरिमेय्यबुद्धानुभावसम्पन्ना. आनुभावपरियायोपि हि जुति-सद्दो होति ‘‘इद्धिजुतिबलवीरियूपपत्ती’’तिआदीसु (जा. २.२२.१५८९, १५९५) विय. अनवसेसतो मानं सियति समुच्छिन्दतीति अग्गमग्गो मानसं. तन्निब्बत्तना पन अरहत्तस्स मानसता दट्ठब्बा. सीलादीनीति अनुत्तरसीलादीनि. सिक्खमानोति सिक्खानि भावेन्तो अत्तनो सन्ताने उप्पादेन्तो. न चित्तभावना. तेनाह ‘‘सकरणीयो’’ति. जनेति सत्तस्स काये, सदेवके लोकेति अत्थो. विस्सुताति अनञ्ञसाधारणेहि सीलादिगुणेहि विस्सुता.

वेदनं विक्खम्भेत्वाति उप्पन्नं दुक्खवेदनं पटिच्च उप्पन्नअत्तकिलमथं अनुप्पादनवसेन विक्खम्भेत्वा तंयेव वेदनं परिग्गहेत्वा पवत्तविपस्सना वीथिमेव ओतरतीति कत्वा मूलकम्मट्ठानन्ति वुत्तं. ‘‘समसीसी हुत्वा परिनिब्बायी’’ति वत्वा तस्स पभेदं विभजित्वा इधाधिप्पेतं दस्सेतुं ‘‘समसीसी नाम तिविधो होती’’तिआदिमाह. इरियापथवसेन समसीसी इरियापथसमसीसी. एस नयो सेसद्वयेपि.

इरियापथकोपनञ्चाति इरियापथेहि असमायोगो. एकप्पहारेनेवाति एकवेलायमेव. परिनिब्बानवसेनाति अनुपादिसेसपरिनिब्बानवसेन, न किलेसक्खयमत्तेन. एत्थाति एतेसु द्वीसु नयेसु. एवं सति तेनेव इरियापथेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा तेनेव इरियापथेन, एकस्मिं अन्तोरोगेयेव विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा तेनेव रोगेन परिनिब्बायन्ता खीणासवा बहवोपि समसीसिनो एव सम्भवेय्युं. तस्मा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

सीसञ्चेत्थ तेरस – पलिबोधसीसं तण्हा, बन्धनसीसं मानो, परामाससीसं दिट्ठि, विक्खेपसीसं उद्धच्चं, किलेससीसं अविज्जा, अधिमोक्खसीसं सद्धा, पग्गहसीसं वीरियं, उपट्ठानसीसं सति, अविक्खेपसीसं समाधि, दस्सनसीसं पञ्ञा, पवत्तिसीसं जीवितिन्द्रियं, गोचरसीसं विमोक्खो, सङ्खारसीसं निरोधोति. इमेसु तेरससु सीसेसु पलिबोधसीसादीनि पवत्तिसीसञ्च परियादियितब्बानि, अधिमोक्खसीसादीनि परियादायकानि, परियादायकफलं गोचरसीसं. तञ्हि विसयज्झत्तं फलं विमोक्खो, परियादायकस्स मग्गस्स फलस्स च आरम्मणं सङ्खारसीसं सङ्खारविवेकभूतो निरोधोति परियादियितब्बानं परियादायकफलारम्मणानं सह विय संसिद्धं दस्सनेन समसीसिभावं दस्सेतुं पटिसम्भिदायं तेरस सीसानि वुत्तानि. इध पन ‘‘अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्चा’’ति (पु. प. १६) वचनतो तेसु किलेसपवत्तसीसानमेव वसेन योजनं करोन्तो ‘‘एत्थ च पवत्तिसीस’’न्तिआदिमाह.

तत्थ पवत्तिसीसं पवत्ततो वुट्ठहन्तो मग्गो चुतितो उद्धं अप्पवत्तिकरणवसेन यदिपि परियादीयति, याव पन चुति, ताव पवत्तिसब्भावतो ‘‘पवत्तिसीसं जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं खेपेती’’ति आह. किलेसपरियादानेन पन मग्गचित्तेन अत्तनो अनन्तरं विय निप्फादेतब्बा पच्चवेक्खणवारा च किलेसपरियादानस्सेव वाराति वत्तब्बतं अरहन्ति. ‘‘विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होती’’ति (म. नि. १.७८; सं. नि. ३.१२) वचनतो पच्चवेक्खणपरिसमापनेन किलेसपरियादानं समापितं नाम होति, तं पन परिसमापनं यदि चुतिचित्तेन होति, तेनेव जीवितपरिसमापनञ्च होतीति इमाय वारचुतिसमताय किलेसपरियादानजीवितपरियादानानं अपुब्बाचरिमता वेदितब्बाति दस्सेन्तो ‘‘द्विन्नं चित्तानं एकतो उप्पादो नत्थी’’तिआदिमाह. द्विन्नं चित्तानन्ति चुतिचित्तमग्गचित्तानं. तन्ति पच्चवेक्खणं परिपुण्णजवनचित्तानं सत्तक्खत्तुं पवत्तिया, अपरिपुण्णानं वा पञ्चक्खत्तुं पवत्तिया. किञ्चापि ‘‘एको वा द्वे वा’’ति वुत्तं यथा ‘‘एकं वा द्वे वा तदारम्मणचित्तानी’’ति, हेट्ठिमन्तेन पन द्वे पवत्तन्ति.

उप्पाटेत्वाति उद्धरित्वाति अत्थो. अनुपादिसेसेनाति अनुपादिसेसनिब्बानेन.

धूमायितत्तन्ति धूमस्स विय अयितभावं पवत्तिआकारं. धूमसदिसा वलाहका धूमवलाहका, तिमिरवलाहका, ये महिका ‘‘तिमिर’’न्ति वुच्चन्ति. अप्पतिट्ठितेनाति पतिट्ठं अलभन्तेन. इत्थम्भूतलक्खणे एतं करणवचनं, अनुप्पत्तिधम्मेनाति अत्थो. सति हि उप्पादे पतिट्ठितं नाम सिया, अट्ठकथायं पन यदेव तस्स विञ्ञाणस्स अप्पतिट्ठानकारणं, तदेव परिनिब्बानकारणन्ति वुत्तं ‘‘अप्पतिट्ठितकारणा’’ति.

सोकेन फुट्ठस्साति ‘‘अफलो वत मे वायामो जातो’’ति सोकेन अभिभूतस्स. अभस्सथाति बलवसोकाभितुन्नस्स सतिसम्मोसा सिथिलं गहिता भस्सि पतिता सा कच्छा.

गोधिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. सत्तवस्सानुबन्धसुत्तवण्णना

१६०. यस्मा कपिलवत्थुतो निक्खन्तकालतो पट्ठाय मारो ओतारापेक्खो लोकनाथं अनुबन्धितुं आरद्धो, तस्मा वुत्तं ‘‘पुरे बोधिया छब्बस्सानी’’ति. अतिगहेत्वाति अनुगन्त्वा तस्स यथारुचि पटिपत्तिं अनुवत्तो विय हुत्वा.

अवज्झायन्तोति पज्झायन्तो. जितो वित्तपराजितो असि नु. पमाणातिक्कन्तन्ति गरुतरं.

खनित्वा उम्मूलेत्वा. कामासवादीनि पजहन्तो अनासवो.

पेहीति अपेहि. पारगामिनोति पारङ्गमनसीला. तेकालिको अयं गामि-सद्दोति आह ‘‘येपी’’तिआदि.

मारविसूकानीति मारकण्टकानि कण्टकसदिसानि मारस्स दुराचारानि. विरुद्धसेवितानि विरोधवसेन तासंयेव वेवचनानि. तानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘अप्पमायू’’तिआदि वुत्तं. निब्बेजनीयाति निब्बेददायिका. उक्कण्ठनीयाति उक्कण्ठवहा.

विकप्पवसेन वेदितब्बो ओपम्मपरिकप्पविसयत्ता तस्स किरियापदस्स. तेनाह ‘‘अनुपरिगच्छेय्या’’ति. एत्थाति एतस्मिं मेदवण्णवत्थुस्मिं. मुदुन्ति मुदुमधुरसं विन्देय्याम पटिलभेय्याम. अस्सादोति अस्सादेतब्बो.

सत्तवस्सानुबन्धसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. मारधीतुसुत्तवण्णना

१६१. चिन्तेसीति सोकवसिको हुत्वा चिन्तयि. गणिकारहत्थिनियोति दीपककरेणुयो. एकसतं एकसतन्ति एकसतं एकसतं पच्चेकं सतं सतन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘एकेकं सतं सतं कत्वा’’ति. कुमारिवण्णसतन्ति कुमारित्थीनं अत्तभावानं सतं. ता किर पठमं कञ्ञारूपेन अत्तानं दस्सेसुं. अनुपगतपुप्फानञ्हि समञ्ञा कञ्ञाति. पुन यथावुत्तकुमारिरूपेन उपगतपुप्फा हि कुमारी. पुन वधुकारूपेन. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘अविजातवण्णसत’’न्ति. ततियवारे युवतिरूपेन. विजाता हि इत्थी अनतिक्कन्तमज्झिमवया युवती. एत्तावता बाला तरुणी पोरीति तिविधासु इत्थीसु पुरिमा द्वे दस्सिता, परियोसानवारेसु मनुस्सजातिकानं मनुस्सित्थियोव रुच्चन्तीति तेन मनुस्सरूपेन ता अत्तानं दस्सेसुं.

अत्थस्स पत्तिन्ति एकन्ततो हितानुप्पत्तिं. हदयस्स सन्तिन्ति परमचित्तुपसमं. किलेससेनन्ति कामगुणसङ्खातं पठमं किलेससेनं. सा हि किलेससेना अच्छरासङ्घातसभावापि पटिपत्थयमाना पियायितब्बइच्छितब्बरूपभावतो पियरूपसातरूपा नाम अत्तनो किच्चवसेन. एको अहं झायन्तोति गणसङ्गणिकाय किलेससङ्गणिकाय च अभावतो एको असहायो अहं लक्खणूपनिज्झानेन निज्झायन्तो. अनुबुज्झिन्ति अनुक्कमेन मग्गपटिपाटिया बुज्झिं पटिबुज्झिं. तस्माति यथावुत्तविवेकसुखसमधिगमनिमित्तं. अकरणेनाति मित्तसन्थवस्स अकरणेन. सक्खीति सक्खिभावो.

कतमेन विहारेनाति झानसमापत्तीनं कतमेन विहारेन. इध दुतियपदस्स अत्थो विस्सज्जनगाथावण्णनायमेव आवि भविस्सति. अनामन्तेन ‘‘तं पुग्गल’’न्ति सम्मुखा ठितम्पि भगवन्तं असम्मुखा विय कत्वा वदति, कथं त्वन्ति अत्थो.

‘‘अवितक्कझायी’’ति वक्खमानत्ता अयमेवेत्थ कायपस्सद्धि वेदितब्बाति आह ‘‘चतुत्थज्झानेन अस्सासपस्सासकायस्स पस्सद्धत्ता पस्सद्धकायो’’ति. पुञ्ञाभिसङ्खारादिके कम्माभिसङ्खारे. कामालयादीनं अभावतो अनालयो. न सरतीति न सवति. रागवसेन हि सत्ता संसारमनुसवन्ति. न थिनोति न थिनमिद्धचित्तो. मोहवसेन हि सत्ता थिनमिद्धं आपज्जन्तीति. दियड्ढकिलेससहस्सन्ति खुद्दकवत्थुविभङ्गे (विभ. ८४२, ९७६) आगतेसु अट्ठसु किलेससतेसु अट्ठसतं तण्हाविचरितानि अपनेत्वा सेसा पञ्ञासाधिकं सतं किलेसा, ते ब्रह्मजाले (दी. नि. १.३१) आगताहि द्वासट्ठिया दिट्ठीहि सह पञ्चपञ्ञासाधिकं सत्तसतं होति; ता च उप्पन्नानुप्पन्नभावेन दिगुणिता दियड्ढकिलेससहस्सं दसाधिकं होति; तं अप्पकं पन ऊनमधिकं वा गणनुपगं न होतीति ‘‘दियड्ढकिलेससहस्स’’न्ति वुत्तं. इतरेसं अतीतादिभावामसनतो अग्गहणं पहानस्स अधिप्पेतत्ता. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन अभिधम्मटीकायं (ध. स. अनुटी. निदानकथावण्णना) वुत्तनयेन वेदितब्बो. पठमपदेनाति ‘‘न कुप्पती’’ति इमिना पदेन. दुतियेनाति ‘‘न सरती’’ति पदेन. ततियेनाति ‘‘न थिनो’’ति पदेन. नीवरणप्पहानेन खीणासवतं दस्सेति, अनवसेसतो नीवरणानं अच्चन्तप्पहानं अधिप्पेतं.

पञ्चद्वारिककिलेसोघं तिण्णोति छन्नं द्वारानं वसेन पवत्तनकिलेसोघं तरित्वा ठितो. कामोघदिट्ठोघभवोघट्ठकिलेसभावतो ‘‘पञ्चोघग्गहणेन वा पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि वेदितब्बानी’’ति आह. रूपरागादयो विसेसतो न पञ्चद्वारिकाति वुत्तं ‘‘छट्ठग्गहणेन पञ्चुद्धम्भागियानि वेदितब्बानी’’ति.

मच्चुराजस्साति सम्बन्धे सामिवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘मच्चुराजस्स हत्थतो’’ति आह. नयमानानन्ति अनादरे सामिवचनन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘नयमानेसू’’ति.

ऊहच्चाति बुद्धं निस्साय. ‘‘इदमवोचा’’ति देसनं निट्ठापेत्वाति एतेन संयुत्तेसु अयं निगमनपाळि, हेट्ठा अनागतनयत्ता पन केसुचि पोत्थकेसु न लिखीयतीति दस्सेति. दद्दल्लमानाति जज्जकारस्स हि दद्दकारं कत्वा निद्देसो. तेनाह ‘‘अतिविय जलमाना’’ति. नीहरीति तासं कायवचीविकारं न मनसिकरोन्तो तिणायपि अमञ्ञमानोव अनपेक्खेनेव नीहरि. फलतो भट्ठन्ति फलसिपाटिकतो भट्ठं. कुण्डतिणादिगच्छतूलं पोटकितूलं.

मारधीतुसुत्तवण्णना निट्ठिता.

ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.

सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

मारसंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.