९. चूळसकुलुदायिसुत्तवण्णना
२७१. पञ्होति ञातुं इच्छितो अत्थो, तदेव धम्मदेसनाय निमित्तभावतो कारणं. उपट्ठातूति ञाणस्स गोचरभावं उपगच्छतु. येन कारणेनाति येन तुय्हं उपट्ठितेन कारणेन धम्मदेसना उपट्ठहेय्य, तं पन परिब्बाजकस्स अज्झासयवसेन तथा वुत्तं. तेनाह ‘‘एतेन हि…पे… दीपेती’’ति. एकङ्गणानीति पिधानाभावेन एकङ्गणसदिसानि. तेनाह ‘‘पाकटानी’’ति.
जानन्तोति अत्तनो तथाभावं सयं जानन्तो. सक्कच्चं सुस्सूसतीति ‘‘तथाभूतंयेव मं तथा अवोचा’’ति सादरं सुस्सूसति. तस्माति दिब्बचक्खुलाभिनो अनागतंसञाणलाभतो. एवमाहाति ‘‘यो खो, उदायि, दिब्बेन चक्खुना’’ति आरभित्वा ‘‘सो वा मं अपरन्तं आरब्भ पञ्हं पुच्छेय्या’’ति एवं अवोच.
इतरन्ति अवसिट्ठं इमस्मिं ठाने वत्तब्बं. वुत्तनयमेवाति ‘‘यो हि लाभी’’तिआदिना वुत्तनयमेव. अतीतेति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स विसयभूते अत्थे. अनागतेति अनागतंसञाणस्स विसयभूते अनागते अत्थे.
पंसुपदेसे निब्बत्तनतो पंसुसमोकिण्णसरीरताय पंसुपिसाचकं. एकं मूलं गहेत्वाति दीघसो हेट्ठिमन्तेन चतुरङ्गुलं, उपरिमन्तेन विदत्थिकं रुक्खगच्छलतादीसु यस्स कस्सचि एकं मूलं गहेत्वा अञ्ञजातिकानं अदिस्समानकायो होति. अयं किर नेसं जातिसिद्धा धम्मता. तत्राति तस्स मूलवसेन अदिस्समानकताय. न दिस्सति ञाणेन न पस्सति.
२७२. न च अत्थं दीपेय्याति अधिप्पेतमत्थं सा वाचा सरूपतो न च दीपेय्य, केवलं वाचामत्तमेवाति अधिप्पायो. पटिहरितब्बट्ठेन परसन्ताने नेतब्बट्ठेन पटिहारिय-सद्दद्वारेन विञ्ञातब्बो भावत्थो, सोव पाटिहीरको निरुत्तिनयेन, नत्थि एतस्स पाटिहीरकन्ति अप्पाटिहीरकतं, त-सद्देन पदं वड्ढेत्वा तथा वुत्तं, अनिय्यानं. तेनाह ‘‘निरत्थकं सम्पज्जती’’ति. सुभकिण्हदेवलोके खन्धा विय जोतेतीति इमिना – ‘‘दिब्बो रूपी मनोमयो सब्बङ्गपच्चङ्गी अहीनिन्द्रियो अत्ता’’ति इममत्थं दस्सेति.
२७३. सउपसग्गपदस्स अत्थो उपसग्गेन विनापि विञ्ञायतीति आह ‘‘विद्धेति उब्बिद्धे’’ति. सा चस्स उब्बिद्धता उपक्किलेसविगमेन सुचिभावेन उपट्ठानन्ति आह ‘‘मेघविगमेन दूरीभूते’’ति. इन्दनीलमणि विय दिब्बति जोतेतीति देवो, आकासो. ‘‘अड्ढरत्तसमये’’ति वत्तब्बे भुम्मत्थे विहितवचनानं अच्चन्तसंयोगाभावा उपयोगवचनं वेदितब्बं. पुण्णमासियञ्हि गगनमज्झस्स पुरतो वा पच्छतो वा अन्ते ठिते अड्ढरत्ते समयो भिन्नो नाम होति, मज्झे एव पन ठितो अभिन्नो नाम. तेनाह ‘‘अभिन्ने अड्ढरत्तसमये’’ति.
ये अनुभोन्तीति ये देवा चन्दिमसूरियानं आभा अनुभोन्ति विनिभुञ्जन्ति वळञ्जन्ति च तेहि देवेहि बहू चेव बहुतरा च चन्दिमसूरियानं आभा अननुभोन्तो. तेनाह – ‘‘अत्तनो सरीरोभासेनेव आलोकं फरित्वा विहरन्ती’’ति.
२७४. पुच्छामूळ्हो पन जातो ‘‘अयं परमो वण्णो’’ति गहितपदस्स विधमनेन. अचेलकपाळिन्ति ‘‘अचेलको होति मुत्ताचारो’’तिआदिनयप्पवत्तं (दी. नि. १.३९४) अचेलकपटिपत्तिदीपकगन्थं, गन्थसीसेनेव तेन पकासितवादानि वदति. सुरामेरयपानमनुयुत्तपुग्गलस्स सुरापानतो विरति तस्स कायं चित्तञ्च तापेन्ती संवत्ततीति सुरापानविरति (तपो, सोयेव गुणो. तेनाह ‘‘सुरापानविरतीति अत्थो’’ति).
२७५. एकन्तं अच्चन्तमेव सुखं अस्साति एकन्तसुखं. पञ्चसु धम्मेसूति ‘‘पाणातिपाता पटिविरती’’तिआदीसु पञ्चसु सीलाचारधम्मेसु. न जानिंसूति सम्मोसेन अनुपट्ठहन्ति तदत्थं न बुज्झन्ति. बुद्धुप्पादेन किर विहततेजानि महानुभावानि मन्तपदानि विय बाहिरकानं योगावचरगन्थेन सद्धिं योगावचरपटिपदा नस्सति. उग्गण्हिंसूति ‘‘पञ्च पुब्बभागधम्मे’’तिआदिवचनमत्तं उग्गण्हिंसु. ततियज्झानतोति कारणोपचारेन फलं वदति, फलभूततो ततियज्झानतो.
२७६. एकन्तसुखस्स लोकस्स पटिलाभेन पत्तिया तत्थ निब्बत्ति पटिलाभसच्छिकिरिया. एकन्तसुखे लोके अनभिनिब्बत्तित्वा एव इद्धिया तत्थ गन्त्वा तस्स सत्तलोकस्स भाजनलोकस्स च पच्चक्खतो दस्सनं पच्चक्खसच्छिकिरिया. तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि.
२७७. उदञ्चनिकोति उदञ्चनो. विञ्झुपब्बतपस्से गामानं अनिविट्ठत्ता तिंसयोजनमत्तं ठानं अटवी नाम, तत्थ सेनासनं, तस्मिं अटविसेनासने पधानकम्मिकानं भिक्खूनं बहूनं तत्थ निवासेन एकं पधानघरं अहोसि.
चूळसकुलुदायिसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.