६. महासच्चकसुत्तवण्णना
३६४. एकं समयं भगवा वेसालियं विहरतीति इमिना तदा भगवतो वेसालियं निवासपरिच्छिन्नो पुब्बण्हादिभेदो सब्बो समयो साधारणतो गहितो, तथा तेन खो पन समयेनाति च इमिना. पुब्बण्हसमयन्ति पन इमिना तब्बिसेसो, यो भिक्खाचारत्थाय पच्चवेक्खणकालो. अट्ठकथायं पन ‘‘तीहि पदेहि एकोव समयो वुत्तो’’ति वुत्तं विसेसस्स सामञ्ञन्तोगधत्ता. मुखधोवनस्स पुब्बकालकिरियाभावसामञ्ञतो वुत्तं ‘‘मुखं धोवित्वा’’ति. मुखं धोवित्वा एव हि वासधुरो चे, वेलं सल्लक्खेत्वा यथाचिण्णं भावनानुयोगं, गन्थधुरो चे, गन्थपरिचये कतिपये निसज्जवारे अनुयुञ्जित्वा पत्तचीवरं आदाय वितक्कमाळं उपगच्छति.
कारणं युत्तं, अनुच्छविकन्ति अत्थो. पुब्बे यथाचिन्तितं पञ्हं अपुच्छित्वा अञ्ञं पुच्छन्तो मग्गं ठपेत्वा उम्मग्गतो परिवत्तेन्तो विय होतीति आह ‘‘पस्सेन ताव परिहरन्तो’’ति.
३६५. ऊरुक्खम्भोपि नाम भविस्सतीति एत्थ नाम-सद्दो विम्हयत्थोति कत्वा वुत्तं ‘‘विम्हयत्थवसेना’’तिआदि. ‘‘अन्धो नाम पब्बतं अभिरुहिस्सती’’तिआदीसु विय विम्हयवाचीसद्दयोगेन हि ‘‘भविस्सती’’ति अनागतवचनं. कायन्वयन्ति कायानुगतं. ‘‘अयम्पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतो’’तिआदिना (दी. नि. २.३७९; म. नि. १.११२; म. नि. ३.१५४) कायस्स असुभानिच्चादिताय अनुपस्सना कायभावनाति आह ‘‘कायभावनाति पन विपस्सना वुच्चती’’ति. अनागतरूपन्ति अभीते अत्थे अनागतसद्दारोपनं अनागतप्पयोगो न समेति. अत्थोपीति ‘‘ऊरुक्खम्भोपि नाम भविस्सती’’ति वुत्तअत्थोपि न समेति. अयन्ति अत्तकिलमथानुयोगो. तेसन्ति निगण्ठानं.
३६६. अत्तनो अधिप्पेतकायभावनं वित्थारेन्तो वित्थारतो दस्सेन्तो ये तं अनुयुत्ता, ते नामगोत्ततो विभावेन्तो ‘‘नन्दो वच्छो’’तिआदिमाह. किलिट्ठतपानन्ति कायस्स किलेसनतपानं पुग्गलानं. जातमेदन्ति मेदभावापत्तिवसेन उप्पन्नमेदं. पुरिमं पहायाति कालपरिच्छेदेन अनाहारअप्पाहारतादिवसेन कायस्स अपचिननं खेदनं परिच्चजित्वा. कायभावना पन न पञ्ञायतीति नियमं परमत्थतो कायभावनापि तव ञाणेन न ञायति, सेसतोपि न दिस्सति.
३६७. इमस्मिं पन ठानेति ‘‘कायभावनम्पि खो त्वं, अग्गिवेस्सन, न अञ्ञासि, कुतो पन त्वं चित्तभावनं जानिस्ससी’’ति इमस्मिं ठाने. तथा ‘‘यो त्वं एवं ओळारिकं दुब्बलं कायभावनं न जानासि, सो त्वं कुतो सन्तसुखुमं चित्तभावनं जानिस्ससी’’ति एतस्मिं अत्थवण्णनाठाने. अबुद्धवचनं नामेतं पदन्ति कायभावनासञ्ञितविपस्सनातो चित्तभावना सन्ता, विपस्सना पन पादकज्झानतो ओळारिका चेव दुब्बला चाति अयञ्च एतस्स पदस्स अत्थो. ‘‘अबुद्धवचनं नामेतं वचनं सिया’’ति वत्वा थेरो पक्कमितुं आरभति. अथ नं महासीवत्थेरो ‘‘विपस्सना नामेसा न आदितो सुब्रूहिता बलवती तिक्खा विसदा होति, तस्मा तरुणवसेनायमत्थो वेदितब्बो’’ति दस्सेन्तो ‘‘दिस्सति, भिक्खवे’’ति सुत्तपदं (सं. नि. २.६२) आहरि. तत्थ आदानन्ति पटिसन्धि. निक्खेपनन्ति चुति. ओळारिकन्ति अरूपधम्मेहि दुट्ठुल्लभावत्ता ओळारिकं. कायन्ति चतुसन्ततिरूपसमूहभूतं कायं. ओळारिकन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, ओळारिकाकारेनाति अत्थो. तेनेव वुत्तं ‘‘आदानम्पि निक्खेपनम्पी’’ति.
३६८. सुखसारागेन समन्नागतोति सुखवेदनाय बलवतररागेन समङ्गीभूतो. पट्ठाने पटिसिद्धा अवचनेनेव. तस्माति सुखे ठिते एव दुक्खस्सानुप्पज्जनतो. एवं वुत्तन्ति ‘‘सुखाय वेदनाय निरोधा उप्पज्जति दुक्खा वेदना’’ति एवं वुत्तं, न अनन्तराव उप्पज्जनतो. खेपेत्वाति कुसलानि खेपेत्वा. गण्हित्वा अत्तनो एव ओकासं गहेत्वा. उभतोपक्खं हुत्वाति ‘‘कदाचि सुखवेदना, कदाचि दुक्खवेदना’’ति पक्खद्वयवसेनपि वेदना चित्तस्स परियादाय होति यथाक्कमं अभावितकायस्स अभावितचित्तस्स.
३६९. विपस्सना च सुखस्स पच्चनीकाति सुक्खविपस्सकस्सआदिकम्मिकस्स महाभूतपरिग्गहादिकाले बहि चित्तचारं निसेधेत्वा कम्मट्ठाने एव सतिं संहरन्तस्स अलद्धस्सादं कायसुखं न विन्दति, सम्बाधे वजे सन्निरुद्धो गोगणो विय विहञ्ञति विप्फन्दति, अच्चासन्नहेतुकञ्च सरीरे दुक्खं उप्पज्जतेव. तेन वुत्तं ‘‘दुक्खस्स आसन्ना’’ति. तेनाह ‘‘विपस्सनं पट्ठपेत्वा’’तिआदि. अद्धाने गच्छन्ते गच्छन्तेति महाभूतपरिग्गहादिवसेन काले गच्छन्ते. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं सरीरपदेसे. दुक्खं दूरापगतं होति समापत्तिबलेन विक्खम्भितत्ता अप्पनाभावतो. अनप्पकं विपुलं. सुखन्ति झानसुखं. ओक्कमतीति झानसमुट्ठानपणीतरूपवसेन रूपकायं अनुपविसति, नामकायोक्कमने वत्तब्बमेव नत्थि. कायपस्सद्धिकम्मिकस्सपि सम्मसनभावना पट्ठपेत्वा निसिन्नस्स कस्सचि आदितोव कायकिलमथचित्तुपघातापि सम्भवन्ति, समाधिस्स पन अपच्चनीकत्ता सिनिद्धभावतो च न सुक्खविपस्सना विय सुखस्स विपच्चनीको, अनुक्कमेन च दुक्खं विक्खम्भेतीति आह ‘‘यथा समाधी’’ति. यथा समाधि, विपस्सनाय पनेतं नत्थीति आह ‘‘न च तथा विपस्सना’’ति. तेन वुत्तन्ति यस्मा विपस्सना सुखस्स पच्चनीका, सा च कायभावना, तेन वुत्तं ‘‘उप्पन्नापि सुखा वेदना चित्तं न परियादाय तिट्ठति, भावितत्ता कायस्सा’’ति. तथा यस्मा समाधि दुक्खस्स पच्चनीको, सो च चित्तभावना, तेन वुत्तं ‘‘उप्पन्नापि दुक्खा वेदना चित्तं न परियादाय तिट्ठति, भावितत्ता चित्तस्सा’’ति योजना.
३७०. गुणे घट्टेत्वाति अपदेसेन विना समीपमेव नेत्वा. तं वत मम चित्तं उप्पन्ना सुखा वेदना परियादाय ठस्सतीति नेतं ठानं विज्जतीति योजना.
३७१. किं न भविस्सति, सुखापि दुक्खापि वेदना यथापच्चयं उप्पज्जतेवाति अत्थो. तमत्थन्ति सुखदुक्खवेदनानं उप्पत्तिया अत्तनो चित्तस्स अनभिभवनीयतासङ्खातं अत्थं. तत्थ ताव पासरासिसुत्ते बोधिपल्लङ्के निसज्जा ‘‘तत्थेव निसीदि’’न्ति वुत्ता. इध महासच्चकसुत्ते दुक्करकारिकाय दुक्करचरणे निसज्जा ‘‘तत्थेव निसीदि’’न्ति वुत्ता.
३७४. छन्दकरणवसेनाति तण्हायनवसेनाति अत्थो. सिनेहकरणवसेनाति सिनेहनवसेन. मुच्छाकरणवसेनाति मोहनवसेन पमादापादनेन. विपासाकरणवसेनाति पातुकम्यतावसेन. अनुदहनवसेनाति रागग्गिना अनुदहनवसेन. लोकुत्तरमग्गवेवचनमेव वट्टनिस्सरणस्स अधिप्पेतत्ता.
अल्लग्गहणेन किलेसानं असमुच्छिन्नभावं दस्सेति, सस्नेहग्गहणेन अविक्खम्भितभावं, उदके पक्खित्तभावग्गहणेन समुदाचारावत्थं, उदुम्बरकट्ठग्गहणेन अत्तभावस्स असारकत्तं. इमिनाव नयेनाति ‘‘अल्लं उदुम्बरकट्ठ’’न्तिआदिना वुत्तनयेन. सपुत्तभरियपब्बज्जायाति पुत्तभरियेहि सद्धिं कतपरिब्बाजकपब्बज्जावसेन वेदितब्बा. कुटीचकबहूदकहंस-परमहंसादिभेदा ब्राह्मणपब्बज्जा.
३७६. कुतोपि इमस्स आपोसिनेहो नत्थीति कोळापं. तेनाह ‘‘छिन्नसिनेहं निराप’’न्ति. कोळन्ति वा सुक्खकलिङ्गरं वुच्चति, कोळं कोळभावं आपन्नन्ति कोळापं. पटिपन्नस्स उपक्कममहत्तनिस्सितता पकतिया किलेसेहि अनभिभूतताय. अतिन्तता पटिपक्खभावनाय. तथा हि सुक्खकोळापभावो, आरका उदका थले निक्खित्तभावो च निदस्सितो. ओपक्कमिकाहीति किलेसअतिनिग्गण्हनुपक्कमप्पभवाहि. वेदनाहीति पटिपत्तिवेदनाहि. दुक्खा पटिपदा हि इधाधिप्पेता.
३७७. किं पन न समत्थो, यतो एवं परेहि चिन्तितुम्पि असक्कुणेय्यं दुक्करचरियं छब्बस्सानि अकासीति अधिप्पायो. कत्वापि अकत्वापि समत्थोव कारणस्स निप्फन्नत्ता. ‘‘यथापि सब्बेसम्पि खो बोधिसत्तानं चरिमभवे अन्तमसो सत्ताहमत्तम्पि धम्मतावसेन दुक्करचरिया होतियेव, एवं भगवा समत्थो दुक्करचरियं कातुं, एवञ्च नं अकासि, न पन ताय बुद्धो जातो, अथ खो मज्झिमाय एव पटिपत्तिया’’ति तस्सा ब्यतिरेकमुखेन सदेवकस्स लोकस्स बोधाय अमग्गभावदीपनत्थं, इमस्स पन भगवतो कम्मविपाकवसेन छब्बस्सानि दुक्करचरिया अहोसि. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अवचाहं जोतिपालो, कस्सपं सुगतं तदा;
कुतो नु बोधि मुण्डस्स, बोधि परमदुल्लभा.
तेन कम्मविपाकेन, अचरिं दुक्करं बहुं;
छब्बस्सानुरुवेलायं, ततो बोधिमपापुणिं.
नाहं एतेन मग्गेन, पापुणिं बोधिमुत्तमं;
कुमग्गेन गवेसिस्सं, पुब्बकम्मेन वारितो’’ति.
दुक्करचरियाय बोधाय अमग्गभावदस्सनत्थं दुक्करचरियं अकासीति केचि. अथ वा लोकनाथस्स अत्तनो परक्कमसम्पत्तिदस्सनत्थाय दुक्करचरिया. पणीताधिमुत्तिया हि परमुक्कंसगतभावतो अभिनीहारानुरूपं सम्बोधियं तिब्बछन्दताय सिखाप्पत्तिया तदत्थं ईदिसम्पि नाम दुक्करचरियं अकासीति लोके अत्तनो वीरियानुभावं विभावेतुं – ‘‘सो च मे पच्छा पीतिसोमनस्सावहो भविस्सती’’ति लोकनाथो दुक्करचरियं अकासि. तेनाह ‘‘सदेवकस्स लोकस्सा’’तिआदि. तत्थ वीरियनिम्मथनगुणोति वीरियस्स संवड्ढनसम्पादनगुणो. यथावुत्तमत्थं उपमाय विभावेतुं ‘‘पासादे’’तिआदि वुत्तं. सङ्गामे द्वे तयो सम्पहारेति द्विक्खत्तुं तिक्खत्तुं वा परसेनाय पहारपयोगे. पधानवीरियन्ति सम्मप्पधानेहि आसेवनवीरियं, सब्बं वा पुब्बभागवीरियं.
अभिदन्तन्ति अभिभवनदन्तं, उपरिदन्तन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘उपरिदन्त’’न्ति. सो हि इतरं मुसलं विय उदुक्खलं विसेसतो कस्सचि खादनकाले अभिभुय्य वत्तति. कुसलचित्तेनाति बलवसम्मासङ्कप्पयुत्तेन कुसलचित्तेन. अकुसलचित्तन्ति कामवितक्कादिसहितं अकुसलचित्तं. अकुसलचित्तस्स पवत्तितुं अप्पदानं निग्गहो. तंतंपटिक्खेपवसेन विनोदनं अभिनिप्पीळनं. वीरियतापेन विक्खम्भनं अभिसन्तापनं. सदरथोति सपरिळाहो. पधानेनाति पदहनेन, कायस्स किलमथुप्पादकेन वीरियेनाति अत्थो. विद्धस्साति तुदस्स. सतोति समानस्स.
३७८. सीसवेठनन्ति सीसं रज्जुया बन्धित्वा दण्डकेन परिवत्तकवेठनं. अरहन्तो नाम एवरूपा होन्तीति इमिना यथायं, एवं विसञ्ञीभूतापि हुत्वा विहरन्तीति दस्सेति. तेनाह ‘‘मतकसदिसा’’ति, वेदनाप्पत्ता विय होन्तीति अत्थो. सुपिनप्पटिग्गहणतो पट्ठायाति पटिसन्धिग्गहणे सेतवारणसुपिनं पस्सित्वा ब्राह्मणेहि ब्याकतकालतो पट्ठाय.
३७९. धम्मसरीरस्स अरोगभावेन साधूति मरिसनियोति मारिसो, पियायनवचनमेतं. तेनाह ‘‘सम्पियायमाना’’तिआदि. अजज्जितन्ति एवं अभुञ्जितं भकारस्स जकारादेसं कत्वा. तेनाह ‘‘अभोजन’’न्ति. एवं मा करित्थाति ‘‘लोमकूपेहि अज्झोहारेस्साम अनुप्पवेसेस्सामा’’ति यथा तुम्हेहि वुत्तं, एवं मा करित्थ. कस्मा? यापेस्सामहन्ति अहञ्च यावदत्थं आहारमत्तं भुञ्जन्तो यथा यापेस्सामि, एवं आहारं पटिसेविस्सामि.
३८०-८१. एताव परमन्ति एत्तकं परमं, न इतो परं ओपक्कमिकदुक्खवेदनावेदियनं अत्थीति अत्थो. रञ्ञो गहेतब्बनङ्गलतो अञ्ञानि सन्धाय ‘‘एकेन ऊन’’न्ति वुत्तं. तं सुवण्णपरिक्खतं, इतरानि रजतपरिक्खतानि. तेनाह ‘‘अमच्चा एकेनूनअट्ठसतरजतनङ्गलानी’’ति. आळारुदकसमागमे लद्धज्झानानि वट्टपादकानि, आनापानसमाधि पन कायगतासतिपरियापन्नत्ता सब्बेसञ्च बोधिसत्तानं विपस्सनापादकत्ता ‘‘बोधाय मग्गो’’ति वुत्तो. बुज्झनत्थायाति चतुन्नं अरियसच्चानं, सब्बस्सेव वा ञेय्यधम्मस्स अभिसम्बुज्झनाय. सतिया अनुस्सरणकविञ्ञाणं सतानुसारिविञ्ञाणं. कस्सा पन सतियाति तं दस्सेतुं ‘‘नयिद’’न्तिआदि वुत्तं.
३८२. पच्चुपट्ठिताति तंतंवत्तकरणवसेन पतिउपट्ठिता उपट्ठायका. तेनाह ‘‘पण्णसाला’’तिआदि. पच्चयबाहुल्लिकोति पच्चयानं बाहुल्लाय पटिपन्नो. आवत्तोति पुब्बे पच्चयगेधप्पहानाय पटिपन्नो, इदानि ततो पटिनिवत्तो. तेनाह ‘‘रसगिद्धो…पे… आवत्तो’’ति. धम्मनियामेनाति धम्मताय. तमेव धम्मतं दस्सेतुं ‘‘बोधिसत्तस्सा’’तिआदिमाह. बाराणसिमेव तत्थापि च सब्बबुद्धानं अविजहितधम्मचक्कपवत्तनट्ठानमेव अगमंसु. पञ्चवग्गिया किर विसाखमासस्स अद्धमासियं गता. तेनाह ‘‘तेसु गतेसु अड्ढमासं कायविवेकं लभित्वा’’ति.
३८७. ‘‘अद्धाभोतो गोतमस्स सावकाचित्तभावनानुयोगमनुयुत्ता विहरन्ति, नो कायभावन’’न्ति इमं सन्धायाह ‘‘एकं पञ्हं पुच्छि’’न्ति. इमं धम्मदेसनन्ति ‘‘अभिजानामि खो पनाह’’न्तिआदिकं धम्मदेसनं. असल्लीनो तण्हादिट्ठिकिलेसानं समुच्छिन्नत्ता तेहि सब्बसो न लित्तो. अनुपलित्तोति तस्सेव वेवचनं तण्हानन्दिया अभावेन. गोचरज्झत्तमेवाति गोचरज्झत्तसञ्ञिते फलसमापत्तिया आरम्मणे, निब्बानेति अत्थो. यं सन्धाय पाळियं ‘‘पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते’’ति वुत्तं सन्निसीदापेमीति फलसमापत्तिसमाधिना अच्चन्तसमादानवसेन चित्तं सम्मदेव निसीदापेमि. पुब्बाभोगेनाति समापज्जनतो पुब्बे पवत्तआभोगेन. परिच्छिन्दित्वाति समापज्जनक्खणं परिच्छिन्दित्वा. तेनाह ‘‘साधुकार…पे… अविच्छिन्नेयेवा’’ति. एवमस्स परिच्छिन्नकालसमापज्जनं यथापरिच्छिन्नकालं वुट्ठानञ्च बुद्धानं न भारियं वसीभावस्स तथासुप्पगुणभावतोति दस्सेन्तो आह ‘‘बुद्धानं ही’’तिआदि. धम्मसम्पटिग्गाहकानं अस्सासवारे वा. तदा हि देसियमानं धम्मं उपधारेतुं न सक्कोन्ति, तस्मा तस्मिं खणे देसितदेसना निरत्थका सिया. न हि बुद्धानं निरत्थका किरिया अत्थि.
ओकप्पनीयमेतन्ति ‘‘तस्सा एव कथाया’’तिआदिना वुत्तं अतिविय अच्छरियगतं अट्ठुप्पत्तिं सुत्वा ईदिसी पटिपत्ति सम्मासम्बुद्धस्सेव होतीति उपवादवसेन वदति, न सभावेन. तेनाह ‘‘सत्थरि पसादमत्तम्पि न उप्पन्न’’न्ति. कायदरथोति पच्चयविसेसवसेन रूपकायस्स परिस्समाकारो. उपादिन्नकेति इन्द्रियबद्धे. अनुपादिन्नकेति अनिन्द्रियबद्धे. विकसन्ति सूरियरस्मिसम्फस्सेन. तदभावेन मकुलानि होन्ति. केसञ्चि तिन्तिनिकादिरुक्खानं. पतिलीयन्ति निस्सयरूपधम्मअविप्फारिकताय. अरूपधम्मताय पञ्चविञ्ञाणानञ्चेव किरियामयविञ्ञाणानञ्च अप्पवत्तिसञ्ञिता अविप्फारिकता होति, यत्थ निद्दासमञ्ञा. तेनाह ‘‘दरथवसेन भवङ्गसोतञ्च इध निद्दाति अधिप्पेत’’न्ति. तत्थ दरथवसेनाति दरथवसेनेव, न थिनमिद्धवसेनाति अवधारणं अवधारणफलञ्च निद्धारेतब्बं. तं सन्धायाति कायस्स दरथसङ्खातसरीरगिलानहेतुकं निद्दं सन्धाय. सरीरगिलानञ्च भगवतो नत्थीति न सक्का वत्तुं ‘‘पिट्ठि मे आगिलायती’’ति (दी. नि. ३.३००; म. नि. २.२२; चूळव. ३४५) वचनतो. सम्मोहविहारस्मिन्ति पच्चत्ते एतं भुम्मवचनन्ति आह ‘‘सम्मोहविहारोति वदन्ती’’ति, सम्मोहविहारस्मिं वा परियापन्नं एतं वदन्ति, यदिदं दिवा निद्दोक्कमनन्ति योजना.
३८९. उपनीतेहीति दोसमग्गं निन्दापथं उपनीतेहि. अभिनन्दित्वाति सम्पियायित्वा. तेनाह ‘‘चित्तेन सम्पटिच्छन्तो’’ति. अनुमोदित्वाति ‘‘साधु साधू’’ति देसनाय थोमनवसेन अनुमोदित्वा. तेनाह ‘‘वाचायपि पसंसन्तो’’ति. सम्पत्ते कालेति पब्बज्जायोग्गे काले अनुप्पत्ते.
गणं विनोदेत्वाति गणं अपनेत्वा गणपलिबोधं छिन्दित्वा. पपञ्चन्ति अवसेसकिलेसं. ‘‘पुञ्ञवा राजपूजितो’’ति वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘तस्मिञ्हि काले’’तिआदि वुत्तं. छन्दवासहरणेन उपोसथकम्मं करोन्तो.
सकलं रत्तिं बुद्धगुणानंयेव कथितत्ता थेरस्स ञाणं देसनाविभवञ्च विभावेन्तो आह ‘‘एत्तकाव, भन्ते, बुद्धगुणा’’ति. इमाय, भन्ते, तुम्हाकं धम्मकथाय अनवसेसतो बुद्धगुणा कथिता विय जायन्ति, एवं सन्तेपि अनन्तापरिमेय्याव ते, किं इतो परेपि विज्जन्तेवाति थेरं तत्थ सीहनादं नदापेतुकामो आह ‘‘उदाहु अञ्ञेपि अत्थी’’तिआदि. रज्जस्स पदेसिकत्ता, यथावुत्तसुभासितस्स च अनग्घत्ता वुत्तं ‘‘अयं मे दुग्गतपण्णाकारो’’ति. तियोजनसतिकन्ति इदं परिक्खेपवसेन वुत्तं, तञ्च खो मनुस्सानं परिभोगवसेनाति दट्ठब्बं.
महासच्चकसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता.