४. चतुत्थपाराजिकवण्णना

इधेव सङ्गहन्ति ‘‘इति जानामि, इति पस्सामी’’ति पदे कथन्ति चे, ‘‘इति जानामी’’तिआदिमाह. केवलं ‘‘पापिच्छताया’’ति (कङ्खा. अट्ठ. चतुत्थपाराजिकवण्णना) वचनतो मन्दत्ता मोमूहत्ता समुदाचरन्तस्स अनापत्तीति दीपितं. ‘‘अतीतकाले सोतापन्नोम्ही’’ति वदन्तो परियायेन वदति, ‘‘यो ते विहारे वसति, सो भिक्खु अरहा’’तिआदीसु (परि. १६५) विय सिक्खापदेपि ‘‘इति जानामी’’ति (पारा. १९५, १९७) पच्चुप्पन्नमेव वुत्तं.

चतुत्थपाराजिकवण्णना निट्ठिता.

मातुघातकपितुघातकअरहन्तघातका ततियपाराजिकं आपन्ना, भिक्खुनिदूसको, लम्बीआदयो च चत्तारो पठमपाराजिकं आपन्ना एवाति कत्वा कुतो चतुवीसतीति चे? न, अधिप्पायाजाननतो. मातुघातकादयो हि चत्तारो इधानुपसम्पन्ना एव अधिप्पेता, लम्बीआदयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा पन एकेन परियायेन मेथुनधम्मं पटिसेविनो होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ता. न लभति भिक्खूहीति एत्थ ‘‘उपोसथादिभेदं संवास’’न्ति एत्तकं वुत्तं. विनयट्ठकथायं ‘‘उपोसथप्पवारणापातिमोक्खुद्देससङ्घकम्मप्पभेद’’न्ति वुत्तं. पाळियं ‘‘संवासो नाम एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता’’ति (पारा. ५५, ९२, १७२, १९८) वुत्तं. तिविधेनापि सङ्घकम्मं कातुं न वट्टतीति पटिक्खित्तं. ‘‘न, भिक्खवे, गहट्ठेन निसिन्नपरिसाय पातिमोक्खं उद्दिसितब्ब’’न्तिआदि (महाव. १५४) पातिमोक्खप्पवारणासु एव आगतं, अञ्ञेसु च एवरूपेसु ठानेसु सेसं कम्मं कातुं नत्थि पटिक्खेपो. आचरियापि ‘‘सेसं कम्मं कातुं वट्टति, नत्थि आपत्ती’’ति वदन्ति. ‘‘अन्तिमवत्थु अज्झापन्नं अमूलकेन पाराजिकेन चोदेन्तस्स सङ्घादिसेसो, सङ्घादिसेसेन चोदेन्तस्स पाचित्तियन्ति भिक्खुनो विय वुत्तं, न अनुपसम्पन्नस्स विय दुक्कटं. तस्मा तेन सहसेय्या, तस्स पटिग्गहणञ्च भिक्खुस्स वट्टतीति आचरिया वदन्ती’’ति लिखितं. ‘‘यथा पुरे तथा पच्छाति ‘एककम्मं एकुद्देसो समसिक्खता’ति एवं वुत्तसंवासस्स अभब्बतामत्तं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति, वीमंसितब्बं.

इदानि चतुन्नम्पि साधारणं पकिण्णकं – मेथुनधम्मं पटिसेवन्तो अत्थि कोचि पाराजिको होति असंवासो, अत्थि कोचि न पाराजिको होति असंवासो, अत्थि कोचि न पाराजिको संवासो दुक्कटवत्थुस्मिं वा थुल्लच्चयवत्थुस्मिं वा पटिसेवन्तो, अत्थि कोचि न पाराजिको पक्खपण्डको अपण्डकपक्खे उपसम्पन्नो पण्डकपक्खे मेथुनधम्मं पटिसेवन्तो. सो आपत्तिं नापज्जतीति न पाराजिको नाम. न हि अभिक्खुस्स आपत्ति नाम अत्थि. सो अनापत्तिकत्ता अपण्डकपक्खे आगतो किं असंवासो होति, न होतीति? होति. ‘‘अभब्बो तेन सरीरबन्धनेना’’ति (महाव. १२९) हि वुत्तं. ‘‘यो पन भिक्खु भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो…पे… असंवासो’’ति (पारा. ४४) वुत्तत्ता यो भिक्खुभावेन मेथुनं धम्मं पटिसेवति, सो एव अभब्बो. नायं अपाराजिकत्ताति चे? न, ‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन सङ्घो ञापेतब्बो’’ति (महाव. १२६) वुत्तट्ठाने यथा अभिक्खुना कम्मवाचाय सावितायपि कम्मं रुहति कम्मविपत्तिया असम्भवतो, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. तत्रायं विसेसो – उपसम्पन्नपुब्बो एवं चे कम्मवाचं सावेति, सङ्घो च तस्मिं उपसम्पन्नसञ्ञी एव चे, कम्मं रुहति, नाञ्ञथाति नो खन्तीति आचरियो.

गहट्ठो वा तित्थियो वा पण्डको वा कम्मवाचं सावेति, सङ्घेन कम्मवाचा न वुत्ता होति. ‘‘सङ्घो उपसम्पादेय्य सङ्घो उपसम्पादेति, उपसम्पन्नो सङ्घेना’’ति (महाव. १२७) हि वचनतो सङ्घेन कम्मवाचाय वत्तब्बताय सङ्घपरियापन्नेन, सङ्घपरियापन्नसञ्ञितेन वा एकेन वुत्ताय सङ्घेन वुत्ता होतीति वेदितब्बो, न गहट्ठतित्थियपण्डकादीसु अञ्ञतरेन. अयमेव सब्बकम्मेसु युत्ति दट्ठब्बा.

तथा अत्थि मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो कोचि नासेतब्बो, ‘‘यो भिक्खुनिदूसको, अयं नासेतब्बो’’ति (महाव. ११४-११५ अत्थतो समानं) वुत्तत्ता तेन एव सो अनुपसम्पन्नोव सहसेय्यापत्तिं वा अञ्ञं वा तादिसं जनेति, तस्स ओमसने च दुक्कटं होति. अभिक्खुनिया मेथुनधम्मं पटिसेवन्तो न नासेतब्बो, ‘‘अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नो, भिक्खवे, अनुपसम्पन्नो न उपसम्पादेतब्बो’’ति पाळिया अभावतो, तेनेव सो उपसम्पन्नसङ्खं गच्छति, सहसेय्यापत्तिआदिं न जनेति, केवलं असंवासोति कत्वा गणपूरको न होति. एककम्मएकुद्देसो हि संवासोति वुत्तो, समसिक्खतापि संवासोति कत्वा सो तेन सद्धिं नत्थीति. पदसोधम्मापत्तिं पन जनेतीति कारणच्छाया दिस्सतीति. यथा भिक्खुनिया सद्धिं भिक्खुसङ्घस्स एककम्मादिनो संवासस्स अभावा भिक्खुनी असंवासा भिक्खुस्स, तथा भिक्खु च भिक्खुनिया, पदसोधम्मापत्तिं पन न जनेति. तथा अन्तिमवत्थुं अज्झापन्नोपि एकेच्चो ‘‘यो नासेतब्बोति वुत्तो’’ति इमिना निदस्सनेन सकारणच्छाया अज्झुपेक्खिता होतीति न गहणं गच्छति. अपिच ‘‘उभो नासेतब्बा, दूसको नासेतब्बो’’ति (पारा. ६६) वचनतो, ‘‘मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथा’’ति (पारा. ३८४) वचनतो च यो सङ्घमज्झं पविसित्वा अनुविज्जकेन अनुविज्जियमानो पराजितो, सोपि अनुपसम्पन्नोव, न ओमसवादपाचित्तियं जनेतीति वेदितब्बो.

अपिचेत्थ सिक्खापच्चक्खातकचतुक्कं वेदितब्बं. अत्थि हि पुग्गलो सिक्खापच्चक्खातको न सिक्खासाजीवसमापन्नो, अत्थि पुग्गलो न सिक्खापच्चक्खातको सिक्खासाजीवसमापन्नो, अत्थि पुग्गलो सिक्खापच्चक्खातको चेव सिक्खासाजीवसमापन्नो च, अत्थि पुग्गलो नेव सिक्खापच्चक्खातको न सिक्खासाजीवसमापन्नो. तत्थ ततियो भिक्खुनी सिक्खापच्चक्खातका वेदितब्बा. सा हि याव न लिङ्गं परिच्चजति, कासावेसु सउस्साहाव समाना सामञ्ञा चवितुकामा सिक्खं पच्चक्खन्तीपि भिक्खुनी एव सिक्खासाजीवसमापन्नाव. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘नत्थि, भिक्खवे, भिक्खुनिया सिक्खापच्चक्खान’’न्ति. कदा पन सा अभिक्खुनी होतीति? यदा सा विब्भन्ताति सङ्खं गच्छति. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘यदेव सा विब्भन्ता, तदेव सा अभिक्खुनी’’ति (चूळव. ४३४). कित्तावता पन विब्भन्ता होतीति? सामञ्ञा चवितुकामा कासावेसु अनालया कासावं वा अपनेति, नग्गा वा गच्छति, तिणपण्णादिना वा पटिच्छादेत्वा गच्छति, कासावंयेव वा गिहिनिवासनाकारेन निवासेति, ओदातं वा वत्थं निवासेति, लिङ्गेनेव वा सद्धिं तित्थियेसु पविसित्वा केसलुञ्चनादिवतं समादियति, तित्थियलिङ्गं वा समादियति, तदा विब्भन्ता नाम होति. तत्थ या सलिङ्गे ठिताव तित्थियवतं समादियति, सा तित्थियपक्कन्तभिक्खु विय पच्छा पब्बज्जम्पि न लभति. सेसा पब्बज्जमेव लभति, न उपसम्पदं. पाळियं किञ्चापि ‘‘या, भिक्खवे, भिक्खुनी सकावासा तित्थायतनं सङ्कन्ता, सा आगता न उपसम्पादेतब्बा’’ति (चूळव. ४३४) वचनतो या पठमं विब्भमित्वा पच्छा तित्थायतनं सङ्कन्ता, सा आगता उपसम्पादेतब्बाति अनुञ्ञातं विय दिस्सति. सङ्गीतिआचरियेहि पन ‘‘चतुवीसति पाराजिकानी’’ति (पारा. अट्ठ. २.२३३) वुत्तत्ता न पुन सा उपसम्पादेतब्बा. तस्मा एव सिक्खापच्चक्खानं नानुञ्ञातं भगवता. अन्तिमवत्थुं अज्झापन्ना पन भिक्खुनी एव. पक्खपण्डकीपि भिक्खुनी एव. इमं नयं चतूसुपि योजेत्वा यथारहं कथेतब्बं.

पाराजिकवण्णना निट्ठिता.