८. छेत्वावग्गो
१. छेत्वासुत्तवण्णना
७१. वधित्वाति हन्त्वा विनासेत्वा. अपरिदय्हमानत्ताति अपीळियमानत्ता. विनट्ठदोमनस्सत्ता न सोचति चेतोदुक्खदुक्खाभावतो. विसं नाम दुक्खं अनिट्ठभावतो, तस्स मूलकारणं कोधो अनिट्ठफलत्ताति आह ‘‘विसमूलस्साति दुक्खविपाकस्सा’’ति. अक्कुट्ठस्साति अक्कोसापराधस्स. अक्कोसपहारत्थसम्बन्धेन हि ‘‘कुद्धस्सा’’ति उपयोगत्थे सम्पदानवचनं. सुखं उप्पज्जति कोधं नस्सति. सुखुप्पत्तिं सन्धाय एस कोधो ‘‘मधुरग्गो’’ति वुत्तो, सुखावसानोति अत्थो.
छेत्वासुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. रथसुत्तवण्णना
७२. पञ्ञाणन्ति लक्खणं सल्लक्खणूपायो. दिस्वाति दस्सनहेतु. ‘‘चोळरञ्ञो रट्ठं चोळरट्ठ’’न्ति एवं रट्ठं रञ्ञा पञ्ञायति.
रथसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. वित्तसुत्तवण्णना
७३. सद्धायाति सद्धाहेतु. कुलसम्पदाति खत्तियादिसम्पत्तियो. सब्बलोकियलोकुत्तरवित्तपटिलाभहेतुतो सद्धावित्तमेव. हेट्ठा तिण्णं द्वारानं वसेन उप्पन्नकस्स सब्बस्सपि अनवज्जधम्मस्स सङ्गण्हनतो ‘‘धम्मोति दसकुसलकम्मपथो’’ति वुत्तं. असंकिलिट्ठसुखन्ति. निरामिसं सुखं. तमेव सामिसं उपनिधाय सम्भावेन्तो आह ‘‘असंकिलिट्ठ’’न्ति. असेचनकभावेन अभिरुचिजननतो पियाकिच्छकरणतो बहुं सुचिरम्पि कालं आसेवन्तस्स अदोसावहतो सच्चमेव मधुरतरं. न हि तं पिवितब्बतो सादितब्बतो अनुभवितब्बतो रसोति वत्तब्बतं अरहति. इदानि तस्स किच्चसम्पत्तिअत्थेहिपि महारहतं दस्सेतुं ‘‘सच्चस्मिं ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ नदीनिवत्तनं महाकप्पिनवत्थुआदीहि (ध. प. अट्ठ. १.महाकप्पिनत्थेरवत्थु; अ. नि. अट्ठ. १.१.२३१; थेरगा. अट्ठ. २.महाकप्पिनत्थेरगाथावण्णना) दीपेतब्बं, इतरानि कण्हदीपायनजातक- (जा. १.१०.६२ आदयो) सुतसोम- (जा. २.२१.३७१ आदयो) मच्छजातकेहि (जा. १.१.३४, ७५; १.२.१३१ आदयो) दीपेतब्बानि. निम्मद्देन्ति अभिभवन्ति. मधुरतरन्ति सुन्दरतरं सेट्ठेसूति अत्थो. पञ्ञाजीवीति पञ्ञाय जीवनसीलोति पञ्ञाजीवी, पञ्ञापुब्बङ्गमचरियोति अत्थो. पञ्ञाजीवीति च पञ्ञावसेन इरियति वत्तति जीवितं पवत्तेतीति अत्थोति दस्सेन्तो ‘‘यो पञ्ञाजीवी’’तिआदिमाह. ‘‘जीवत’’न्ति केचि पठन्ति, जीवन्तानं पञ्ञाजीविं सेट्ठमाहूति अत्थो.
वित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. वुट्ठिसुत्तवण्णना
७४. उप्पतन्तानन्ति पथविं भिन्दित्वा उट्ठहन्तानं. ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुच्चमानत्ता ‘‘सत्तविध’’न्ति वुत्तं, इतरेसं वा तदनुलोमतो. खेमो होति दुब्भिक्खुपद्दवाभावतो. तेनाह ‘‘सुभिक्खो’’ति. निपतन्तानन्ति अधोमुखं पवत्तन्तानं. पवजमानानन्ति वजनसीलानं. ते पन यस्मा जङ्गमा नाम होन्ति, न रुक्खादयो विय थावरा, तस्मा आह ‘‘जङ्गमान’’न्ति. गावोति धेनुयो. तेन महिंसादिकानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. वदन्तानन्ति उप्पन्नं अत्थं वदन्तानं.
अत्तनो खन्तियाति अत्तनो खन्तिया रुचिया गहितभावेन. इतरा देवता तस्सा विस्सज्जने अपरितुस्समाना आह. याव पधंसीति गुणधंसी सत्थुदेसनाय लद्धब्बगुणनासनतो. पगब्बाति पागब्बियेन समन्नागता, यथा वचीपागब्बियेन अखरा, तथा वाचाय भवितब्बं. मुखराति मुखखरा. दसबलं पुच्छि सण्हं सुखुमं रतनत्तयसंहितं अत्थं सोतुकामा. अस्सा देवताय विस्सज्जेन्तो अज्झासयानुरूपं. उप्पतमानाति उप्पतन्ती समुग्घाटेति ओधिसो. वट्टमूलकमहाअविज्जाति तस्सा आदीनवदस्सनत्थं भूतकथनविसेसनं. ओसीदन्तानन्ति पटिपक्खवसेन अधो सीदन्तानं, उस्सादयमानानन्ति अत्थो. पुञ्ञक्खेत्तभूतोति इदं ‘‘पदसा चरमानान’’न्ति पदस्स अत्थविवरणवसेन भूतकथनविसेसनं. यादिसो पुत्तो वा होतूति इदं पुरिमपदे देवताय पुत्तगहणस्स कतत्ता वुत्तं.
वुट्ठिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. भीतासुत्तवण्णना
७५. किं सूध भीताति एत्थ सु-इधाति निपातमत्तन्ति आह ‘‘किं भीता’’ति? मग्गो च नेकायतनप्पवुत्तोति अनेककारणं नानाविधाधिगमोकासं कत्वा पवुत्तो कथितो. तेनाह ‘‘अट्ठतिंसारम्मणवसेना’’तिआदि. एवं सन्तेति एवं सब्बसाधारणानेकायतनेहि निब्बानगामिमग्गस्स तुम्हेहि पवेदितत्ता लब्भमाने खेमे मग्गे किं भीतायं जनता उप्पथभूता विपरीतदिट्ठितो गण्हीति अत्थो? एवं देवता यथिच्छाय पुरिमद्धेन अत्तना यथाचिन्तितमत्थं सत्थु पवेदिता, पच्छिमद्धेन अत्तनो संसयं पुच्छति. बहुपञ्ञाति पुथुपञ्ञ. उस्सन्नपञ्ञाति अधिकपञ्ञा. ठपेत्वाति संयमेत्वा. संविभागीति आहारपरिभोगे सम्मदेव विभजनसीलो. तेनाह ‘‘अच्छराया’’तिआदि. वुत्तत्थमेव हेट्ठा.
मनेनाति मनोगहणेन. पुब्बसुद्धिअङ्गन्ति पुब्बभागसुद्धिभूतं अङ्गं. चतूसूति वुत्तअङ्गपरियापन्नं. यञ्ञउपक्खरोति दानस्स साधनं. एतेसु धम्मेसूति एतेसु सद्धादिगुणेसु. यथा हि सद्धो पच्चयं पच्चुपट्ठपेत्वा वत्थुपरिच्चागस्स विसेसपच्चयो कम्मफलस्स परलोकस्स च पच्चक्खतो विय पत्तियायनतो, एवं मुदुहदयो. मुदुहदयो हि अनुदयं पत्वा यं किञ्चि अत्तनो सन्तकं परेसं देति. यो च संविभागसीलो, सो अप्पकस्मिम्पि अत्तनो सन्तके परेहि साधारणभोगी होति. वदञ्ञू वदानियताय यागिनोव युत्तं युत्तकालं ञत्वा अत्थिकानं मनोरथं पूरेतीति वुत्तं ‘‘इति…पे… चतूसूति आहा’’ति.
वाचन्तिआदीनि तीणि अङ्गानि तिविधसीलसम्पत्तिदीपनतो. सम्पन्नसीलो हि परलोकं न भासेय्य. सद्धो एकं अङ्गं पयोगासयसुद्धिदीपनतो. सुद्धासयस्स सम्मापयोगे ठितस्स कथं परलोकतो भयन्ति. दुकवसेन चतुरङ्गयोजना दुकनयो. एतेसु चतूसु धम्मेसु ठितोति एतेसु यथावुत्तदुकसङ्गहेसु चतूसु गुणेसु पतिट्ठितो.
भीतासुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. नजीरतिसुत्तवण्णना
७६. नामगोत्तन्ति तिस्सो कस्सपो गोतमोति एवरूपं नामञ्च गोत्तञ्च. निदस्सनमत्तमेतं, तस्मा सब्बस्स पञ्ञत्तिया लक्खणवचनन्ति दट्ठब्बं. न जीरतीति असभावधम्मत्ता उप्पादवयाभावतो जरं न पापुणाति. तेनाह ‘‘जीरणसभावो न होती’’ति. यस्मा समञ्ञाभावतो कालन्तरेपि तं समञ्ञायतेव, तस्मा ‘‘अतीतबुद्धानं…पे… न जीरतीति वुच्चती’’ति आह.
आलसियन्ति अलसभावो दळ्हकोसज्जं. तेनाह ‘‘येना’’तिआदि. ठितिन्ति ब्यापारं. निद्दावसेन पमज्जनं कत्तब्बस्स अकरणं. किलेसवसेन पमज्जनं अकत्तब्बस्स करणम्पि. कम्मसमयेति कम्मं कातुं युत्तकाले. कम्मकरणवीरियाभावोति तंकम्मकिरियसमुट्ठापकवीरियाभावो. सो पन अत्थतो वीरियपटिपक्खो अकुसलचित्तुप्पादो, न वीरियस्स अभावमत्तं. सीलसञ्ञमाभावो दुस्सील्यं. विस्सट्ठाचारता नाम अनाचारो. सोप्पबहुलताति निद्दालुता. यतो गहणहत्थोपि न किलासुपि पुरिसो निद्दाय अभिभुय्यति. तेनाह ‘‘ताया’’तिआदि. अतिच्छातादीनीति आदि-सद्देन अभिभुय्यतादिं सङ्गण्हाति. आगन्तुकालसियं न पुब्बे वुत्तआलस्यं विय पकतिसिद्धं. ‘‘ते छिद्दे’’ति पाळियं लिङ्गविपल्लासेन वुत्तन्ति आह ‘‘तानि छ छिद्दानी’’ति. कुसलचित्तप्पवत्तिया अनोकासभावतो छिद्दानि. तेनाह भगवा – ‘‘यत्थ वित्तं न तिट्ठती’’ति. सब्बाकारेन लेसमत्तं असेसेत्वाति अधिप्पायो.
नजीरतिसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. इस्सरियसुत्तवण्णना
७७. सत्थस्स मलन्ति सत्थमलं, येन सत्थं मलीनं होति, सत्थमलग्गहणेन चेत्थ मलीनं सत्थमेव गहितन्ति आह ‘‘मलग्गहितसत्थ’’न्ति. आणापवत्तनन्ति अप्पके वा महन्ते वा यत्थ कत्थचि अत्तनो आणाय पवत्तनवसेन वसनं इस्सरियत्तमिच्छन्ति. मणिरतनम्पि विस्सज्जनीयपक्खिकत्ता उत्तमं भण्डं नाम न होति, इत्थी पन परिच्चत्तकुलाचारित्थिकायपि अनिस्सज्जनीयताय उत्तमभण्डं नाम. तेनाह ‘‘इत्थी भण्डानमुत्तम’’न्ति. तेसं तेसञ्हि पुरिसाजानीयानं उप्पत्तिट्ठानताय उत्तमरतनाकरत्ता इत्थी भण्डानमुत्तमं. मलग्गहितसत्थसदिसो अवबोधकिच्चविबन्धनतो. सत्थमलं विय सत्थस्स पञ्ञासत्थस्स गुणाभावकरणतो पञ्ञासत्थमलं. अब्बु वुच्चति उपद्दवं, तं देतीति अब्बुदं, विनासकारणं. ननु हरणं समणस्स अयुत्तन्ति? युत्तं. तस्स अन्वयतो ब्यतिरेकतो च युत्ततं दस्सेन्तो ‘‘सलाकभत्तादीनी’’तिआदिमाह.
इस्सरियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. कामसुत्तवण्णना
७८. ‘‘अत्तकामो’’ति पाळियं वुत्तत्ता आह ‘‘ठपेत्वा सब्बबोधिसत्ते’’ति. ते हि सब्बसो परत्थाय एव पटिपज्जमाना महाकारुणिका परत्थकामा, अत्थकामा नाम न होन्ति, या च तेसं अत्तत्थावहा पटिपत्ति, सापि यावदेव परत्था एवाति. वुत्तं पोराणट्ठकथायं. यस्मा बोधिसत्ता परहितपटिपत्तिया पारमियो पूरेन्ता तथारूपं कारणं पत्वा अत्तानं परेसं परिच्चजन्ति पञ्ञापारमिया परिपूरणतो, तस्मा इधापि ‘‘सब्बबोधिसत्ते ठपेत्वायेवाति वुत्त’’न्ति आह. कल्याणन्ति भद्दकं. वाचाय अधिप्पेतत्ता आह ‘‘सण्हं मुदुक’’न्ति. पापिकन्ति लामकं निहीनं. तं पन फरुसं वाचन्ति सरूपतो दस्सेति.
कामसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. पाथेय्यसुत्तवण्णना
७९. सद्धा बन्धति पाथेय्यन्ति सद्धा नाम सत्तस्स मरणवसेन महापथं संवजतो महाकन्तारं पटिपज्जतो महाविदुग्गं पक्खन्दतो पाथेय्यपुटं बन्धति सम्बलं सज्जेति. कथन्ति आह ‘‘सद्धं उप्पादेत्वा’’तिआदि. एतं वुत्तन्ति ‘‘सद्धा बन्धति पाथेय्य’’न्ति एतं गाथापदं वुत्तं भगवता. सिरीति कतपुञ्ञेहि सेवीयति तेहि पटिलभीयतीति सिरी. इस्सरियं विभवो. आसयितब्बतो आसयो, वसनट्ठानं निकेतन्ति अत्थो. परिकड्ढतीति इच्छावसिकं पुग्गलं तत्थ तत्थ उपकड्ढति.
पाथेय्यसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. पज्जोतसुत्तवण्णना
८०. तं तं समविसमं पज्जोततीति पज्जोतो. पदीपो अन्धकारं विधमित्वा पच्चक्खतो रूपगतं दस्सेति, एवं पञ्ञापज्जोतो अविज्जन्धकारं विधमित्वा धम्मानं परमत्थभूतं रूपं दस्सेति. जागरब्राह्मणो वियाति जागरखीणासवब्राह्मणो विय. सो हि सतिपञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया सब्बदापि जागरो होति. गावोति गोजातियो. इदं गुन्नं गोणानञ्च सामञ्ञतो गहणं. कम्मेति करणत्थे भुम्मवचनं. जीवनं जीवो, सह जीवेनाति सजीविनो. तेनाह ‘‘कम्मेन सह जीवन्तान’’न्ति, कसिवाणिज्जादिकम्मं कत्वा जीवन्तानन्ति अत्थो. गोमण्डलेहि सद्धिन्ति गोगणेन सह. न तेन विना कसिकम्मादीनि उप्पज्जन्ति, गोरससिद्धिया चेव कसनभारवहनसिद्धिया च कसिकम्मएकच्चवाणिज्जकम्मादीनि इज्झन्ति. सत्तकायस्साति आहारुपजीविनो सत्तकायस्स कसितो अञ्ञथा जीविकं कप्पेन्तस्सपि कसिजीवितवुत्तिया मूलकारणं फलनिप्फत्तिनिमित्तत्ता तस्स. इरियापथो च इरियनकिरियानं पवत्तनुपायो. ‘‘सीतन्ति नङ्गलसीतकम्म’’न्ति वदन्ति.
पज्जोतसुत्तवण्णना निट्ठिता.
११. अरणसुत्तवण्णना
८१. रणन्ति कन्दन्ति एतेहीति रणा, रागादयो. तेहि अभिभूतताय हि सत्ता नानप्पकारं कन्दन्ति परिदेवन्ति. ते पन सब्बसो नत्थि एतेसं रणाति अरणा. निक्किलेसा खीणासवा. वुसितवासोति वुसितब्रह्मचरियवासो. भोजिस्सियन्ति भुजिस्सभावो. तेनाह ‘‘अदासभावो’’ति. समणाति समितपापसमणाति आह ‘‘खीणासवसमणा’’ति. पुथुज्जनकल्याणकाले लोकियपरिञ्ञाय, सेक्खा पुब्बभागे लोकियपरिञ्ञाय, पच्चवेक्खणे लोकियलोकुत्तराय परिञ्ञाय परिञ्ञेय्यं तेभूमकं खन्धपञ्चकं परिजानन्ति परिच्छिज्जन्ति. खीणासवा पन परिञ्ञातपरिञ्ञेय्या होन्ति. तथा हि ते सामी हुत्वा परिभुञ्जन्ति. वन्दन्ति नं पतिट्ठितन्ति वुत्तं, वन्दनीयभावो च सीलसम्पन्नतायाति आह ‘‘पतिट्ठितन्ति सीले पतिट्ठित’’न्ति. इधाति इमस्मिं लोके. खत्तियाति लक्खणवचनन्ति आह ‘‘न केवलं खत्तियावा’’तिआदि.
अरणसुत्तवण्णना निट्ठिता.
छेत्वावग्गवण्णना निट्ठिता.
सारत्थप्पकासिनिया संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय
देवतासंयुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.