१. लसुणवग्गो
१. पठमसिक्खापद-अत्थयोजना
तिंसकानन्तरं तिंसकानं अनन्तरे काले छसट्ठिसतसङ्गहा छउत्तरसट्ठिअधिकसतेहि सिक्खापदेहि सङ्गहिता ये धम्मा सङ्गीतिकारेहि सङ्गीता, दानि इमस्मिं काले तेसम्पि धम्मानं अयं वण्णना होतीति योजना.
७९३. तत्थाति तेसु छसट्ठिसतसङ्गहेसु सिक्खापदेसु, पठमसिक्खापदेति सम्बन्धो. ‘‘द्वे तयो’’ति एत्थ वासद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘द्वे वा तयो वा’’ति. फोटलकेति कन्दे, मिञ्जे वा. एतन्ति ‘‘गण्डिके’’ति एतं नामं. ‘‘पमाण’’न्तिइमिना मत्तसद्दो पमाणत्थोव, न अप्पत्थो, नापि अवधारणत्थोति दस्सेति. लसुणन्ति सेतवण्णमूलं महाकन्दं. महाकन्दो हि ब्यञ्जनसम्पाकादीसु आमगन्धानं अभिभवनत्ता लसीयति कन्तीयतीति लसुणन्ति वुच्चति.
सुवण्णहंसयोनिन्ति सुवण्णमयेन पत्तेन युत्तं हंसयोनिं. जातिस्सरोति जातिं भवं सरति जानातीति जातिस्सरो. अथाति जातिस्सरस्स निप्फन्नत्ता. निप्फन्नत्थो हि अथसद्दो. पुब्बसिनेहेनाति पुब्बे मनुस्सभवे भावितेन सिनेहेन. तासन्ति पजापतिया च तिस्सन्नं धीतरानञ्च. तं पनाति पत्तं पन.
७९५. मगधेसूति मगधरट्ठे ठितेसु जनपदेसु. हीति सच्चं, यस्मा वा. इधाति ‘‘लसुणं खादेय्या’’तिपदे. तम्पीति मागधकम्पि. गण्डिकलसुणमेवाति गण्डो फोटो एतस्सत्थीति गण्डिकं. गण्डसद्दो हि फोटपरियायो, बहुत्थे इकपच्चयो. बहुगण्डिकलसुणन्ति हि वुत्तं होति. गण्डसद्दो हि फोटे च कपोले चाति द्वीसु अत्थेसु वत्तति, इध पन फोटे वत्ततीति दट्ठब्बं. पोत्थकेसु पन ओट्ठजेन चतुत्थक्खरेन पाठो अत्थि, सो वीमंसित्वा गहेतब्बो. बहूसु हि पुब्बपोत्थकेसु कण्ठजो ततियक्खरो च ओट्ठजो चतुत्थक्खरो चाति द्वे अक्खरा अञ्ञमञ्ञं परिवत्तित्वा तिट्ठन्ति. न एकद्वितिमिञ्जकन्ति एकमिञ्जो पलण्डुको न होति, द्विमिञ्जो भञ्जनको न होति, तिमिञ्जो हरितको न होतीति अत्थो. कुरुन्दियं पन वुत्तन्ति सम्बन्धो. सङ्खादित्वाति दन्तेहि चुण्णविचुण्णं कत्वा.
७९७. पलण्डुकोति सुकन्दको एको लसुणविसेसो. भञ्जनकादीनि लोकसङ्केतोपदेसतो दट्ठब्बानि. हीति सच्चं. तस्साति चापलसुणस्स. सभावेनेवाति सूपसम्पाकादिं विना अत्तनो सभावतो एव. तन्ति मागधकं, पक्खिपितुन्ति सम्बन्धो. हीति सच्चं. यत्थ कत्थचीति येसु केसुचीति. पठमं.
२. दुतियसिक्खापदं
७९९. दुतिये संदस्सनं बाधति निसेधेति अस्मिं ठानेति सम्बाधन्ति वचनत्थेन पटिच्छन्नोकासो सम्बाधो नामाति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिच्छन्नोकासे’’ति. उभो उपकच्छकाति द्वे बाहुमूला. ते हि उपरि यंकिञ्चि वत्थुं कचति बन्धति एत्थाति उपकच्छकाति वुच्चन्ति. मुत्तकरणन्ति पस्सावमग्गो. सो हि मुत्तं करोति अनेनाति मुत्तकरणन्ति वुच्चति. लोमो कत्तीयति छिन्दीयति इमायाति कत्तरि, ताय वा, सुट्ठु दळ्हं लोमं डंसतीति सण्डासो, सोयेव सण्डासको, तेन वा, खुरति लोमं छिन्दतीति खुरो, तेन वा संहरापेन्तियाति सम्बन्धो. संहरापेन्तियाति अपनेन्तियाति. दुतियं.
३. ततियसिक्खापदं
८०३. ततिये मुत्तकरणतलघातनेति मुत्तकरणस्स तलं हननं पहरणं मुत्तकरणतलघातनं, तस्मिं मुत्तकरणतलघातने निमित्तभूते. ताव महन्तन्ति अतिविय महन्तं. केसरेनापीति किञ्जक्खेनापि. सो हि के जले सरति पवत्ततीति केसरोति वुच्चति.
८०५. गण्डं वाति पीळकं वा. वणं वाति अरुं वाति. ततियं.
४. चतुत्थसिक्खापदं
८०६. चतुत्थे रञ्ञो ओरोधा राजोरोधा, पुराणे राजोरोधा पुराणराजोरोधाति वचनत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पुराणे’’तिआदि. ‘‘गिहिभावे’’ति इमिना पुराणेति एत्थ णपच्चयस्स सरूपं दस्सेति. चिराचिरन्ति निपातपटिरूपकं. तेन वुत्तं ‘‘चिरेन चिरेना’’ति. ‘‘सक्कोथा’’ति इमिना कथं तुम्हे रागचित्तं पटिहनित्वा अत्तानं धारेथ धारेतुं सक्कोथाति अत्थं दस्सेति. अनारोचितेपीति भूततो अनारोचितेपि.
८०७. जतुनाति लाखाय. पट्ठदण्डकेति पटुभावेन ठाति पवत्ततीति पट्ठो, सोयेव दण्डो पट्ठदण्डो, तस्स पवेसनं पट्ठदण्डकं, तस्मिं निमित्तभूते. एतन्ति ‘‘जतुमट्ठके’’ति एतं वचनन्ति. चतुत्थं.
५. पञ्चमसिक्खापदं
८१०. पञ्चमे ‘‘अतिगम्भीर’’न्तिपदं किरियाविसेसनन्ति आह ‘‘अतिअन्तो पवेसेत्वा’’ति. ‘‘उदकेन धोवनं कुरुमाना’’ति इमिना ‘‘उदकसुद्धिक’’न्तिपदस्स उदकेन सुद्धिया करणन्ति अत्थं दस्सेति.
८१२. द्वङ्गुलपब्बपरमन्ति एत्थ द्वे अङ्गुलानि च द्वे पब्बानि च द्वङ्गुलपब्बं, उत्तरपदे पुब्बपदलोपो. द्वङ्गुलपब्बं परमं पमाणं एतस्स उदकसुद्धिकस्साति द्वङ्गुलपब्बपरमं. वित्थारतो द्वङ्गुलपरमं, गम्भीरतो द्विपब्बपरमन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘वित्थारतो’’तिआदि. अङ्गुलं पवेसेन्तियाति सम्बन्धो. हीति सच्चं. ‘‘चतुन्नं वा’’ति इदं उक्कट्ठवसेन वुत्तं, तिण्णम्पि पब्बं न वट्टति, चतुन्नं पन पगेवाति अत्थोति. पञ्चमं.
६. छट्ठसिक्खापदं
८१५. छट्ठे भत्तस्स विस्सज्जनं भत्तविस्सग्गोति वुत्ते भत्तकिच्चन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘भत्तकिच्च’’न्ति. पानीयसद्देन पानीयथालकं गहेतब्बं, विधूपनसद्देन बीजनी गहेतब्बा, उपसद्दो समीपत्थोति सब्बं दस्सेन्तो आह ‘‘एकेन हत्थेना’’तिआदि. ‘‘अच्चावदती’’तिपदस्स अतिक्कमित्वा वदनाकारं दस्सेति ‘‘पुब्बेपी’’तिआदिना.
८१७. ‘‘सुद्धउदकं वा होतू’’तिआदिना ‘‘पानीयेना’’ति वचनं उपलक्खणं नामाति दस्सेति. दधिमत्थूति दधिमण्डं दधिनो सारो, दधिम्हि पसन्नोदकन्ति वुत्तं होति. रसोति मच्छरसो मंसरसो. ‘‘अन्तमसो चीवरकण्णोपी’’ति इमिना ‘‘विधूपनेना’’ति वचनं निदस्सनं नामाति दस्सेति.
८१९. देतीति सयं देति. दापेतीति अञ्ञेन दापेति. उभयम्पीति पानीयविधूपनद्वयम्पीति. छट्ठं.
७. सत्तमसिक्खापदं
८२२. सत्तमे ‘‘पयोगदुक्कटं नामा’’ति इमिना हेट्ठा वुत्तेसु अट्ठसु दुक्कटेसु पुब्बपयोगदुक्कटं दस्सेति. न केवलं पुब्बपयोगदुक्कटं एत्तकमेव, अथ खो अञ्ञम्पि बहु होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘तस्मा’’तिआदि. सङ्घट्टनेसुपीति विलोळनेसुपि. दन्तेहि सङ्खादतीति दन्तेहि चुण्णविचुण्णं करोति. एत्थाति इमस्मिं सिक्खापदे, अञ्ञाय भिक्खुनिया कारापेत्वाति सम्बन्धो. ‘‘अञ्ञाया’’तिपदं ‘‘विञ्ञापेत्वा’’ति पदे कारितकम्मं. मातरम्पीति एत्थ पिसद्दो अञ्ञं विञ्ञापेत्वा भुञ्जन्तिया पगेवाति दस्सेति. ताय वाति विञ्ञापितभिक्खुनिया वा. तन्ति आमकधञ्ञं. तन्ति महापच्चरियं वुत्तवचनं. पुब्बापरविरुद्धन्ति पुब्बापरतो विरुद्धं. ‘‘अञ्ञाय…पे… दुक्कटमेवा’’ति पुब्बवचने दुक्कटमेव वुत्तं, पुन ‘‘अञ्ञाय…पे… दुक्कट’’न्ति च पच्छिमवचने पाचित्तियञ्च दुक्कटञ्च वुत्तं, तस्मा पुब्बापरविरुद्धन्ति वुत्तं होति. हीति सच्चं, यस्मा वा.
८२३. लब्भमानं आमकधञ्ञन्ति सम्बन्धो. अञ्ञं वा यंकिञ्चीति मुग्गमासादीहि वा लाबुकुम्भण्डादीहि वा अञ्ञं यंकिञ्चि तिलादिं वाति. सत्तमं.
८. अट्ठमसिक्खापदं
८२४. अट्ठमे निब्बिट्ठराजभटोति एत्थ उत्तरपदस्स छट्ठीसमासञ्च पुब्बपदेन बाहिरत्थसमासञ्च दस्सेन्तो आह ‘‘निब्बिट्ठो’’तिआदि. तत्थ ‘‘रञ्ञो भती’’ति इमिना रञ्ञो भटो राजभटोति छट्ठीसमासं दस्सेति, ‘‘एतेना’’ति इमिना बाहिरत्थसमासं. निब्बिट्ठोति निविट्ठो पतिट्ठापितोति अत्थो. केणीति रञ्ञो दातब्बस्स आयस्सेतमधिवचनं. एतेनाति ब्राह्मणेन. ततोति ठानन्तरतो. भटसङ्खाताय केणिया पथत्ता कारणत्ता ठानन्तरं भटपथन्ति आह ‘‘तंयेव ठानन्तर’’न्ति.
८२६. चत्तारिपि वत्थूनीति उच्चारादीनि. पाटेक्कन्ति पटिविसुं एकेकमेव. उच्चारं वातिआदीसु वासद्देन दन्तकट्ठादयोपि गहेतब्बाति आह ‘‘दन्तकट्ठ…पे… पाचित्तियमेवा’’ति. सब्बत्थाति सब्बेसु उच्चारादीसूति. अट्ठमं.
९. नवमसिक्खापदं
८३०. नवमे रोपिमहरितट्ठानेति रोपिमट्ठाने च हरितट्ठाने च. रोपियति अस्मिन्ति रोपियं, तंयेव रोपिमं यकारस्स मकारं कत्वा. एतानीति उच्चारादीनि. सब्बेसन्ति भिक्खुभिक्खुनीनं. यत्थ पनाति यस्मिं खेत्तेति. नवमं.
१०. दसमसिक्खापदं
८३५. दसमे सोण्डा वाति सुरासोण्डा वा. मोरोति मयूरो. सुवोति सुको. मक्कटोति वानरो. आदिसद्देन सप्पादयो सङ्गण्हाति, मक्कटादयोपि नच्चन्तूति सम्बन्धो. असंयतभिक्खूनन्ति वाचसिककम्मे असंयतानं भिक्खूनं, धम्मभाणकगीतं वा होतूति योजना. तन्तिया गुणेन बद्धा तन्तिबद्धा. ‘‘भि’’न्तिसङ्खातो रासद्दो एतिस्साति भेरि. कुटेन कता भेरि कुटभेरि, ताय वादितं कुटभेरिवादितं, तं वा. उदकभेरीति उदकेन पक्खित्ता भेरि, ताय वादितम्पि होतूति सम्बन्धो.
८३६. तेसंयेवाति येसं नच्चं पस्सति, तेसंयेव. यदि पन नच्चगीतवादिते विसुं विसुं पस्सति सुणाति, पाटेक्का आपत्तियोति दस्सेन्तो आह ‘‘सचे पना’’तिआदि. अञ्ञतोति अञ्ञतो देसतो, पस्सतीति सम्बन्धो. ‘‘ओलोकेत्वा’’ति पदे अपेक्खिते उपयोगत्थे तोपच्चयो होति. अञ्ञं ओलोकेत्वाति हि अत्थो. अञ्ञतो वादेन्ते पस्सतीति योजना. भिक्खुनी न लभतीति सम्बन्धो. अञ्ञे वत्तुम्पीति सम्बन्धो. उपहारन्ति पूजं. उपट्ठानन्ति पारिचरियं. सब्बत्थाति सब्बेसु सयं नच्चादीसु.
८३७. अन्तरारामे वाति आरामस्स अन्तरे वा. बहिआरामे वाति आरामस्स बहि वा. अञ्ञेन वाति सलाकभत्तादीहि अञ्ञेन वा. तादिसेनाति यादिसो चोरादिउपद्दवो, तादिसेनाति. दसमं.
लसुणवग्गो पठमो.