२. एळकलोमवग्गो

१. कोसियसिक्खापदवण्णना

कारापेय्याति अत्तनो च परस्स च उभिन्नञ्च कोसियं एकतो गण्हित्वा वुत्तं, उभो वा एकतो करोन्तीति अत्थतो वेदितब्बं. तत्थ अत्तना कतं चे, ‘‘निस्सज्जनकाले सयं कतं निस्सग्गिय’’न्ति वत्तब्बं. उभोहि चे कतं, यथापाळिमेव.

कोसियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

२. सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना

यथा पठमे ‘‘एकेनपि कोसियंसुना’’ति (कङ्खा. अट्ठ. कोसियसिक्खापदवण्णना) वुत्तं, तथा इध ‘‘एकेनपि अञ्ञेन अमिस्सितान’’न्ति वचनाभावतो अञ्ञेन मिस्सभावे सतिपि अपञ्ञायमानरूपकं चे, ‘‘सुद्धकाळक’’मिच्चेव वुच्चतीति वदन्ति.

सुद्धकाळकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

३. द्वेभागसिक्खापदवण्णना

‘‘तुलयित्वा’’ति वचनतो यथा तुलाधारणाय काळकाधिका न होन्ति, तथा काळकानं द्वे भागा गहेतब्बा उक्कट्ठपरिच्छेदेन. ‘‘एकस्सापि काळकलोमस्स अतिरेकभावे निस्सग्गियन्ति वचनं तुलाधारणाय किञ्चापि न समेति, अचित्तकत्ता पन सिक्खापदस्स पुब्बे तुलाय धारयित्वा ठपितेसु एकम्पि लोमं तत्थ पतेय्य, निस्सग्गियन्ति अयमधिप्पायोति नो तक्को’’ति आचरियो. वुत्तपरिच्छेदेन अग्गहणं अकिरिया, सन्थतकरणं किरिया.

द्वेभागसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

४. छब्बस्ससिक्खापदवण्णना

‘‘ओरेन चे छन्नं वस्सान’’न्ति वुत्तत्ता छब्बस्से परिपुण्णे कातुं वट्टतीति निट्ठानदिवसतो पट्ठाय छन्नं वस्सानं परिच्छेदो वेदितब्बो. यानि पनेत्थ अतिरेकछब्बस्सवसेन वा सम्मुतिवसेन वा कतानि, सब्बानि तानि एकतो परिभुञ्जितुं वट्टन्तीति. गिलानस्स च एकं नप्पहोतीति अनेकम्पि वट्टति. यतो पट्ठाय रोगस्स मन्दताय सन्थतं आदाय गन्तुं सक्कोति, ततो पट्ठाय सम्मुति वा रोगो वा न रक्खतीति एके. अपिच छवस्सबुद्धनिम्मलं सिक्खापदं विचारेतुं गम्भीरत्ता. तस्मा छवस्से कम्मं कतन्ति.

छब्बस्ससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

५. निसीदनसिक्खापदवण्णना

कस्मा पनेत्थ ‘‘सन्थतं पन भिक्खुना’’ति सिक्खापदं अपञ्ञपेत्वा ‘‘निसीदनसन्थत’’न्ति पञ्ञत्तं, ननु एत्थ कारणेन भवितब्बन्ति? अत्थि कारणं, चीवरसञ्ञिताय सन्थतानं उज्झितत्ता तेसं अचीवरभावदस्सनत्थं तथा पञ्ञत्तं भगवताति वुत्तं होति. तस्मा ते भिक्खू तेचीवरिकधुतङ्गभेदभया सन्थते चतुत्थचीवरसञ्ञिताय सन्थतानि उज्झित्वा तेरस धुतङ्गानि समादयिंसु, भगवा च तेसं सन्थतं अनुजानि. ततो तेसं भिक्खूनं एवं होति ‘‘निसीदनचीवरसण्ठानम्पेतं निसीदनसन्थतं नो भगवता अनुञ्ञातं चतुत्थचीवरभावेन, पगेव कतसन्थतं वा’’ति. ततो ‘‘सन्थते तेसं चीवरसञ्ञिता न भविस्सती’’ति तदत्थं भगवता ‘‘सन्थत’’न्ति अपञ्ञपेत्वा ‘‘निसीदनसन्थत’’न्ति पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायो. इमेसु पन पञ्चसु सन्थतेसु पुरिमानि तीणि विनयकम्मं कत्वा पटिलभित्वापि परिभुञ्जितुं न वट्टन्ति अकप्पियत्ता, पच्छिमानि द्वे वट्टन्तीति (वजिर. टी. पाराजिक ५६६-५६७) लिखितं. कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति (पारा. ५७०) वचनतोति वेदितब्बं.

निसीदनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

६. एळकलोमसिक्खापदवण्णना

‘‘अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्सा’’ति इमिना पकतिया दीघमग्गं पटिपन्नस्स उप्पन्नानिपि तियोजनपरममेव हरितब्बानि, पगेव अप्पटिपन्नस्साति दस्सेति. पटिपन्नस्स चे, अद्धानं नाम पटिपन्नस्स अकामा वस्संवुट्ठभिक्खुनिया मग्गप्पटिपत्ति वियाति दस्सेति. अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्स निस्सग्गियन्ति वा सम्बन्धो. तेनेव वासाधिप्पायस्स पटिप्पस्सद्धगमनुस्साहत्ता ‘‘अप्पटिपन्नो’’ति सङ्खं गतस्स अनापत्तीति सिद्धं. इमस्मिं पन अत्थविकप्पे ‘‘भिक्खुनो पनेव एळकलोमानि उप्पज्जेय्युं…पे… असन्तेपि हारके अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्स निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति योजना वेदितब्बा. यस्मा वा एळकलोमानं उप्पत्तिट्ठानतो पट्ठाय तियोजनपरमता अधिप्पेता, मग्गं अप्पटिपन्नस्स च तियोजनपरमता नत्थि, तस्मा ‘‘अद्धानमग्गप्पटिपन्नस्स उप्पज्जेय्यु’’न्ति वुत्तं. तेन अच्छिन्नं पटिलभित्वा हरतो च अनापत्तीति सिद्धं. पटिलाभो हि तेसं उप्पत्ति नामाति.

‘‘आकङ्खमानेन भिक्खुना पटिग्गहेतब्बानी’’ति इमिना अत्तना पटिग्गहितानंयेव तियोजनातिक्कमे आपत्तीति दस्सेति. तेन अनाकङ्खमानेन परसन्तकानि पटिग्गहितानि हरन्तस्स अनापत्तीति सिद्धं.

अङ्गेसु ‘‘अत्तनो सन्तकता’’ति नत्थि, अयमत्थो ‘‘भिक्खुनो उप्पज्जेय्यु’’न्ति इमिना, ‘‘अच्छिन्नं पटिलभित्वा’’ति इमिना च दीपितो होतीति वेदितब्बो. पोराणगण्ठिपदे च ‘‘अञ्ञं भिक्खुं हरापेन्तो गच्छति चे, द्विन्नम्पि अनापत्ती’’ति वुत्तं. तस्मा द्वे भिक्खू तियोजनपरमं पत्वा अञ्ञमञ्ञस्स भण्डं परिवत्तेत्वा चे हरन्ति, अनापत्तीति सिद्धं.

तियोजनपरमं सहत्था हरितब्बानीति तियोजनपरममेव अत्तना हरितब्बानि, तं किमत्थन्ति? सीमाय एतपरमतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तियोजनपरमं सीमं सम्मन्नितु’’न्ति (महाव. १४०). वासाधिप्पायेन, पच्चागमनाधिप्पायेन वा गच्छतो एतपरमता च. वुत्तञ्हेतं ‘‘छब्बग्गिया भिक्खू अतिमहतियो सीमायो सम्मन्नन्ति…पे… भिक्खू उपोसथं आगच्छन्ता उद्दिस्समानेपि पातिमोक्खे आगच्छन्ति, उद्दिट्ठमत्तेपि आगच्छन्ति, अन्तरापि परिवसन्ती’’ति (महाव. १४०).

असन्ते हारकेति आणत्तिया हारके असति. कम्बलस्स उपरि निसीदित्वा गच्छन्तस्स सचे एकम्पि लोमं चीवरे लग्गं होति, तियोजनातिक्कमे आपत्ति एव कम्बलतो विजटितत्ताति लिखितं. तं कम्बलस्स पटिग्गहितत्ता अत्तनो अत्थाय पटिग्गहितमेव होतीति युत्तं.

एळकलोमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

८. जातरूपसिक्खापदवण्णना

‘‘निब्बत्तरुक्खच्छायापि रुक्खपरिच्छेदं अनतिक्कन्ता’’ति लिखितं.

जातरूपसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

९. रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना

जातरूपरजतपरिवत्तनन्ति उक्कट्ठपरिच्छेदेन वुत्तं.

रूपियसंवोहारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

१०. कयविक्कयसिक्खापदवण्णना

असन्ते पाचित्तियं देसेतब्बमेवाति एत्थ किं सुद्धिकं पाचित्तियं, उदाहु निस्सग्गियन्ति? निस्सग्गियं पाचित्तियमेव.

कयविक्कयसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

तत्रिदं पकिण्णकं

अट्ठमसिक्खापदं परेन अत्तनो अत्थाय दिय्यमानस्स वा पारिवत्तकभावेन दिय्यमानस्स वा पंसुकूलस्स वा रूपियस्स उग्गण्हनउग्गण्हापनसादियनानि पटिक्खिपति.

नवमं परस्स वा अत्तनो वा रूपियपरिवत्तनं पटिक्खिपति.

दसमं अरूपियपरिवत्तनं. ‘‘अरूपिये अरूपियसञ्ञी पञ्चन्नं सह अनापत्ती’’ति (पारा. ५९१; वि. वि. टी. १.५९१; वजिर. टी. पाराजिक ५८७) च वचनं इतरेहि सह आपत्तीति दीपेति. अरूपियञ्च दुक्कटवत्थु. तस्मा तस्स परिवत्तने सति निस्सग्गियन्ति एकन्तेन वुत्तं. पञ्चन्नं सह दुक्कटवत्थूनं परिवत्तने अनापत्तिप्पसङ्गतो अनापत्ति एवाति पोराणाति चे? न, कप्पियवत्थूनंयेव तत्थ आगतत्ता. यदि कप्पियवत्थु निस्सग्गियं, पगेव दुक्कटवत्थूति चे? न, आपत्तिगरुकलहुकभावेन वत्थुगरुकलहुकनियमाभावतो.

निस्सग्गियवत्थुतो हि मुत्तामणिवेळुरियादि महग्घप्पहोनकम्पि दुक्कटवत्थूति कत्वा निस्सग्गियवत्थुतो मुत्तादि लहुकं होति. लहुकेपि वत्थुस्मिं यथेव दुक्कटवत्थुनो पटिग्गहणे दुक्कटं, तथेव तस्स वा तेन वा चेतापनेपि दुक्कटं युत्तन्ति (पारा. अट्ठ. २.५८९) अट्ठकथाचरिया.

अथ वा यं वुत्तं ‘‘कप्पियवत्थूनंयेव तत्थ आगतत्ता’’ति, तत्थ किञ्चापि दुक्कटवत्थूनिपि अधिप्पेतानि, न पन पाळियं वुत्तानि अनापत्तिवारप्पसङ्गभयाति वुत्तं होति. मुत्तादीसुपि वुत्तेसु अनापत्तियं कप्पियकारकस्स आचिक्खति, ‘‘इदं मुत्तादि अम्हाकं अत्थि, अम्हाकञ्च इमिना च इमिना च वेळुरियादिना अत्थो’’ति भणति, दसमेन आपज्जतीति अधिप्पायो सिया. यस्मा च इदं कप्पियकारकस्स आचिक्खनादिसंवोहारो च, तस्मा तं नवमेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. किञ्चापि कयविक्कयेव होति कप्पियवत्थूहि अनुञ्ञातं, इमिनाव नयेन किञ्चापि दुक्कटवत्थुपि दसमे अधिप्पेतं आपज्जति, अट्ठकथाविरोधतो पन नाधिप्पेतमिच्चेव गहेतब्बो.

का पनेत्थ कारणच्छायाति, पञ्चन्नं सह तत्थ अनापत्तिप्पसङ्गतो अनापत्ति एवाति चे? न, तत्थ अनागतत्ता. अनागतकारणा वुत्तन्ति चे? न, पञ्चन्नं सह आपत्तिवत्थुकस्स अनापत्तिवारलाभे विसेसकारणाभावा, अकप्पियत्ता पञ्चन्नं सहापि आपत्तिया भवितब्बन्ति सिद्धो अट्ठकथावादो.

अपरो नयो – यदि दुक्कटवत्थुना कयविक्कये निस्सग्गियं, कप्पियवत्थुम्हि वुत्तपरियायो तत्थ लब्भेय्य, न पन लब्भतीति नवमे एव तानि वत्तब्बानि. तस्मा संवोहारो नाम कयविक्कयोपि अञ्ञथा परिवत्तनं परियादियित्वा पवत्तो, कयविक्कयञ्च मोचेत्वा ‘‘इमिना इमं देही’ति चेतापेति, वट्टती’’ति अवत्वा दसमस्स अनापत्तिवारे वुत्तनयेनेव तेसं परिवत्तने निस्सग्गियानुमतिविरोधतो अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव दुक्कटवत्थुना चेतापने दुक्कटमेव. नेसं कयविक्कयेन निस्सग्गियन्ति चे? न, सब्बस्सपि कयविक्कयत्ता. तेनेव वुत्तं ‘‘अन्धकट्ठकथायं पन ‘सचे कयविक्कयं समापज्जेय्य, निस्सग्गियं पाचित्तिय’न्ति भासितं, तं दुब्भासितं. कस्मा? न हि दानग्गहणतो अञ्ञो कयविक्कयो नाम अत्थी’’ति (पारा. अट्ठ. २.५८९), अत्तनो मतिया कयविक्कयलक्खणसम्मते दसमस्स अनापत्तिवारे वुत्तनयेनेव तेसं परिवत्तने निस्सग्गियानुमतिविरोधतो च. भवतु वा अत्तनो पटिसिद्धमिदं कारणं, दसमे अवस्समेव जानितब्बानीति तानि कयविक्कयानेवाति तेसं निस्सग्गियभावञ्च गतानीति एवम्पि सिद्धो अट्ठकथावादो.

एत्थाहु पोराणा – ‘‘अत्तनो सन्तकं रूपियं परहत्थगतं करोति अज्झाचरति, दुक्कटं. परस्स रूपियं अत्तनो हत्थगतं करोति, अट्ठमेन निस्सग्गियं. उग्गहितवत्थुपरिवत्तने कथं जातं? अब्बोहारिकं जातं. अथ परस्स रूपियं अत्तनो हत्थगतं पठमं करोति, रूपियप्पटिग्गहणस्स कतत्ता अट्ठमेन निस्सग्गियं. अत्तनो सन्तकं रूपियं परस्स हत्थगतं पच्छा करोति, संवोहारेन निस्सग्गिय’’न्ति. ‘‘रूपियस्स गहणमत्तेन अट्ठमेन आपत्ति, पच्छा परिवत्तने नवमेना’’ति हि तत्थ वुत्तं, तं पन युत्तं. ‘‘अज्झाचरति, दुक्कट’’न्ति दुवुत्तं. दुक्कटस्स अनियमप्पसङ्गतो निस्सज्जनविधानेसु दस्सितोव. किं वुत्तं होति – यदि द्वीहि निस्सग्गियेहि भवितब्बं, निस्सज्जनविधाने ‘‘अहं, भन्ते, रूपियं पटिग्गहेसिं, नानाप्पकारकञ्च रूपियसंवोहारं समापज्जि’’न्ति वत्तब्बं भवेय्य ‘‘रूपियं चेतापेती’’ति सब्बत्थ पाळियं रूपियप्पटिग्गहणस्स वुत्तत्ता.

एत्तावता यं पोराणगण्ठिपदे वुत्तं ‘‘दुक्कटवत्थुना कयविक्कयं परिहरन्तेन चतूसु निस्सग्गियवत्थूसु एकेकस्मिं गहिते अट्ठमेन निस्सग्गियं होति. दुक्कटवत्थुना दुक्कटवत्थुन्ति ‘‘इमिना इदं देही’’ति गहिते तेनेव निस्सग्गियं होति. ‘‘कयविक्कयम्पि नीहरित्वा गहिते दुक्कटं, चेतापितरूपियग्गहणे अट्ठमेन, परिवत्तने नवमेनातिआदिना अत्तना अनुग्गहेत्वा कप्पियवसेन नीहरित्वा पञ्चहि सहधम्मिकेहि सद्धिं परिवत्तेतुं वट्टती’’ति, तं विसोधितं होति. अपरम्पि तत्थ वुत्तं ‘‘निस्सज्जितब्बे असति कथं पाचित्तियं, दुन्निस्सट्ठरूपियम्पि ‘न छड्डेती’ति वदन्तस्स विस्सट्ठो उपासको तं गहेत्वा अञ्ञं चे भिक्खुनो देति, कप्पती’’ति, तञ्च दुवुत्तं. न हि गहितत्ता ततो अञ्ञं वत्थु होति. पुन अपरञ्च तत्थ वुत्तं ‘‘इमं ‘गण्हाही’ति वदन्तस्स सद्धादेय्यविनिपातदुक्कटं, ‘एतं देही’ति वदन्तस्स विञ्ञत्तिदुक्कट’’न्ति, तञ्च दुवुत्तं. तत्थ हि पयोगदुक्कटं युत्तं विय पञ्ञायति.

पकिण्णकं निट्ठितं.

एळकलोमवग्गो दुतियो.