६. छछक्कसुत्तवण्णना

४२०. आदिम्हि कल्याणन्ति आदिकोट्ठासे कल्याणं एतस्साति वा आदिकल्याणो, तं आदिकल्याणं, आदिकल्याणभावो च दोसविगमेन इच्छितब्बो. यञ्हि सब्बसो विगतदोसं, तं परिपुण्णगुणमेव होतीति ‘‘निद्दोस’’न्ति वुत्तं. कत्वाति च पदं, ‘‘कल्याणं कत्वा भद्दकं कत्वा’’ति पुरिमपदद्वयेनपि योजेतब्बं. देसनाकारो हि इध कल्याणसद्देन गहितो. तेनेवाह – ‘‘देसेतब्बधम्मस्स कल्याणता दस्सिता होती’’ति, दुतिये पन अत्थविकप्पे देसेतब्बधम्मस्स कल्याणता मुख्येनेव कथिता इतरस्स अत्थापत्तितो. मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणन्ति एत्थापि एसेव नयो. अयञ्च देसनाय थोमना बुद्धानं आचिण्णसमाचिण्णावाति दस्सेतुं, ‘‘इति भगवा अरियवंस’’न्तिआदि वुत्तं. धम्मग्गहणम्पि देसनाय थोमना एवाति ‘‘नवहि पदेही’’ति वुत्तं.

वेदना याथावतो जाननं, तञ्च मग्गकिच्चं, तस्स उपायो विपस्सनातिआह – ‘‘सहविपस्सनेन मग्गेन जानितब्बानी’’ति. परिञ्ञाभिसमयादिकिच्चेन निब्बत्तिया असम्मोहतो च पटिविज्झितब्बो. तेभूमकचित्तमेव कथितं सम्मसनट्ठानस्स अधिप्पेतत्ता. एस नयो धम्मायतनादीसुपि. धम्मायतनस्स वा आयतनभावतो बहिद्धागहणं, न सब्बसो अनज्झत्तभावतो. विपाकवेदनापच्चया जवनक्खणे उप्पन्नतण्हाति छत्तिंसविपाकवेदनं निस्साय एवं अस्सादेन्ती अनुभवेय्यन्ति अकुसलजवनक्खणतो उप्पन्नतण्हा.

४२२. पाटियेक्को अनुसन्धीति यथानुसन्धिआदीनं असम्भवतोति अधिप्पायेन वुत्तं. हेट्ठाति विञ्ञाणफस्सवेदनातण्हानं पच्चयायत्तवुत्तितादस्सनेन चक्खायतनादीनं रूपायतनादीनञ्च पच्चयायत्तवुत्तिता दीपिता अपच्चयुप्पन्नस्स पच्चयाभावतो, यञ्च पच्चयायत्तवुत्तिकं, तं अनिच्चं उप्पादसम्भवतो, यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ताति खन्धपञ्चके च छन्नं छक्कानं वसेन घनविनिब्भोगकरणेन अत्थतो अनत्तलक्खणं विभावितं. न सरूपतोति सरूपतोपि तं विभावेतुकामो तेनेव छछक्कानं वसेन घनविनिब्भोगनयेन ब्यतिरेकतो च अन्वयतो च दस्सेन्तो भगवा – ‘‘चक्खु अत्ताति यो वदेय्या’’तिआदिमाहाति यथानुसन्धिकाव देसना विभाविता. तेनाह ‘‘हेट्ठा कथितानं ही’’तिआदि. हेट्ठा पन छन्नं छक्कानं वसेन विनिब्भोगदस्सनमत्तं, न अनत्तलक्खणं विभावितं, इध पन सरूपतो अनत्तलक्खणं विभावितन्ति अधिप्पायेन अनुसन्धन्तरभावजोतना. यदिपि अनत्तभावो नाम चतूसुपि सच्चेसु लब्भतेव, सब्बेपि हि धम्मा अनत्ता, इमे पनेत्थ द्वेपि नया सम्मसनवसेन पवत्ताति वुत्तं – ‘‘द्विन्नं सच्चानं अनत्तभावदस्सनत्थ’’न्ति. न उपपज्जतीति उपपत्तिसङ्खातयुत्तिया न समेतीति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘न युज्जती’’ति. अत्तवादिना – ‘‘निच्चो धुवो सस्सतो’’ति अभिमतो, चक्खुञ्च उप्पादवन्तताय अनिच्चं, यं पच्चयायत्थवुत्तिता, तस्मा ‘‘चक्खु अत्ताति यो वदेय्य, तं न उपपज्जती’’तिआदि. सक्कायवत्थु चक्खु अनत्ता अनिच्चभावतो सेय्यथापि घटो, चक्खुं अनिच्चं पच्चयायत्तवुत्तिभावतो सेय्यथापि घटो, चक्खु पच्चयायत्तवुत्ति उप्पादादिसम्भवतो सेय्यथापि घटो. विगच्छतीति भङ्गुप्पत्तिया सभावाविगमेन विगच्छति. तेनाह ‘‘निरुज्झती’’ति.

४२४. यस्मा किलेसवट्टमूलकं कम्मवट्टं, कम्मवट्टमूलकञ्च विपाकवट्टं. किलेसुप्पत्ति च तण्हादिग्गाहपुब्बिका, तस्मा ‘‘तिण्णं वा गाहानं वसेन वट्टं दस्सेतु’’न्ति आह. यस्मा पन तण्हापक्खिका धम्मा समुदयसच्चं, चक्खादयो दुक्खसच्चं, तस्मा वुत्तं – ‘‘द्विन्नं सच्चानं वसेन वट्टं दस्सेतु’’न्ति. तण्हामानदिट्ठिग्गाहाव वेदितब्बा सक्कायगामिनिपटिपदाय अधिप्पेतत्ता. ‘‘एतं ममा’’तिआदिना गहणमेवेत्थ अनुपस्सनाति आह – ‘‘गाहत्तयवसेन पस्सती’’ति.

तिण्णं गाहानं पटिपक्खवसेनाति तण्हादिग्गाहपटिपक्खभूतानं दुक्खानिच्चानत्तानुपस्सनानं वसेन, ताहि वा तिण्णं गाहानं पटिपक्खवसेन विनिवेठनवसेन अनुप्पादनवसेनाति अत्थो. पटिपक्खवसेन विवट्टं दस्सेतुन्ति योजना. सक्कायनिरोधगामिनी पटिपदाति एत्थ निरोधधम्मो सरूपेनेव दस्सितोति आह – ‘‘निरोधो…पे… दस्सेतु’’न्ति. पटिसेधवचनानीति पटिक्खेपवचनानि.

४२५. तण्हादीनं अनुपादियनवचनानि तण्हादिट्ठिवसेनेव वुत्तानि तण्हादिट्ठीनंयेव अभिनन्दनादिवसेन पवत्तिसब्भावतो. अप्पहीनत्थो अनुसयत्थोति आह – ‘‘अनुसेतीति अप्पहीनो होती’’ति अरियमग्गेन हि अप्पहीनो थामगतो रागादिकिलेसो अनुसयो कारणलाभे सति उप्पज्जनारहभावतो. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. वट्टदुक्खकिलेसदुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स चेव किलेसदुक्खस्स च. सउपादिसेसनिब्बानञ्हि किलेसदुक्खस्स अन्तकरणं, अनुपादिसेसनिब्बानं वट्टदुक्खस्स.

४२६. तेसन्ति अनुसयानं. पटिक्खेपवसेनाति पजहनवसेन, अप्पवत्तिकरणवसेनाति अत्थो. अविज्जं पजहित्वाति अनवसेसतो अविज्जं अप्पवत्तिधम्मतं आपादेत्वा. कामं हेट्ठिममग्गञाणम्पि अविज्जापहायिनी विज्जा एव, तं पन ञाणं अविज्जाय अनवसेसप्पहायकं न होति, अग्गमग्गञाणे पन उप्पन्ने अविज्जाय लेसोपि नावसिस्सतीति तदेव अविज्जाय पहायकन्ति आह – ‘‘अरहत्तमग्गविज्जं उप्पादेत्वा’’ति.

४२७. सयमेव तथागते अत्तनो बुद्धानुभावेन देसेन्ते सट्ठि भिक्खू अरहत्तं पत्ताति अनच्छरियमेतं, अथ किं अच्छरियन्ति आह ‘‘इम’’न्तिआदि. कथेन्तेपीति एत्थ इतिसद्दो पकारत्थो, इमिनाव पकारेनाति अत्थो. पत्ता एवाति सट्ठि भिक्खू अरहत्तं पत्ता एवाति योजना. एतम्पि अनच्छरियं, सत्थु सम्मुखा सावका समुदागमा महाभिञ्ञा पभिन्नपटिसम्भिदा तथा तथा सप्पाटिहारियं धम्मं देसेन्तीति. तेनाह – ‘‘महाभिञ्ञप्पत्ता हि ते सावका’’ति.

महामण्डपेति लोहपासादस्स पुरतो एव महाभिक्खुसन्निपातो जातोति तेसं पहोनकवसेन कते महति साणिमण्डपेति वदन्ति. तेसुपि ठानेसूति तेसु यथावुत्तमहामण्डपादीसु ठानेसु. महाथेरो अत्थीति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. देवत्थेरस्स गुणे सुत्वा पसन्नमानसो महाथेरो, तथापि वत्थसम्पत्तिया पसीदित्वा ‘‘त्वं पन न्हापेही’’ति आह.

हेट्ठापासादेति च कल्याणियमहाविहारे उपोसथागारे हेट्ठापासादे एकदा उपरिपासादे एकदा, कथेसीति. चूळनागस्स तथा महती परिसा देवतानुभावेन अभिञ्ञापादनं अहोसीति केचि. थेरो पन महिद्धिको अहोसि, तस्मा ताव महतिं परिसं अभिञ्ञापेसीति अपरे.

ततो ततोति तस्सं तस्सं दिसायं. एकोवाति एकच्चो एव, न बहुसो, कतिपयाव पुथुज्जना अहेसुन्ति अत्थो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव.

छछक्कसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.