५. सुनक्खत्तसुत्तवण्णना

५५. हेट्ठिममग्गेहि ञातमरियादाय पजाननतो अञ्ञा, मग्गपञ्ञा. तस्स फलभावतो अग्गफलपञ्ञा, तंसहगता सम्मासङ्कप्पादयो च ‘‘अञ्ञा’’ति वुत्ताति आह ‘‘अञ्ञाति अरहत्त’’न्ति. चतूहि पदेहि कथिता, ‘‘परिचिण्णा मे भगवा’’तिआदीसु विय न एकपदेनेव. ‘‘लोकुत्तरो धम्मो अधिगतो मया’’ति मञ्ञनामत्तं अधिमानोति दस्सेन्तो, ‘‘अप्पत्ते पत्तसञ्ञिनो’’तिआदिमाह.

५६. इदं ठानन्ति इदं ओभासादिसम्मुतिहेतुभूतं उळारतरं उदयब्बयञाणं. उळारतरभावेन हि तं मग्गफलपञ्ञाय पच्चयो हुत्वा याथावतो दुब्बिञ्ञेय्यताय विपस्सकं विसंवादेति. तेनाह ‘‘अविभूतं अन्धकार’’न्ति. इमं पञ्हन्ति इमं सुत्तं गम्भीरं लोकुत्तरपटिसंयुत्तं अत्तना ञातुं इच्छितं अत्थं. उग्गहेत्वाति केवलं पिटकसम्पादनवसेनेव उग्गण्हित्वा. तेनाह ‘‘अजानित्वा’’ति. विसेवमानाति किलेसविसे अवमानेन्ता, सासनस्स वा अनुपकारविरूपपच्चये सेवमाना. एवमस्साति एवं वुत्तनयेन तेसं करणहेतु अस्स चित्तस्स धम्मदेसनावसेन पवत्तस्स. अञ्ञथाभावो अदेसेतुकामता होति. तन्ति यथावुत्तमत्थं सन्धाय. एतन्ति ‘‘तस्सपि होति अञ्ञथत्त’’न्ति एवं वुत्तं.

५८. किलेसेहि आमसीयतीति आमिसं, लोकेपरियापन्नं आमिसन्ति इध पञ्च कामगुणा अधिप्पेताति तेसु वट्टामिसभावेपि लभिते कामामिसभावो सिद्धोति आह – ‘‘वट्टामिसकामामिसलोकामिसभूतेसू’’ति. कामगुणा हि वट्टस्स वड्ढनतो वट्टामिसं, कामेतब्बतो कामतण्हाय आमसितब्बतो कामामिसं, येभूय्यतो सत्तलोकस्स आमिसभावतो लोकामिसं. कामगुणसभागाति कामगुणानुलोमा कामगुणपटिसंयुत्ता. आनेञ्जसमापत्तिपटिसंयुत्तायाति किलेसिञ्जनरहितताय इध आनेञ्जाति अधिप्पेताहि हेट्ठिमाहि अरूपसमापत्तीहि पटिसंयुत्ताय. एवरूपोति लोकामिसभूतेसु पच्चयेसु अधिमुत्तो तन्निन्नो तग्गरुको तप्पब्भारो. एत्तावताति एवं सद्धानं मनुस्सानं दस्सनेन तेसं पवत्तितासयेन च. सीसं निक्खन्तं होतीति लाभासाय सीसं बहि निक्खन्तं विय होति. उदरं फलितन्ति अतिबहुभण्डं पक्खिपियमानं पसिब्बकं विय लद्धब्बस्स अतिपहूतभावेन उदरं फीतं होति.

५९. यथा पुरिमा द्वे अरूपसमापत्तियो अत्तनो पच्चनीककिलेसेहि अनिञ्जनतो ‘‘अनिञ्जा’’ति वुच्चन्ति, एवं इतरापि. तं पवुत्तन्ति लोकामिससंयोजनं विगतं.

६०. निघंसन्ति ‘‘एत्तको अय’’न्ति परिच्छेदन्ति अत्थो. सिलेसेनाति चम्मकारसिलेसादिसिलेसेन, वजिरलेपसिलेसे वत्तब्बमेव नत्थि. तं भिन्नन्ति आनेञ्जसंयोजनं भिन्नं विधमितं समतिक्कन्तं तासु समापत्तीसु अपेक्खाभावतो. अज्झासयेन असम्बद्धत्ता वुत्तं – ‘‘द्वेधाभिन्ना सेला विय होती’’ति. तेनाह – ‘‘तं समापज्जिस्सामीति चित्तं न उप्पज्जती’’ति.

६१. वन्तन्ति छड्डितं, विस्सट्ठन्ति अत्थो.

६२. उपरिसमापत्तिलाभिनोति एत्थ उपरिसमापत्तीति अरहत्तफलसमापत्ति अधिप्पेता, अरहतो च मग्गाधिगमेनेव अनागामिफलसमापत्ति, सेक्खानं विसया हेट्ठिमा फलसमापत्तियो पटिप्पस्सद्धा. लोकिया पन निकन्तिप्पहानेन पटिनिस्सट्ठाति आह – ‘‘हेट्ठा…पे… न उप्पज्जती’’ति.

६३. ‘‘पञ्च खो इमे, सुनक्खत्त, कामगुणा’’तिआदिना आरद्धदेसना, ‘‘सम्मा निब्बानाधिमुत्तो पुरिसपुग्गलो’’ति अरहत्तकित्तनेन निट्ठापिताति ततो परं, ‘‘ठानं खो पना’’तिआदिका देसना, ‘‘पाटियेक्को अनुसन्धी’’ति वुत्ता. तेनाह ‘‘हेट्ठा ही’’तिआदि. तत्थ यथा खीणासवस्स समापत्तिलाभिनोति योजना, एवं वा खीणासवस्स सुक्खविपस्सकस्साति योजेतब्बा. पटिक्खित्तं अट्ठकथायं. तस्स पटिक्खेपस्स कारणं दस्सेतुं ‘‘समापत्तिलाभिनो ही’’तिआदि वुत्तं. यथा सुक्खविपस्सको अधिमानिको समापत्तिलाभिनो समानयोगक्खमो अप्पत्ते पत्तसञ्ञिताय भेदाभावतो, एवं सुक्खविपस्सको खीणासवो समानयोगक्खमो खीणासवभावेन विसेसाभावतो, तस्मा ‘‘समापत्तिलाभिम्हि कथिते इतरोपि कथितोव होती’’ति वुत्तं. द्विन्नं भिक्खूनन्ति समापत्तिलाभिनो अधिमानिकस्स खीणासवस्स च. तेनेवाह ‘‘पुथुज्जनस्स तावा’’तिआदि.

यदग्गेनाति येन भागेन. यदिपि खीणासवस्स असप्पायारम्मणं किलेसानं उप्पत्तिया पच्चयो न होति तेसं सब्बसो समुच्छिन्नत्ता. सन्तविहारपरिपन्थो पन सिया विसभागतोति वुत्तं – ‘‘खीणासवस्सपि असप्पायमेवा’’ति. तेनाह – ‘‘विसं नाम…पे… विसमेवा’’ति. एतेन ‘‘यथा विसजाननं अप्पमाणं, विकारुप्पादनतो पन तं परिहरितब्बं, एवं परिञ्ञातम्पि वत्तु अत्थविसेसाभावेन एकरूपमेवाति तं परिहरितब्बमेवा’’ति दस्सेति. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. न हि असंवुतेन भवितब्बं असारुप्पभावतो. युत्तपयुत्तेनेवाति सभागारम्मणस्स आलोकनादीसु युत्तेनेव भवितुं वट्टति.

६४. यत्थ सयं निपतति उप्पज्जति, तस्स सन्तानस्स विप्पसन्नवसेन रुप्पनतो, विससङ्खातस्स दुक्खस्स मूलभावतो च ‘‘अविज्जासङ्खातो विसदोसो’’ति वुत्तं. रुप्पतीति कत्तब्बादिमुच्छापादनेन विकारं उप्पादेति. अनुद्धंसेय्याति विबाधेय्य. रागो हि उप्पज्जमानोव कुसलचित्तप्पवत्तिया ओकासं अदेन्तो तं विबाधति; तथाभूतो सद्धासिनेहस्स समथविपस्सनाभिवुड्ढिया वमनेन च तं विसोसेति मिलापेति. तेनाह ‘‘सोसेय्य मिलापेय्या’’ति. सगहणसेसन्ति गहेतब्बविसं सावसेसं कत्वाति अत्थो. न अलं न समत्थन्ति अनलं. सूकपरियायो पाळियं वुत्तो सुक-सद्दोति आह – ‘‘वीहिसुकादि च सूक’’न्ति.

सउपादानसल्लुद्धारो विय अप्पहीनो अविज्जाविसदोसो दट्ठब्बो महानत्थुप्पादनतो. असप्पाय…पे… असंवुतकालो दट्ठब्बो अत्तभावस्स अपरिहरणभावतो. मरणं विय सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तनं अधिसीलसङ्खातस्स आयुनो अपेतत्ता. मरणमत्तं दुक्खं विय आपत्तिया आपज्जनं यथावुत्तस्स आयुनो उपपीळनकभावतो. इमिनाव नयेन ओपम्मसंसन्दनन्ति एत्थ अनुपादिसेससल्लुद्धारो विय पहीनो अविज्जाविसदोसो; सप्पाय…पे… सुसंवुतकालो, तदुभयेन वणे पुथुत्तं न गते मरणाभावो विय सिक्खाय अपच्चक्खानं, मरणमत्तदुक्खाभावो विय अञ्ञतराय संकिलिट्ठाय आपत्तिया अनापज्जनन्ति योजना वेदितब्बा.

६५. सतियाति एत्थ यस्मा ‘‘अरियाया’’ति न विसेसितन्ति आह – ‘‘सति पञ्ञागतिका’’तिआदि. पञ्ञा चेत्थ लोकिया अधिप्पेता, न लोकुत्तराति आह – ‘‘परिसुद्धाय विपस्सनापञ्ञाया’’ति.

खीणासवस्स बलन्ति उळारतमेसु दिब्बसदिसेसुपि आरम्मणेसु मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं अनुपनमनहेतुभूतं सुसंवुतकारिसङ्खातं खीणासवबलं दस्सेन्तो, ‘‘संवुतकारी’’ति वुत्तं, उक्कंसगतसतिवेपुल्लत्ता यथा असंवरस्स असंवरो होति, एवं सतिसम्पजञ्ञबलेन चक्खादिद्वारानि संवरित्वा दस्सनादिकिच्चकारी. एवं जानित्वाति ‘‘उपधि दुक्खस्स मूल’’न्ति एवं विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय जानित्वा. उपधीयति दुक्खं एतेहीति उपधी, किलेसाति आह – ‘‘किलेसुपधिपहाना निरुपधी’’ति. ततो एव उपादीयति दुक्खं एतेहीति किलेसा ‘‘उपादाना’’तिपि वुच्चन्तीति आह – ‘‘निरुपादानोति अत्थो’’ति. उपधी सम्मदेव खीयन्ति एत्ताति उपधिसङ्खयो, निब्बानन्ति आह – ‘‘उपधीनं सङ्खयभूते निब्बाने’’ति. आरम्मणतोति आरम्मणं कत्वा तदारम्मणाय फलविमुत्तिया विमुत्तो. कामुपधिस्मिं कायं उपसंहरिस्सतीति ‘‘कामेसेविस्सामी’’ति तत्थ कायं उपनामेस्सति; कायूपसंहारो ताव तिट्ठतु, तथा चित्तं वा उप्पादेस्सतीति एतं कारणं नत्थीति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

सुनक्खत्तसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.