१. अनुपदसुत्तवण्णना
९३. इद्धिमाति गुणो पाकटो परतोघोसेन विना पासादकम्पनदेवचारिकादीहि सयमेव पकासभावतो; धुतवादादिगुणानम्पि तथाभावे एतेनेव नयेन तेसं गुणानं पाकटयोगतो च परेसं निच्छितभावतो च. पञ्ञवतो गुणाति पञ्ञापभेदपभाविते गुणविसेसे सन्धाय वदति. ते हि येभुय्येन परेसं अविसया. तेनाह – ‘‘न सक्का अकथिता जानितु’’न्ति. विसभागा सभागा नाम अयोनिसोमनसिकारबहुलेसु पुथुज्जनेसु, ते पन अप्पहीनरागदोसताय परस्स विज्जमानम्पि गुणं मक्खेत्वा अविज्जमानं अवण्णमेव घोसेन्तीति आह – ‘‘विसभाग…पे… कथेन्ती’’ति.
या अट्ठारसन्नं धातूनं समुदयतो अत्थङ्गमतो अस्सादतो आदीनवतो यथाभूतं पजानना, अयं धातुकुसलता. आयतनकुसलतायपि एसेव नयो. अविज्जादीसु द्वादससु पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु कोसल्लं पटिच्चसमुप्पादकुसलता. इदं इमस्स फलस्स ठानं कारणं, इदं अट्ठानं अकारणन्ति एवं ठानञ्च ठानतो, अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानना, अयं ठानाट्ठानकुसलता. यो पन इमेसु धातुआदीसु परिञ्ञाभिसमयादिवसेन निस्सङ्गगतिया पण्डाति लद्धनामेन ञाणेन इतो गतो पवत्तो, अयं पण्डितो नामाति आह – ‘‘इमेहि चतूहि कारणेहि पण्डितो’’ति. महन्तानं अत्थानं परिग्गण्हनतो महती पञ्ञा एतस्साति महापञ्ञो. सेसपदेसुपि एसेव नयोति आह – ‘‘महापञ्ञादीहि समन्नागतोति अत्थो’’ति.
नानत्तन्ति याहि महापञ्ञादीहि समन्नागतत्ता थेरो ‘‘महापञ्ञो’’तिआदिना कित्तीयति, तासं महापञ्ञादीनं इदं नानत्तं अयं वेमत्तता. यस्स कस्सचि (दी. नि. टी. ३.२१६; सं. नि. टी. १.१.११०; अ. नि. टी. १.१.५८४) विसेसतो अरूपधम्मस्स महत्तं नाम किच्चसिद्धिया वेदितब्बन्ति तदस्स किच्चसिद्धिया दस्सेन्तो, ‘‘महन्ते सीलक्खन्धे परिग्गण्हातीति महापञ्ञा’’तिआदिमाह. तत्थ हेतुमहन्तताय पच्चयमहन्तताय निस्सयमहन्तताय पभेदमहन्तताय किच्चमहन्तताय फलमहन्तताय आनिसंसमहन्तताय च सीलक्खन्धस्स महन्तभावो वेदितब्बो. तत्थ हेतू अलोभादयो, पच्चया हिरोत्तप्पसद्धासतिवीरियादयो. निस्सया सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधिनियतता तंसमङ्गिनो च पुरिसविसेसा. पभेदो चारित्तादिविभागो. किच्चं तदङ्गादिवसेन पटिपक्खस्स विधमनं. फलं सग्गसम्पदा निब्बानसम्पदा च. आनिसंसो पियमनापतादि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.९) आकङ्खेय्यसुत्तादीसु (म. नि. १.६४ आदयो) च आगतनयेन वेदितब्बो. इमिना नयेन समाधिक्खन्धादीनम्पि महन्तता यथारहं निद्धारेत्वा वेदितब्बा, ठानाट्ठानादीनं पन महन्तभावो महाविसयताय वेदितब्बो. तत्थ ठानाट्ठानानं महाविसयता बहुधातुकसुत्ते (म. नि. ३.१२४ आदयो) सयमेव आगमिस्सति. विहारसमापत्तीनं समाधिक्खन्धे निद्धारितनयेन वेदितब्बा, अरियसच्चानं सकलसासनसङ्गहणतो सच्चविभङ्गे (विभ. १८९ आदयो) तंसंवण्णनासु (विभ. अट्ठ. १८९ आदयो) आगतनयेन. सतिपट्ठानादीनं विभङ्गादीसु (विभ. ३५५ आदयो) तंसंवण्णनादीसु (विभ. अट्ठ. ३५५ आदयो) च आगतनयेन. सामञ्ञफलानं महतो हितस्स महतो सुखस्स महतो अत्थस्स महतो योगक्खेमस्स निप्फत्तिभावतो सन्तपणीतनिपुणअतक्कावचरपण्डितवेदनीयभावतो च. अभिञ्ञानं महासम्भारतो महाविसयतो महाकिच्चतो महानुभावतो महानिप्फत्तितो च. निब्बानस्स मदनिम्मदनादिमहत्थसिद्धितो महन्तता वेदितब्बा.
पुथुपञ्ञाति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. अयं पन विसेसो – नानाखन्धेसु ञाणं पवत्ततीति, ‘‘अयं रूपक्खन्धो नाम…पे… अयं विञ्ञाणक्खन्धो नामा’’ति, एवं पञ्चन्नं खन्धानं नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तेसुपि ‘‘एकविधेन रूपक्खन्धो, एकादसविधेन रूपक्खन्धो, एकविधेन वेदनाक्खन्धो, बहुविधेन वेदनाक्खन्धो, एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो…पे… एकविधेन विञ्ञाणक्खन्धो, बहुविधेन विञ्ञाणक्खन्धो’’ति एवं एकेकस्स खन्धस्स एकविधादिवसेन अतीतादिभेदवसेनपि नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तथा ‘‘इदं चक्खायतनं नाम…पे… इदं धम्मायतनं नाम. तत्थ दसायतना कामावचरा, द्वे चतुभूमका’’ति एवं आयतननानत्तं पटिच्च ञाणं पवत्तति.
नानाधातूसूति ‘‘अयं चक्खुधातु नाम…पे… अयं मनोविञ्ञाणधातु नाम. तत्थ सोळस धातुयो कामावचरा, द्वे चतुभूमका’’ति एवं नानाधातूसु पटिच्च ञाणं पवत्तति. तयिदं उपादिण्णकधातुवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. पच्चेकबुद्धानञ्हि द्विन्नञ्च अग्गसावकानं उपादिण्णकधातूसुयेव नानाकरणं पटिच्च ञाणं पवत्तति. तञ्च खो एकदेसतोव, नो निप्पदेसतो, अनुपादिण्णकधातूनं पन नानाकरणं न जानन्तियेव. सब्बञ्ञुबुद्धानंयेव पन, ‘‘इमाय नाम धातुया उस्सन्नत्ता इमस्स रुक्खस्स खन्धो सेतो होति, इमस्स कण्हो, इमस्स बहलत्तचो, इमस्स तनुत्तचो, इमस्स पत्तं वण्णसण्ठानादिवसेन एवरूपं, इमस्स पुप्फं नीलं पीतं लोहितं ओदातं सुगन्धं दुग्गन्धं, फलं खुद्दकं महन्तं दीघं वट्टं सुसण्ठानं मट्ठं फरुसं सुगन्धं मधुरं तित्तकं अम्बिलं कटुकं कसावं, कण्टको तिखिणो अतिखिणो उजुको कुटिलो लोहितो ओदातो होती’’ति धातुनानत्तं पटिच्च ञाणं पवत्तति.
अत्थेसूति रूपादीसु आरम्मणेसु. नानापटिच्चसमुप्पादेसूति अज्झत्तबहिद्धाभेदतो सन्तानभेदतो च नानप्पभेदेसु पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु. अविज्जादिअङ्गानञ्हि पच्चेकं पटिच्चसमुप्पादसञ्ञिताति. तेनाह – सङ्खारपिटके ‘‘द्वादस पच्चया द्वादस पटिच्चसमुप्पादा’’ति. नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसूति नानासभावेसु निच्चसारादिविरहतो सुञ्ञसभावेसु, ततो एव इत्थिपुरिसअत्तअत्तनियादिवसेन अनुपलब्भेसु सभावेसु. म-कारो हेत्थ पदसन्धिकरो. नानाअत्थेसूति अत्थपटिसम्भिदाविसयेसु पच्चयुप्पन्नादिनानाअत्थेसु. धम्मेसूति धम्मपटिसम्भिदाविसयेसु पच्चयादिनानाधम्मेसु. निरुत्तीसूति तेसंयेव अत्थधम्मानं निद्धारणवचनसङ्खातासु नानानिरुत्तीसु. पटिभानेसूति एत्थ अत्थपटिसम्भिदादीसु विसयभूतेसु, ‘‘इमानि इदमत्थजोतकानी’’ति (विभ. ७२५-७४५) तथा तथा पटिभानतो पटिभानानीति लद्धनामेसु ञाणेसु. पुथु नानासीलक्खन्धेसूतिआदीसु सीलस्स पुथुत्तं नानत्तञ्च वुत्तमेव. इतरेसं पन वुत्तनयानुसारेन सुविञ्ञेय्यत्ता पाकटमेव. यं पन अभिन्नं एकमेव निब्बानं, तत्थ उपचारवसेन पुथुत्तं गहेतब्बन्ति आह – ‘‘पुथु नानाजनसाधारणे धम्मे समतिक्कम्मा’’ति. तेनस्स मदनिम्मदनादिपरियायेन पुथुत्तं परिदीपितं होति.
एवं विसयवसेन पञ्ञाय महत्तं पुथुत्तञ्च दस्सेत्वा इदानि सम्पयुत्तधम्मवसेन हासभावं, पवत्तिआकारवसेन जवनभावं, किच्चवसेन तिक्खादिभावञ्च दस्सेतुं, ‘‘कतमा हासपञ्ञा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ हासबहुलोति पीतिबहुलो. सेसपदानि तस्सेव वेवचनानि. सीलं परिपूरेतीति हट्ठपहट्ठो उदग्गुदग्गो हुत्वा पीतिसहगताय पञ्ञाय. पीतिसोमनस्ससहगता हि पञ्ञा अभिरतिवसेन आरम्मणे फुल्ला विकसिता विय पवत्तति; न उपेक्खासहगताति पातिमोक्खसीलं ठपेत्वा हासनीयं परं तिविधम्पि सीलं परिपूरेतीति अत्थो. विसुं वुत्तत्ता पुन सीलक्खन्धमाह. समाधिक्खन्धन्तिआदीसुपि एसेव नयो.
रूपं अनिच्चतो खिप्पं जवतीति रूपक्खन्धं अनिच्चन्ति सीघं वेगेन पवत्तिया पटिपक्खदूरीभावेन पुब्बाभिसङ्खारस्स सातिसयत्ता इन्देन विस्सट्ठवजिरं विय लक्खणं पटिविज्झन्ती अदन्धायन्ती रूपक्खन्धे अनिच्चलक्खणं वेगसा पटिविज्झति, तस्मा सा जवनपञ्ञा नामाति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एवं लक्खणारम्मणिकविपस्सनावसेन जवनपञ्ञं दस्सेत्वा बलवविपस्सनावसेन दस्सेतुं, ‘‘रूप’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ खयट्ठेनाति यत्थ यत्थ उप्पज्जति, तत्थ तत्थेव भिज्जनतो खयसभावत्ता. भयट्ठेनाति भयानकभावतो. असारकट्ठेनाति अत्तसारविरहतो निच्चसारादिविरहतो च. तुलयित्वाति तुलाभूताय विपस्सनापञ्ञाय तुलेत्वा. तीरयित्वाति ताय एव तीरणभूताय तीरेत्वा. विभावयित्वाति याथावतो पकासेत्वा पञ्चक्खन्धं विभूतं कत्वा. रूपनिरोधेति रूपक्खन्धस्स निरोधभूते निब्बाने निन्नपोणपब्भारवसेन. इदानि सिखाप्पत्तविपस्सनावसेन जवनपञ्ञं दस्सेतुं, पुन ‘‘रूप’’न्तिआदि वुत्तं. वुट्ठानगामिनिविपस्सनावसेनाति केचि.
ञाणस्स तिक्खभावो नाम सविसेसं पटिपक्खसमुच्छिन्दनेन वेदितब्बोति, ‘‘खिप्पं किलेसे छिन्दतीति तिक्खपञ्ञा’’ति वत्वा ते पन किलेसे विभागेन दस्सेन्तो, ‘‘उप्पन्नं कामवितक्क’’न्तिआदिमाह. तिक्खपञ्ञो हि खिप्पाभिञ्ञो होति, पटिपदा चस्स न चलतीति आह – ‘‘एकस्मिं आसने चत्तारो अरियमग्गा अधिगता होन्ती’’तिआदि.
‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा निरोधधम्मा’’ति याथावतो दस्सनेन सच्चसम्पटिवेधो इज्झति, न अञ्ञथाति कारणमुखेन निब्बेधिकपञ्ञं दस्सेतुं, ‘‘सब्बसङ्खारेसु उब्बेगबहुलो होती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उब्बेगबहुलोति वुत्तनयेन सब्बसङ्खारेसु अभिण्हं पवत्तसंवेगो. उत्तासबहुलोति ञाणुत्रासवसेन सब्बसङ्खारेसु बहुसो उत्रस्तमानसो. तेन आदीनवानुपस्सनमाह. उक्कण्ठनबहुलोति पन इमिना निब्बिदानुपस्सनं आह – अरतिबहुलोतिआदिना तस्सा एव अपरापरुप्पत्तिं. बहिमुखोति सब्बसङ्खारतो बहिभूतं निब्बानं उद्दिस्स पवत्तञाणमुखो, तथा वा पवत्तितविमोक्खमुखो. निब्बिज्झनं निब्बेधो, सो एतिस्सा अत्थि, निब्बिज्झतीति वा निब्बेधा, साव पञ्ञा निब्बेधिका. यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव.
पज्जति एतेन विपस्सनादिकोति पदं, समापत्ति, तस्मा अनुपदन्ति अनुसमापत्तियोति अत्थो. पदं वा सम्मसनुपगा धम्मा विपस्सनाय पवत्तिट्ठानभावतो. तेनाह ‘‘समापत्तिवसेन वा’’ति. झानङ्गवसेन वाति झानङ्गवसेनाति च अत्थो. अट्ठकथायं पन कमत्थो इध पदसद्दो, तस्मा अनुपदं अनुक्कमेनाति अयमेत्थ अत्थोति आह ‘‘अनुपटिपाटिया’’ति. धम्मविपस्सनन्ति तंतंसमापत्तिचित्तुप्पादपरियापन्नानं धम्मानं विपस्सनं. विपस्सतीति समापत्तियो झानमुखेन ते ते धम्मे याथावतो परिग्गहेत्वा, ‘‘इतिपि दुक्खा’’तिआदिना सम्मसति. अद्धमासेन अरहत्तं पत्तो उक्कंसगतस्स सावकानं सम्मसनचारस्स निप्पदेसेन पवत्तियमानत्ता, सावकपारमीञाणस्स च तथा पटिपादेतब्बत्ता. एवं सन्तेपीति यदिपि महामोग्गल्लानत्थेरो न चिरस्सेव अरहत्तं पत्तो; धम्मसेनापति पन ततो चिरेन, एवं सन्तेपि यस्मा मोग्गल्लानत्थेरोपि महापञ्ञोव, तस्मा सारिपुत्तत्थेरोव महापञ्ञतरोति. इदानि तमत्थं पाकटतरं कातुं, ‘‘महामोग्गल्लानत्थेरो ही’’तिआदि वुत्तं. सम्मसनं चरति एत्थाति सम्मसनचारो, विपस्सनाभूमि, तं सम्मसनचारं. एकदेसमेवाति सकअत्तभावे सङ्खारे अनवसेसतो परिग्गहेतुञ्च सम्मसितुञ्च असक्कोन्तं अत्तनो अभिनीहारसमुदागतञाणबलानुरूपं एकदेसमेव परिग्गहेत्वा सम्मसन्तो. ननु च ‘‘सब्बं, भिक्खवे, अनभिजानं अपरिजानं अविराजयं अप्पजहं अभब्बो दुक्खक्खयाया’’ति (सं. नि. ४.२६) वचनतो वट्टदुक्खतो मुच्चितुकामेन सब्बं परिञ्ञेय्यं परिजानितब्बमेव? सच्चमेतं, तञ्च खो सम्मसनुपगधम्मवसेन वुत्तं. तस्मा ससन्तानगते सब्बधम्मे, परसन्तानगते च तेसं सन्तानविभागं अकत्वा बहिद्धाभावसामञ्ञतो सम्मसनं, अयं सावकानं सम्मसनचारो. थेरो पन बहिद्धाधम्मेपि सन्तानविभागेन केचि केचि उद्धरित्वा सम्मसि, तञ्च खो ञाणेन फुट्ठमत्तं कत्वा. तेन वुत्तं – ‘‘यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तो विय एकदेसमेव सम्मसन्तो’’ति. तत्थ ञाणेन नाम यावता नेय्यं पवत्तितब्बं, तथा अपवत्तनतो ‘‘यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तो विया’’तिआदि वुत्तं. अनुपदधम्मविपस्सनाय अभावतो ‘‘एकदेसमेव सम्मसन्तो’’ति वुत्तं.
बुद्धानं सम्मसनचारो दससहस्सिलोकधातुयं सत्तसन्तानगता, अनिन्द्रियबद्धा च सङ्खाराति वदन्ति, कोटिसतसहस्सचक्कवाळेसूति अपरे. तथा हि अद्धत्तयवसेन पटिच्चसमुप्पादनयं ओसरित्वा छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखेन बुद्धानं महावजिरञाणं पवत्तं. पच्चेकबुद्धानं ससन्तानगतेहि सद्धिं मज्झिमदेसवासिसत्तसन्तानगता अनिन्द्रियबद्धा च सम्मसनचारोति वदन्ति, जम्बुदीपवासिसत्तसन्तानगताति केचि. धम्मसेनापतिनोपि यथावुत्तसावकानं विपस्सनाभूमियेव सम्मसनचारो. तत्थ पन थेरो सातिसयं निरवसेसं अनुपदधम्मं विपस्सि. तेन वुत्तं – ‘‘सावकानं सम्मसनचारं निप्पदेसं सम्मसी’’ति.
तत्थ ‘‘सावकानं विपस्सनाभूमी’’ति एत्थ सुक्खविपस्सका लोकियाभिञ्ञप्पत्ता पकतिसावका अग्गसावका पच्चेकबुद्धा सम्मासम्बुद्धाति छसु जनेसु सुक्खविपस्सकानं झानाभिञ्ञाहि अनधिगतपञ्ञानेपुञ्ञत्ता अन्धानं विय इच्छितपदेसोक्कमनं विपस्सनाकाले इच्छिकिच्छितधम्मविपस्सना नत्थि. ते यथापरिग्गहितधम्ममत्तेयेव ठत्वा विपस्सनं वड्ढेन्ति. लोकियाभिञ्ञप्पत्ता पन पकतिसावका येन मुखेन विपस्सनं आरभन्ति; ततो अञ्ञेन विपस्सनं वित्थारिकं कातुं सक्कोन्ति विपुलञाणत्ता. महासावका अभिनीहारसम्पन्नत्ता ततो सातिसयं विपस्सनं वित्थारिकं कातुं सक्कोन्ति. अग्गसावकेसु दुतियो अभिनीहारसम्पत्तिया समाधानस्स सातिसयत्ता विपस्सनं ततोपि वित्थारिकं करोति. पठमो पन ततो महापञ्ञताय सावकेहि असाधारणं वित्थारिकं करोति. पच्चेकबुद्धो तेहिपि महाभिनीहारताय अत्तनो अभिनीहारानुरूपं ततोपि वित्थारिकविपस्सनं करोन्ति. बुद्धानं, सम्मदेव, परिपूरितपञ्ञापारमिपभावित-सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमनस्स अनुरूपायाति. यथा नाम कतवालवेधपरिचयेन सरभङ्गसदिसेन धनुग्गहेन खित्तो सरो अन्तरा रुक्खलतादीसु असज्जमानो लक्खणेयेव पतति; न सज्जति न विरज्झति, एवं अन्तरा असज्जमाना अविरज्झमाना विपस्सना सम्मसनीयधम्मेसु याथावतो नानानयेहि पवत्तति. यं महाञाणन्ति वुच्चति, तस्स पवत्तिआकारभेदो गणतो वुत्तोयेव.
एतेसु च सुक्खविपस्सकानं विपस्सनाचारो खज्जोतपभासदिसो, अभिञ्ञप्पत्तपकतिसावकानं दीपपभासदिसो, महासावकानं ओक्कापभासदिसो, अग्गसावकानं ओसधितारकापभासदिसो, पच्चेकबुद्धानं चन्दपभासदिसो, सम्मासम्बुद्धानं रस्मिसहस्सपटिमण्डितसरदसूरियमण्डलसदिसो उपट्ठासि. तथा सुक्खविपस्सकानं विपस्सनाचारो अन्धानं यट्ठिकोटिया गमनसदिसो, लोकियाभिञ्ञप्पत्तपकतिसावकानं दण्डकसेतुगमनसदिसो, महासावकानं जङ्घसेतुगमनसदिसो, अग्गसावकानं सकटसेतुगमनसदिसो, पच्चेकबुद्धानं महाजङ्घमग्गगमनसदिसो, सम्मासम्बुद्धानं महासकमग्गगमनसदिसोति वेदितब्बो.
अरहत्तञ्च किर पत्वाति एत्थ किर-सद्दो अनुस्सवलद्धोयमत्थोति दीपेतुं वुत्तो. पत्वा अञ्ञासि अत्तनो विपस्सनाचारस्स महाविसयत्ता तिक्खविसदसूरभावस्स च सल्लक्खणेन. कथं पनायं महाथेरो दन्धं अरहत्तं पापुणन्तो सीघं अरहत्तं पत्ततो पञ्ञाय अत्तानं सातिसयं कत्वा अञ्ञासीति आह – ‘‘यथा ही’’तिआदि. महाजटन्ति महाजालसाखं अतिविय सिब्बितजालं. यट्ठिं पन सारं वा उजुं वा न लभति वेणुग्गहणे अनुच्चिनित्वा वेणुस्स गहितत्ता. एवंसम्पदन्ति यथा तेसु पुरिसेसु एको वेळुग्गहणे अनुच्चिनित्वा वेळुयट्ठिं गण्हाति, एको उच्चिनित्वा, एवं निप्फत्तिकं. पधानन्ति भावनानुयुञ्जनं.
सत्तसट्ठि ञाणानीति पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.७३ मातिका) आगतेसु तेसत्ततिया ञाणेसु ठपेत्वा छ असाधारणञाणानि सुतमयञाणादीनि पटिभानपटिसम्भिदाञाणपरियोसानानि सत्तसट्ठि ञाणानि. तानि हि सावकेहि पविचितब्बानि, न इतरानि. सोळसविधं पञ्ञन्ति (सं. नि. अट्ठ. ३.५.३७९; सं. नि. टी. ३.५.३७९) महापञ्ञादिका, नवानुपुब्बविहारसमापत्तिपञ्ञाति इदं सोळसविधं पञ्ञं.
तत्राति तस्स. इदं होतीति इदं दानि वुच्चमानं अनुपुब्बसम्मसनं होति. विपस्सनाकोट्ठासन्ति वितक्कादिसम्मसितब्बधम्मविभागेन विभत्तविपस्सनाभागं.
९४. पठमे झानेति उपसिलेसे भुम्मं, तस्मा ये पठमे झाने धम्माति ये पठमज्झानसंसट्ठा धम्माति अत्थो. अन्तोसमापत्तियन्ति च समापत्तिसहगते चित्तुप्पादे समापत्तिसमञ्ञं आरोपेत्वा वुत्तं. ववत्थिताति कतववत्थना निच्छिता. परिच्छिन्नाति ञाणेन परिच्छिन्ना सलक्खणतो परिच्छिज्ज ञाता. ओलोकेन्तोति ञाणचक्खुना पच्चक्खतो पस्सन्तो. अभिनिरोपनं आरम्मणे चित्तस्स आरोपनं. अनुमज्जनं आरम्मणे चित्तस्स अनुविचारणं. फरणं पणीतरूपेहि कायस्स ब्यापनं, विप्फारिकभावो वा. सातन्ति सातमधुरता. अधिक्खेपो विक्खेपस्स पटिपक्खभूतं समाधानं. फुसनं इन्द्रियविसयविञ्ञाणस्स ततो उप्पज्जित्वा आरम्मणे फुसनाकारेन विय पवत्ति. वेदयितं आरम्मणानुभवनं. सञ्जाननं नीलादिवसेन आरम्मणस्स सल्लक्खणं. चेतयितं चेतसो ब्यापारो. विजाननं आरम्मणूपलद्धि. कत्तुकम्यता चित्तस्स आरम्मणेन अत्थिकता. तस्मिं आरम्मणे अधिमुच्चनं, सन्निट्ठानं वा अधिमोक्खो. कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा चित्तस्स पग्गण्हनं पग्गाहो, अधिग्गहोति अत्थो. आरम्मणं उपगन्त्वा ठानं, अनिस्सज्जनं वा उपट्ठानं. समप्पवत्तेसु अस्सेसु सारथि विय सकिच्चपसुतेसु सम्पयुत्तेसु अज्झुपेक्खनं मज्झत्तता. सम्पयुत्तधम्मानं आरम्मणे अनुनयनं संचरणं अनुनयो. सभावतोति यथाभूतसभावतो. सोळसन्नं एव चेत्थ धम्मानं गहणं तेसंयेव थेरेन ववत्थापितभावतो, ते एवस्स तदा उपट्ठहिंसु, न इतरेति वदन्ति. वीरियसतिग्गहणेन चेत्थ इन्द्रियभावसामञ्ञतो सद्धापञ्ञा; सतिग्गहणेनेव एकन्तानवज्जभावसामञ्ञतो पस्सद्धिआदयो छ युगळा; अलोभादोसा च सङ्गहिता झानचित्तुप्पादपरियापन्नत्ता तेसं धम्मानं. थेरेन च धम्मा ववत्थानसामञ्ञतो आरद्धा. ते न उपट्ठहिंसूति न सक्का वत्तुन्ति अपरे.
विदिता उप्पज्जन्तीति उप्पादेपि नेसं वेदनानं पजाननं होतियेवाति अत्थो. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. तं जानातीति तंञाणो, तस्स भावो तंञाणता, ञाणस्स अत्तसंवेदनन्ति अत्थो. तंसमानयोगक्खमाहि सम्पयुत्तधम्मा. ञाणबहुताति ञाणस्स बहुभावो, एकचित्तुप्पादे अनेकञाणताति अत्थो. इदानि तमेवत्थं विवरितुं, ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. न सक्का जानितुं आरम्मणकरणस्स अभावतो. असम्मोहावबोधो च ईदिसस्स ञाणस्स नत्थि. एकेकमेव ञाणं उप्पज्जति तस्मिं खणे एकस्सेव आवज्जनस्स उप्पज्जनतो, न च आवज्जनेन विना चित्तुप्पत्ति अत्थि. वुत्तञ्हेतं –
‘‘चुल्लासीतिसहस्सानि, कप्पा तिट्ठन्ति ये मरू;
न त्वेव तेपि जीवन्ति, द्वीहि चित्तेहि संयुता’’ति. (महानि. १०, ३९) च,
‘‘नत्थि चित्ते युगा गही’’ति च –
वत्थारम्मणानं परिग्गहिततायाति यस्मिञ्च आरम्मणे ये झानधम्मा पवत्तन्ति, तेसं वत्थारम्मणानं पगेव ञाणेन परिच्छिज्ज गहितत्ता. यथा नाम मिगसूकरादीनं आसयेपरिग्गहिते तत्र ठिता मिगा वा सूकरा वा ततो उट्ठानतोपि आगमनतोपि नेसादस्स सुखग्गहणा होन्ति, एवंसम्पदमिदं. तेनाह ‘‘थेरेन ही’’तिआदि. तेनाति वत्थारम्मणानं परिग्गहितभावेन. अस्साति थेरस्स. तेसं धम्मानन्ति झानचित्तुप्पादपरियापन्नानं धम्मानं. उप्पादं आवज्जन्तस्सातिआदिना उप्पादादीसु यं यदेव आरब्भ ञाणं उप्पज्जति; तस्मिं तस्मिं खणे तस्स तस्सेव चस्स पाकटभावो दीपितो. न हि आवज्जनेन विना ञाणं उप्पज्जति. अहुत्वा सम्भोन्तीति पुब्बे अविज्जमाना हुत्वा सम्भवन्ति, अनुप्पन्ना उप्पज्जन्तीति अत्थो. उदयं पस्सति तेसं धम्मानं, ‘‘अहुत्वा सम्भोन्ती’’ति उप्पादक्खणसमङ्गिभावदस्सनतो. पुब्बे अभावबोधको हि अत्तलाभो धम्मानं उदयो. हुत्वाति उप्पज्जित्वा. पटिवेन्तीति पटि खणे खणे विनस्सन्ति. वयं पस्सति, ‘‘हुत्वा पटिवेन्ती’’ति तेसं धम्मानं भङ्गक्खणसमङ्गिभावदस्सनतो. विद्धंसभावबोधको हि धम्मानं विज्जमानतो वयो.
तेसु धम्मेसु नत्थि एतस्स उपयो रागवसेन उपगमनन्ति अनुपयो, अननुरोधो. हुत्वा विहरतीति योजना. तथा नत्थि एतस्स अपायो पटिघवसेन अपगमनन्ति अनपायो, अविरोधो. ‘‘एतं मम, एसो मे अत्था’’ति तस्स तण्हादिट्ठिअभिनिवेसाभावतो तण्हादिट्ठिनिस्सयेहि अनिस्सितो. अप्पटिबद्धोति अनुपयानिस्सितभावतो विपस्सनाय परिबन्धवसेन छन्दरागेन न पटिबद्धो न विबन्धितो. विप्पमुत्तोति ततो एव विक्खम्भनविमुत्तिवसेन कामरागतो विमुत्तो. विसंयुत्तो विक्खम्भनवसेनेव पटिपक्खधम्मेहि विसंयुत्तो.
किलेसमरियादा तेन कता भवेय्याति अन्तोसमापत्तियं पवत्ते सोळस धम्मे आरब्भ पवत्तमानं विपस्सनावीथिं भिन्दित्वा सचे रागादयो उप्पज्जेय्युं; तस्स विपस्सनावीथिया किलेसमरियादा तेन चित्तेन, चित्तसमङ्गिना वा कता भवेय्य. तेसूति तेसु धम्मेसु. अस्साति थेरस्स. एकोपीति रागादीसु एकोपीति च वदन्ति. वुत्ताकारेन एकच्चानं अनापाथगमने सति विपस्सना न तेसु धम्मेसु निरन्तरप्पवत्ताति आरम्मणमरियादा भवेय्य. विक्खम्भितपच्चनीकत्ताति विपस्सनाय पटिपक्खधम्मानं पगेव विक्खम्भितत्ता इदानिपि विक्खम्भेतब्बा किलेसा नत्थीति वुत्तं.
इतोति पठमज्झानतो. अनन्तरोति उपरिमो झानादिविसेसो. तस्स पजाननस्साति, ‘‘अत्थि उत्तरि निस्सरण’’न्ति एवं पवत्तजाननस्स. बहुलीकरणेनाति पुनप्पुनं उप्पादनेन.
सम्पसादनट्ठेनाति किलेसकालुसियापगमनेन, तस्स विचारक्खोभविगमेन वा चेतसो सम्मदेव पासादिकभावेन.
वीरियं सति उपेक्खाति आगतट्ठाने पारिसुद्धिउपेक्खा, अदुक्खमसुखावेदनाति एत्थ झानुपेक्खाति, ‘‘सुखट्ठाने वेदनुपेक्खावा’’ति वुत्तं. सुखट्ठानेति च पठमज्झानादीसु सुखस्स वुत्तट्ठाने. पस्सद्धत्ताति समधुरचेतयितभावेन आरम्मणे विसटवित्थतभावतो यो सो चेतसो आभोगो वुत्तो. सामञ्ञफलादीसु सतिया पारिसुद्धि, सा थन अत्थतो सतिविनिमुत्ता नत्थीति आह ‘‘परिसुद्धासतियेवा’’ति. पारिसुद्धिउपेक्खा, न झानुपेक्खादयो.
९५. ईदिसेसु ठानेसु सतिया न कदाचिपि ञाणविरहो अत्थीति आह – ‘‘ञाणेन सम्पजानो हुत्वा’’ति. तथा हि ततियज्झाने, ‘‘सतिमा सुखविहारी’’ति एत्थ सम्पजानोति अयमत्थो वुत्तो एव होति. न सावकानं अनुपदधम्मविपस्सना होति सङ्खारावसेससुखुमप्पवत्तिया दुविञ्ञेय्यत्ता विनिब्भुजित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यभावतो. तेनाह – ‘‘कलापविपस्सनं दस्सेन्तो एवमाहा’’ति.
९६. पञ्ञाय चस्सदिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्तीति दस्सनसमकालं खीयमाना आसवा, ‘‘दिस्वा परिक्खीणा होन्ती’’ति वुत्ता. समानकालेपि हि एदिसो सद्दप्पयोगो दिस्सति –
‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७).
‘‘निहन्त्वा तिमिरं सब्बं, उग्गतेजो समुग्गतो;
वेरोचनो रस्मिमाली, लोकचक्खुपभङ्करो’’ति. (पट्ठा. अनुटी. १.२५-३४; विसुद्धि. महाटी. २.५८०) च –
एवमादीसु. हेतुअत्थो वा अयं दिस्वासद्दो असमानकत्तुको यथा – ‘‘घतं पिवित्वा बलं होति, सीहं दिस्वा भयं होती’’ति (विसुद्धि. महाटी. २.८०२). दस्सनहेतुको हि आसवानं परिक्खयो परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनाभिसमये सति पहानाभिसमयस्स लब्भनतो. युगनद्धं आहरित्वाति पठमज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय तत्थ झानधम्मे सम्मसन्तो समथविपस्सनं युगनद्धं भावेति. एवं याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जित्वा वुट्ठाय तत्थ सम्मसन्तो समथविपस्सनं युगनद्धं कत्वा यथा थेरो अरहत्तं पापुणि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘अरहत्तं पत्तवारो इध गहितो’’ति. इधाति इमस्मिं सुत्ते. दीघनखसुत्तदेसनाय (म. नि. २.२०५-२०६) हि थेरो अरहत्तं पत्तो. तदा च अनागामी हुत्वा निरोधं समापज्जतीति वचनअवसरो नत्थि, तस्मा वुत्तं – ‘‘अरहत्तं पत्तवारो इध गहितो’’ति. यदि एवं – ‘‘सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरती’’ति इदं कस्मा वुत्तन्ति? थेरे विज्जमाने पण्डितगुणे अनवसेसतो दस्सेत्वा अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेतुं. निरोधसमापज्जनं पन थेरस्स आचिण्णसमाचिण्णं. तेनाह ‘‘निरोधं पन…पे… वदन्ती’’ति. तेन फलसमापत्तिम्पि अन्तरा समापज्जतियेवाति दस्सेति.
वोमिस्सं विवरितुं ‘‘तत्थस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘निरोधं समापज्जिस्सामी’’ति आभोगेन समथविपस्सनं युगनद्धं आहरित्वा ठितस्स निरोधसमापत्ति सीसं नाम होति, तस्स आभोगवसेन निरोधस्स वारो आगच्छति. फलसमापत्ति गूळ्हो होति, ‘‘फलसमापत्तिं समापज्जिस्सामी’’ति आभोगस्स अभावतो. फलसमापत्ति सीसं होतीति एत्थापि वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. एतेन आभोगपटिबद्धमेतेसं आगमनन्ति दीपितन्ति वेदितब्बं. जम्बुदीपवासिनो थेरा पनातिआदि अट्ठकथारुळ्हमेव तं वचनं. अन्तोसमापत्तियन्ति निरोधं समापन्नकाले. तिसमुट्ठानिकरूपधम्मेति उतुकम्माहारवसेन तिसमुट्ठानिकरूपधम्मे.
९७. चिण्णवसितन्ति पटिपक्खदूरिभावेन सुभावितवसीभावं. निप्फत्तिं पत्तोति उक्कंसपरिनिप्फत्तिं पत्तो. उरे वायामजनिताय ओरसो. पभावितन्ति उप्पादितं. धम्मेनाति अरियमग्गधम्मेन. तस्स हि अधिगमेन अरियाय जातिया जातो निब्बत्तोति कत्वा, ‘‘धम्मजो धम्मनिम्मितो’’ति वुच्चति. धम्मदायस्साति नवविधस्स लोकुत्तरधम्मदायस्स. आदियनतोति गण्हनतो, ससन्ताने उप्पादनतोति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
अनुपदसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.