२. दुतियपाराजिकवण्णना

गामा वा अरञ्ञा वाति लक्खणानुपञ्ञत्तिकत्ता आदिम्हि वुत्ता. सब्बस्मिञ्हि विनयपिटके गामो, गामूपचारो, गामक्खेत्तं, गामसीमा, गामसीमूपचारोति पञ्चविधो गामभेदो वेदितब्बो. तथा आरञ्ञकसीमाय एकं अगामकं अरञ्ञं, संविधानसिक्खापदानं (पाचि. १८० आदयो) एकं, सगामकं एकं, अविप्पवाससीमाय एकं, गणम्हाओहीयनकस्स (पाचि. ६९१) एकन्ति पञ्चविधो अरञ्ञभेदो वेदितब्बो. तत्थ अत्थि गामो न गामपरिहारं कत्थचि लभति, अत्थि गामो न गामकिच्चं करोति, तथा अत्थि अरञ्ञं न अरञ्ञपरिहारं कत्थचि लभति, अत्थि अरञ्ञं न अरञ्ञकिच्चं करोतीति अयम्पि भेदो वेदितब्बो.

तत्थ अविप्पवाससीमासम्मन्ननकम्मवाचाय ठपेत्वा ‘‘गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) एत्थ गामो नाम परिक्खित्तो चे, परिक्खेपस्स अन्तो, अपरिक्खित्तो चे, परिक्खेपोकासतो अन्तो वेदितब्बो. अयं उदोसितसिक्खापदे ‘‘अन्तोगामो’’ति (पारा. ४७८) आगतो. सासङ्कसिक्खापदे ‘‘अन्तरघर’’न्ति (पारा. ६५४) आगतो अनासङ्कतो. यथाह ‘‘अन्तरघरे निक्खिपेय्याति समन्ता गोचरगामे निक्खिपेय्या’’ति (पारा. ६५४). तथा अन्तरघरप्पटिसंयुत्तानं सेखियानं अयमेव परिच्छेदो वेदितब्बो. ‘‘या पन भिक्खुनी एका गामन्तरं गच्छेय्या’’ति (पाचि. ६८७) एत्थापि अयमेव परिच्छेदो अधिप्पेतो ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तिया, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तिया’’ति वुत्तत्ता.

येसु पुराणपोत्थकेसु ‘‘उपचारं ओक्कमन्तिया’’ति लिखितं, तं विकाले गामप्पवेसनसिक्खापदेसु आचिण्णं नयं गहेत्वा पमादेन लिखीयति, न पमाणं. येसु च पोत्थकेसु विकाले गामप्पवेसनसिक्खापदस्स विभङ्गे (पाचि. ५१३) ‘‘गामं पविसेय्याति परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्सा’’ति लिखीयति, सा पमादलेखा. उपचारं ओक्कमन्तस्साति तत्थ पाठो. वुत्तञ्हि समन्तपासादिकायं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति (पाचि. अट्ठ. ५१२). इध कङ्खावितरणियम्पि वुत्तं ‘‘सन्तं भिक्खुं अनापुच्छित्वाति…पे… उपचारं ओक्कमन्तस्सा’’तिआदि (कङ्खा. अट्ठ. विकालगामप्पवेसनसिक्खापदवण्णना).

यं पन कत्थचि पोत्थके ‘‘भिक्खुनिया गामन्तराधिकारे एकेन पादेन इतरस्स गामस्स परिक्खेपं वा अतिक्कमन्ते, उपचारं वा ओक्कन्ते थुल्लच्चयं, दुतियेन अतिक्कन्तमत्ते, ओक्कन्तमत्ते च सङ्घादिसेसो’’ति पाठो दिस्सति. तत्थ ‘‘ओक्कन्ते, ओक्कन्तमत्ते’’ति एतानि पदानि अधिकानि, केवलं लिखितकेहि अञ्ञेहि लिखितानि. कत्थचि पोत्थके ‘‘ओक्कन्तमत्ते चा’’ति पदं न दिस्सति, इतरं दिस्सति. तानि द्वे पदानि पाळिया विरुज्झन्ति. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कामेन्तिया’’ति (पाचि. ६९२) हि पाळि. तथा समन्तपासादिकाय (पाचि. अट्ठ. ६९२) विरुज्झन्ति. ‘‘परिक्खेपारहट्ठानं एकेन पादेन अतिक्कमति, थुल्लच्चयं, दुतियेन अतिक्कमति, सङ्घादिसेसो. अपिचेत्थ सकगामतो…पे… एकेन पादेन इतरस्स गामस्स परिक्खेपे वा उपचारे वा अतिक्कन्ते थुल्लच्चयं, दुतियेन अतिक्कन्तमत्ते सङ्घादिसेसो’’ति (पाचि. अट्ठ. ६९२) हि वुत्तं.

गण्ठिपदे चस्स ‘‘परिक्खेपं अतिक्कामेन्तिया’’ति वत्वा ‘‘उपचारेपि एसेव नयो’’ति वुत्तं. अनुगण्ठिपदे च ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ‘ओक्कमन्तिया’तिपि पोत्थकेसु एकच्चेसु दिस्सति, तं न गहेतब्ब’’न्ति वुत्तं. अपरम्पि वुत्तं ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ‘अतिक्कामेन्तिया’ति वचनेनापि एवं वेदितब्बं – विकाले गामप्पवेसने द्विन्नं लेड्डुपातानं एव वसेन उपचारो परिच्छिन्दितब्बो, इतरथा यथा एत्थ परिक्खेपारहट्ठानं परिक्खेपं विय कत्वा ‘अतिक्कामेन्तिया’ति वुत्तं, एवं तत्थापि ‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कामेन्तस्सा’ति वदेय्य. यस्मा पन तत्थ परिक्खेपारहट्ठानतो उत्तरिमेको लेड्डुपातो उपचारोति अधिप्पेतो. तस्मा तदत्थदीपनत्थं ‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्सा’ति वुत्त’’न्ति.

यं पन अन्धकट्ठकथायं परिक्खेपारहट्ठानंयेव उपचारन्ति सल्लक्खेत्वा ‘‘परिक्खेपपअक्खेपारहट्ठानानं निन्नानाकरणदीपनत्थं उपचारं ओक्कमन्तस्सा’’ति वुत्तं, पाळिविसेसमसल्लक्खेत्वा ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कमन्तस्स इध उपचारो परिक्खेपो यथा भवेय्य, तं उपचारं पठमं पादं अतिक्कामेन्तस्स आपत्ति दुक्कटस्स, दुतियं पादं अतिक्कामेन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति वुत्तं, तं न गहेतब्बमेव पाळिया विसेससम्भवतोति. पोराणगण्ठिपदे ‘‘उपचारं अतिक्कामेन्तिया भिक्खुनिया गामन्तरापत्ती’’ति वुत्तं. तस्मा इध कङ्खावितरणिया ‘‘एकेन पादेन इतरस्स…पे… अतिक्कन्तमत्ते सङ्घादिसेसो’’ति अयमेव पाठो वेदितब्बो. एत्तावता इमेसु यथावुत्तेसु ठानेसु यथावुत्तपरिच्छेदोव गामोति वेदितब्बो. इमस्स अत्थस्स दीपनत्थं ‘‘गामो नाम एककुटिकोपी’’तिआदि (पारा. ९२) वुत्तं. इमस्स वसेन असतिपि परिक्खेपातिक्कमे, उपचारोक्कमने वा अन्तरारामतो वा भिक्खुनुपस्सयतो वा तित्थियसेय्यतो वा पटिक्कमनतो वा तं गामं पविसन्तस्स अन्तरारामपरिक्खेपस्स, उपचारस्स वा अतिक्कमनवसेन गामपच्चया आपत्तियो वेदितब्बा.

गामूपचारो पन ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) एत्थ परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपोव, अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपोकासोव. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं ‘‘गामूपचारोति परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपो, अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपोकासो. तेसु अधिट्ठिततेचीवरिको भिक्खु परिहारं न लभती’’ति (महाव. अट्ठ. १४४). किं पनेत्थ कारणं, येन अयं गामो, गामूपचारो च इध अञ्ञथा, अञ्ञत्थ तथाति? अट्ठुप्पत्तितो ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खू ‘भगवता तिचीवरेन अविप्पवाससम्मुति अनुञ्ञाता’ति अन्तरघरे चीवरानि निक्खिपन्ती’’ति (महाव. १४३) इमिस्सा हि अट्ठुप्पत्तिया ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) वुत्तं. तस्मा यत्थ अन्तरघरसञ्ञा, तत्थ अविप्पवाससीमा न गच्छतीति वेदितब्बा. तेन च उदोसितसिक्खापदे ‘‘अन्तोगामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोगामे वत्थब्ब’’न्ति (पारा. ४७८) च ‘‘सभाये वा द्वारमूले वा, हत्थपासा वा न विजहितब्ब’’न्ति च वुत्तं. कप्पियभूमियं वसन्तोयेव हि कप्पियभूमियं निक्खित्तचीवरं रक्खति. सासङ्कसिक्खापदे पन ‘‘यस्मा यत्थ गामे चीवरं निक्खित्तं, तेन गामेन विप्पवसन्तो चीवरेन विप्पवसतीति वुच्चति, तस्मा पुन गामसीमं ओक्कमित्वा वसित्वा पक्कमती’’ति वुत्तं. तस्मिञ्हि सिक्खापदे गामसीमा गामो नामाति अधिप्पेतो. तत्थ विकाले गामप्पवेसनसिक्खापदविभङ्गे ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ५१३) वचनतो परिक्खेपो न गामो. किन्तु गामूपचारोति लेसेन दस्सितं होति. इमस्मिं पन सिक्खापदविभङ्गे ‘‘गामूपचारो नामा’’ति आरभित्वा ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति इमिना अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपोकासो गामूपचारोति सिद्धं. तदत्थसम्भवतो तस्मिं घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातो गामूपचारोति कुरुन्दट्ठकथायं, महापच्चरियम्पि वुत्तं. उपचारो हि ‘‘गामो एकूपचारो नानूपचारो’’तिआदीसु द्वारं, ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो’’ति एत्थ समन्ता सत्तब्भन्तरसङ्खातं पमाणं, तस्मा ‘‘गामूपचारोति परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपो, अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपोकासो’’ति अन्धकट्ठकथायं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तथा कुरुन्दियं, महापच्चरियञ्च. तथा पाळियम्पि ‘‘अज्झारामो नाम परिक्खित्तस्स आरामस्स अन्तो आरामो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो. अज्झावसथो नाम परिक्खित्तस्स आवसथस्स अन्तो आवसथो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो’’तिआदीसु दिस्सति. महाअट्ठकथायं पन ‘‘गामूपचारो’’तिआदीसु दिस्सति. तस्मा दुतियो लेड्डुपातो उपचारोति अधिप्पेतो.

‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति पाळिविसेससम्भवतो च पठमो लेड्डुपातो गामो एव, दुतियो गामूपचारोति वुत्तं. परिक्खित्तस्स पन गामस्स इन्दखीले ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो गामूपचारोति वुत्तन्ति एत्थ भेदो नत्थि. एत्तावता परिक्खित्तस्स दुविधो उपचारो, अपरिक्खित्तस्स चतुब्बिधो उपचारो यत्थ सम्भवति, यत्थ च न सम्भवति, तं सब्बं दस्सितं होति.

गामखेत्तस्स च गामसीमाय च लक्खणं अट्ठकथायमेव वुत्तं. उभयञ्हि अत्थतो एकं. तत्थ गामसीमाय गामभावो सासङ्कसिक्खापदवसेन वेदितब्बो.

गामसीमूपचारो नाम मनुस्सानं कट्ठतिणपुप्फफलादिअत्थिकानं वनचरकानं वलञ्जनट्ठानं. इमस्स गामसीमूपचारभावो उदोसितसिक्खापदे, ‘‘अगामके अरञ्ञे समन्ता सत्तब्भन्तरा’’ति (पारा. ४९४) आगतट्ठाने खन्धके (महाव. १४७) च वेदितब्बो. एत्थ हि भगवा गामन्तवासीनं भिक्खूनं सीमं दस्सेन्तो ‘‘यं गामं वा निगमं वा उपनिस्साय विहरती’’ति (महाव. १४७) वत्वा दस्सेति. तदनन्तरमेव ‘‘अगामके’’तिआदिना सत्तब्भन्तरसीमं दस्सेति. तस्मा यो भिक्खु गामं वा निगमं वा उपनिस्साय न विहरति, केवलं नावायं वा थलमग्गेन वा अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति, तस्स तत्थ तत्थ सत्तब्भन्तरसीमा लब्भतीति वेदितब्बो. वुत्तञ्हि ‘‘एककुलस्स सत्थो होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा पुरतो वा पच्छतो वा सत्तब्भन्तरा न विजहितब्ब’’न्तिआदि (पारा. ४८९). इदमेव अरञ्ञं सन्धाय ‘‘आरञ्ञकसीमाय एकं अगामकं अरञ्ञ’’न्ति वुत्तं.

यं सन्धाय ‘‘अगामके अरञ्ञे अद्धयोजने अद्धयोजने आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ४१४) पाळियं वुत्तं. इदं संविधानसिक्खापदानं एकं अगामकं अरञ्ञं नाम.

पुरिमेन पन सघरं सङ्गहितं, इमिना तमसङ्गहितन्ति. यं सन्धाय गणम्हा ओहीयनाधिकारे अट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ६९२) ‘‘अगामके अरञ्ञेति एत्थ ‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’न्ति एवं वुत्तं लक्खणं अरञ्ञं. तं पनेत केवलं गामाभावेन ‘अगामक’न्ति वुत्तं, न विञ्झाटविसदिसताया’’ति वुत्तं. यं सन्धाय ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४; पाचि. ५७३) वुत्तं. इदं आरञ्ञकसेनासनं नाम परिक्खित्तस्स परिक्खेपतो बहि, अपरिक्खित्तस्स पन परिक्खेपोकासतो बहि सरुक्खं वा अरुक्खं वा विहारे कुन्नदिसमाकिण्णम्पि अरञ्ञं नाम. तथा ‘‘गणम्हा ओहीयनकस्स एक’’न्ति वुत्तं. इदं अरञ्ञंव. इदं पन पुब्बे अगामकभावेन आगतट्ठाने वुत्तलक्खणमेव हुत्वा निक्खमित्वा बहि इन्दखीला दस्सनूपचारविजहने एकमेव आपत्तिं करोति, ततो उद्धं अनापत्ति. ‘‘संविधानसिक्खापदानं एक’’न्ति वुत्तं पन अद्धयोजने अद्धयोजने एकेकं आपत्तिं करोति, न ततो ओरं. इतरानि तीणि यथावुत्तपरिच्छेदतो ओरमेव तत्थ वुत्तविधिं न सम्पादेन्ति, परं सम्पादेन्ति. एवमेतेसं अञ्ञमञ्ञनानत्तं वेदितब्बं.

तत्थ पञ्चविधे गामे यो ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीले ठितस्स लेड्डुपातो’’ति (पारा. ९२) वुत्तो, सो न कत्थचि विनयपिटके उपयोगं गतो, केवलं अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपोकासतो अपरो एको लेड्डुपातो गामूपचारो नामाति दीपनत्थं वुत्तो. परिक्खित्तस्सपि चे गामस्स एको लेड्डुपातो कप्पियभूमिसमानो उपचारोति वुत्तो, पगेव अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपोकासतो एको. सो पन पाकटत्ता च अज्झोकासत्ता च ओक्कमन्तस्स आपत्तिं करोति ठपेत्वा भिक्खुनिया गामन्तरापत्तिं. भिक्खुनियो हि तस्मिं दुतियलेड्डुपातसङ्खाते गामूपचारे वसन्ती आपत्तिञ्च आपज्जन्ति, गामं पविसन्ती गामन्तरापत्तिञ्च. तासञ्हि ठितट्ठानं अरञ्ञसङ्ख्यं गच्छति ‘‘तावदेव छाया मेतब्बा…पे… तस्सा तयो च निस्सये, अट्ठ च अकरणीयानि आचिक्खेय्याथा’’ति (चूळव. ४३०) वचनतो. अरञ्ञप्पटिसंयुत्तानं सिक्खापदानं, विकालेगामप्पवेसनसिक्खापदस्स (पाचि. ५०८) च भिक्खुनीनं असाधारणत्ता च अन्तरारामभिक्खुनुपस्सयप्पटिक्कमनादीनं कप्पियभूमिभाववचनतो च ‘‘एका गणम्हा ओहीयेय्याति अगामके अरञ्ञे दुतियिकाय भिक्खुनिया दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वा विजहन्तिया आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिसिक्खापदपञ्ञत्तितो (पाचि. ६९२) च भिक्खुनिक्खन्धकनयएन वा यस्मा परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीलतो पट्ठाय अपरिक्खित्तस्स उपचारतो पट्ठाय नीयति, तत्थ अन्तरघरे निक्खित्तचीवरे सति चतुरङ्गसमोधानेन भिक्खू वसन्ति, तस्मा सगामकं नाम होति.

अविप्पवाससीमाय एकं नाम ‘‘न, भिक्खवे, भिक्खुनिया अरञ्ञे वत्थब्बं, या वसेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. ४३१) वचनतो भिक्खुनीनं अरञ्ञवासो नाम नत्थीति सिद्धं. ताय हि अरञ्ञे भिक्खुनुपस्सये सति अन्तोआवासेपि दुतियिकाय दस्सनसवनूपचारं विजहन्तिया आपत्ति. तस्मा अविप्पवाससीमाधिकारे ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) एत्थ यं ठानं ठपितं, तत्थेव भिक्खुनुपस्सयोपि कप्पति, न ततो परं.

तासञ्च अविप्पवाससीमाकम्मवाचायं ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति वचनं नत्थीति कत्वा तेस्वेव गामगामूपचारेसु फरति. ततो परं दुतियेसु लेड्डुपातादीसु तासं अकप्पियभूमिकत्ता न समानसंवासकसीमा अरञ्ञे फरति भिक्खूनं गामगामूपचारं विय. तस्मा वुत्तं ‘‘भिक्खुनिया ठपेत्वा गामन्तरापत्ति’’न्ति.

एवं ताव पञ्चविधं गामभेदं, अरञ्ञभेदञ्च ञत्वा इदानि ‘‘अत्थि गामो न गामपरिहारं कत्थचि लभती’’तिआदिभेदो वेदितब्बो. तत्थ यो अट्ठकथायं ‘‘अमनुस्सो नाम यो सब्बसो वा मनुस्सानं अभावेन यक्खपरिग्गहभूतो’’ति वुत्तो, सो गामो न गामपरिहारं कत्थचि सिक्खापदे लभति. यञ्हि सन्धाय अट्ठकथायं ‘‘तं पनेतं बुद्धकाले, चक्कवत्तिकाले च नगरं होति, सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहित’’न्ति (पारा. अट्ठ. १.८४; दी. नि. अट्ठ. १.१५०) वुत्तं. यो पन पटिराजचोरादीहि विलुत्तत्ता, केवलं भयेन वा छड्डितो सघरोव अन्तरहितगामभूतो, सो ‘‘गामन्तरे गामन्तरे आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. १८३) वुत्तपाचित्तियं जनेति, विकाले गामप्पवेसनं, सेखिये चत्तारि जनेतीति वेदितब्बा. यो पन गामो यतो वा मनुस्सा केनचिदेव करणीयेन पुनपि आगन्तुकामा एव अपक्कन्ताति वुत्तो, अमनुस्सो सो पकतिगामसदिसोव.

अत्थि अरञ्ञं न अरञ्ञपरिहारं कत्थचि लभतीति एत्थ ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो नाम अगामके अरञ्ञे समन्ता सत्तब्भन्तरा एकूपचारो, ततो परं नानूपचारो’’ति (पारा. ४९४) एत्थ य्वायं नानूपचारोति वुत्तो, तं वेदितब्बं. यो पन परिक्खित्तस्स एकलेड्डुपातसङ्खातो गामूपचारनामको गामो, यो वा सत्थो नातिरेकचातुमासनिविट्ठो, सो अत्थि गामो न गामकिच्चं करोति. न हि तं ठानं ओक्कमन्तो गामप्पवेसनापत्तिं आपज्जति. यं पन गामसीमाय परियापन्नं मनुस्सानं वलञ्जनट्ठानभूतं अरञ्ञं, तं अत्थि अरञ्ञं न अरञ्ञकिच्चं करोति नाम. न हि तत्थ आरञ्ञकसीमा लब्भतीति. एत्तावता ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति इमिस्सा अनुपञ्ञत्तिया लक्खणानुपञ्ञत्तिभावो दस्सितो होति.

‘‘गोनिसादिनिविट्ठोपि गामो’’ति एत्थ सचे तस्स गामस्स गामखेत्तपरिच्छेदो अत्थि, सब्बोपि एको गामो. नो चे, उपचारेन वा परिक्खेपेन वा परिच्छिन्दितब्बो. सचे गामखेत्ते सति कानिचि तानि घरानि अञ्ञमञ्ञउपचारप्पहोनकं ठानं अतिक्कमित्वा दूरे दूरे कतानि होन्ति, विकाले गामप्पवेसे उपचारोव पमाणं. अन्तरघरप्पटिसंयुत्तेसु सेखियेसु, भिक्खुनिया गामन्तरापत्तीसु च घरानं परिक्खेपारहट्ठानं पमाणं, उपोसथादिकम्मानं गामखेत्तं पमाणं, आरञ्ञकसेनासनस्स आसन्नघरस्स दुतियलेड्डुपाततो पट्ठाय पञ्चधनुसतन्तरता पमाणन्ति एवं नो पटिभानन्ति आचरिया.

‘‘यम्पि एकस्मिंयेव गामखेत्ते एकं पदेसं ‘अयम्पि विसुंगामो होतू’ति परिच्छिन्दित्वा राजा कस्सचि देति, सोपि विसुंगामसीमा होतियेवा’’ति (महाव. अट्ठ. १४७) अट्ठकथावचनतो तं पविसन्तिया भिक्खुनिया गामन्तरापत्ति होति एव. सचे तत्थ विहारो वा देवकुलं वा सभा वा गेहं वा नत्थि, केवलं वत्थुमत्तकमेव होति, गामोति विनयकम्मं सब्बं तत्थ कप्पति. ‘‘अमनुस्सो गामो’’ति हि वुत्तं. तञ्च ठानं इतरस्स गामस्स परिक्खेपब्भन्तरे वा उपचारब्भन्तरे वा होति, विकाले गामप्पवेसनं आपुच्छित्वाव गन्तब्बं. नो चे, अरञ्ञं विय यथासुखं गन्तब्बं. तत्थ चे आरामो वा तित्थियसेय्यादीसु अञ्ञतरोवा होति, लद्धकप्पमेव. भिक्खुनुपस्सयो चे होति, गामं पिण्डाय पविसन्तिया भिक्खुनिया गामन्तरापत्ति परिहरितब्बा. ‘‘अरञ्ञं नाम ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं अरञ्ञं नामा’’ति (पारा. ९२) एत्थ परिक्खेपे सति यथावुत्तपरिच्छेदं गाममेव ठपेत्वा अवसेसं तस्स उपचारं, ततो परञ्च अरञ्ञं नाम, परिक्खेपे असति यथावुत्तपरिच्छेदं गामूपचारमेव ठपेत्वा ततो परं अवसेसं अरञ्ञं नामाति अधिप्पायो. एवं सति ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तलक्खणे अगामके अरञ्ञे गणम्हाओहीयनापत्ति, तत्थ अविप्पवाससीमाय फरणं विकाले गामप्पवेसनापत्तिया अनापत्तीति एवमादिविनयविधि समेति, अञ्ञथा न समेति.

‘‘ठपेत्वा गामूपचारं अवसेसं अरञ्ञं नामा’’ति (महाव. १४४) वुत्ते गामूपचारतो परो अरञ्ञन्ति सिद्धे ‘‘ठपेत्वा गाम’’न्ति विसेसत्थो न दिस्सति, गामस्स पन अरञ्ञभावप्पसङ्गभया वुत्तन्ति चे? न, गामूपचारस्स अभावप्पसङ्गतो. सति हि गामे गामूपचारो होति, सो च तव मतेन अरञ्ञभूतो. कुतो दानि गामूपचारो. गामूपचारोपि चे अरञ्ञसङ्ख्यं गच्छति, परोव गामोति कत्वा न युत्तं गामस्स अरञ्ञभावप्पसङ्गतो च. तस्मा ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति एत्थ गामूपचारोपि ‘‘गामो’’ त्वेव सङ्गहितो. तस्मा गामस्स अरञ्ञभावप्पसङ्गो न युज्जति. यदि एवं ‘‘ठपेत्वा गामं अवसेसं अरञ्ञं नामा’’ति एत्तकं वत्तब्बन्ति चे? न, अरञ्ञस्स परिच्छेदजाननप्पसङ्गतो. तथा हि वुत्तो ‘‘अरञ्ञपरिच्छेदो न पञ्ञायती’’ति नो लद्धि. गामूपचारपरियन्तो हि इध गामो नाम. यदि एवं ‘‘गामस्स च अरञ्ञस्स च परिच्छेददस्सनत्थं वुत्त’’न्ति अट्ठकथायं वत्तब्बं, ‘‘अरञ्ञस्स परिच्छेददस्सनत्थं वुत्त’’न्ति किमत्थं वुत्तन्ति चे? वुच्चते – अट्ठकथाचरियेन पठमगामूपचारंयेव सन्धाय वुत्तं ‘‘अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थ’’न्ति सब्बसिक्खापदे हि बाहिरइन्दखीलतो पट्ठाय गामूपचारं अरञ्ञं नाम. गामपरिच्छेदवचने पयोजनं पनेत्थ नत्थि परिक्खेपेनेव पाकटभूतत्ता. दुतियगामूपचारोव गामस्स परिच्छेददस्सनत्थं वुत्तो परिक्खेपभावेन अपाकटत्ता. तत्थ पठमगामूपचारो चे अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तो, तत्थ न वत्तब्बो. ‘‘निक्खमित्वा इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति वत्तब्बं. एवं सन्ते सुब्यत्ततरं अरञ्ञपरिच्छेदो दस्सितो होति, मिच्छागाहो च न होति.

‘‘मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति हि वुत्ते अयं गामूपचारोव अरञ्ञं गामूपचारस्स विभङ्गत्ता. यदि अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तं, अवुत्तकमेव, अरञ्ञतो परन्ति च मिच्छागाहो होतीति चे, ननु वुत्तं ‘‘पठममेव इदं परिक्खित्तस्स गामस्स उपचारनियमनत्थं वुत्त’’न्ति? अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं किञ्चापि ‘‘गामूपचारो’’तिआदि आरद्धं, इन्दखीले ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातोति पन एवं वचनप्पयोजनं. अपरिक्खित्तस्स च गामस्स य्वायं लेड्डुपातो उपचारो’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तो, तस्स नियमनन्ति वुत्तं होति. कथं पञ्ञायतीति चे? ‘‘अरञ्ञं नामा’’ति पदं अनुद्धरित्वा ‘‘गामूपचारो नामा’’ति उद्धरणस्स कतत्ता. तत्थ ‘‘गामूपचारो नामा’’ति मातिकायं अविज्जमानं पदं उद्धरन्तो तयो अत्थवसे दस्सेति. सेय्यथिदं – अरञ्ञपरिच्छेददस्सनमेको अत्थो, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारेन सद्धिं परिच्छेददस्सनमेको, न केवलं अपरिक्खित्तस्सयेव उपचारो विनयाधिकारे सप्पयोजनो दस्सितब्बो, निप्पयोजनोपि परिक्खित्तस्स उपचारो इमिना परियायेन लब्भतीति अनुसङ्गप्पयोजनमेको अत्थोपि वेदितब्बो.

‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति इदं भगवा तयो अत्थवसे पटिच्च अभासि. सेय्यथिदं – अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिच्छेददस्सनमेको, अविप्पवाससीमाधिकारे अयमेव गामूपचारोति दस्सनमेको, तत्थ ठितस्स दुतियो लेड्डुपातो सब्बत्थ गामप्पटिसंयुत्तेसु सिक्खापदेसु सकिच्चको उपचारोति दस्सनमेकोति एवं भगवा अत्तनो देसनाविलासप्पत्तिया एकेकपदुद्धारणेन तयो अत्थवसे दस्सेतीति वेदितब्बं.

तथा अविप्पवाससीमाकम्मवाचाय ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) एत्थापि परिक्खेपे सति गामं ठपेत्वा, असति गामूपचारं ठपेत्वाति अत्थो. परिक्खित्तस्स, अपरिक्खित्तस्स च मज्झे आरामे अविप्पवाससीमासम्मन्ननकाले अयं नयो अतिविय युज्जति. उभयपरिवज्जनतो पुब्बे वुत्तनयेन वा उभयत्थ उभयं लब्भतेव. ‘‘अन्तरारामेसु पन आचिण्णकप्पा भिक्खू अविप्पवाससीमं सम्मन्नन्ती’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. ‘‘अन्तरघरप्पटिसंयुत्तानं सेखियानं अन्तरारामेसु असम्भवतो अन्तरारामो न गामसङ्खं गच्छति, तस्मा तत्थपि अविप्पवाससीमा रुहतेवा’’ति एके. ते भिक्खू दुतियस्स गामूपचारस्स गामसङ्खासभावतो तासं इमाय दुतियाय अविप्पवासकम्मवाचाय अभावं दस्सेत्वा पटिक्खिपितब्बा. अज्झारामो पन गामोपि समानो तित्थियसेय्यादि विय कप्पियभूमीति वेदितब्बो.

आपत्तिया परिच्छेदं, तथानापत्तियापि च;

दस्सेतुं गामसम्बन्ध-सिक्खापदविभावने.

गामगामूपचारा द्वे, दस्सिता इध तादिना;

सीमा सीमूपचारा तु, अनेकन्ताति नुद्धटा.

उपचारा च द्वे होन्ति, बाहिरब्भन्तरब्बसा;

परिक्खित्तापरिक्खित्त-भेदा चे चतुरो सियुं.

अयञ्हि उपचारसद्दो विनयपिटके ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अगिलानेनपि आरामे आरामूपचारे छत्तं धारेतु’’न्ति (चूळव. २७०) एवमादीसु बाहिरे उपचारे दिस्सति. बाहिरो उपचारो नाम परिक्खेपतो, परिक्खेपारहट्ठानतो वा एको लेड्डुपातो. ‘‘अज्झारामो नाम परिक्खित्तस्स आरामस्स अन्तोआरामो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो. अज्झावसथो नाम परिक्खित्तस्स आवसथस्स अन्तोआवसथो, अपरिक्खित्तस्स उपचारो’’तिआदीसु (पाचि. ५०६) पन उपचारसद्दो अब्भन्तरे उपचारे दिस्सति. अब्भन्तरो उपचारो च नाम परिक्खेपो, परिक्खेपारहट्ठानञ्च होति. इध पन परिक्खेपो ‘‘अज्झारामो, अज्झावसथो’’ति वा न वुच्चति, अन्तो एव आरामो, आवसथोति वा. तेसु बाहिरब्भन्तरभेदभिन्नेसु द्वीसु उपचारेसु अविप्पवाससीमाधिकारे ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्चा’’ति (महाव. १४४) एत्थ गामूपचारो नाम अब्भन्तरूपचारो अधिप्पेतो, न बाहिरो. भिक्खुनिया अरञ्ञसञ्ञितताय तस्स बाहिरस्स, तस्सा गामन्तरापत्तिया ठानभूतत्ता च अब्भन्तरउपचारस्साति इदमेत्थ कारणद्वयं वेदितब्बं. तत्थ इध अदिन्नादानपाराजिकविभङ्गेयेव पठमो गामूपचारो दस्सितो, सो बाहिरो, दुतियो अब्भन्तरोति वेदितब्बो. पठमेन च अपरिक्खित्तस्स गामस्स दुतियलेड्डुपातसङ्खातो बाहिरो उपचारो, दुतियेन च परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपतो बाहिरसङ्खातो अब्भन्तरो उपचारो लेसेन दस्सितोति वेदितब्बो. एवं चत्तारोपि उपचारा इध भगवता देसनाविलासप्पत्तेन देसनालीलाय दस्सिता होन्तीति अयं नयो सुट्ठु लक्खेत्वा आचरियेहि सम्मन्तयित्वा यथानुरूपं तत्थ योजेतब्बो. इतरथा –

असम्बुधं बुद्धमहानुभावं;

धम्मस्स गम्भीरनयत्ततञ्च;

यो वण्णये नं विनयं अविञ्ञू;

सो दुद्दसो सासननासहेतु.

पाळिं तदत्थञ्च असम्बुधञ्हि;

नासेति यो अट्ठकथानयञ्च;

अनिच्छयं निच्छयतो परेहि;

गामोति तेयेव पुरक्खतो सो.

अनुक्कमेनेव महाजनेन;

पुरक्खतो पण्डितमानि भिक्खु;

अपण्डितानं विमतिं अकत्वा;

आचरियलीलं पुरतो करोति.

तत्थ हि पाळियं ‘‘गामस्स उपचारो गामूपचारो, गामसङ्खातो उपचारो गामूपचारो नामा’’ति उद्धरित्वा गामस्स उपचारं दस्सेन्तो ‘‘इन्दखीले ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति (पारा. ९२) वत्वा पुन गामसङ्खातं उपचारं दस्सेन्तो ‘‘घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति वुत्तं. इममत्थं सन्धाय विकाले गामप्पवेसनगामन्तरअअप्पवाससम्मुतिआदीसु परिक्खेपारहट्ठानमेव गामूपचारन्ति वुत्तन्ति लिखितं.

अत्थतो एकन्ति एत्थ सङ्खासद्दं सङ्खातसद्देन समानयति. ‘‘आदियेय्या’’ति इदं पञ्चवीसतिया अवहारानं साधारणपदं. ठानाचावनवसेन च खीलादीनि सङ्कामेत्वा खेत्तादिग्गहणवसेन चाति अत्थो. ठानाचावने यथा सामिकस्स धुरनिक्खेपादिं अनोलोकेत्वाव आपत्ति, तथा इहापीति गहेतब्बा.

‘‘असुकं नाम भण्डं अवहरिस्सामी’’ति सब्बेसं एकासयत्ता ‘‘एकेनापी’’ति वुत्तं. यदि आणत्ति इच्छितब्बा, संविधावहारो नाम एको अवहारो परिहायितब्बो.

ओकासपरिकप्पे ठानाचावनाय गहितम्पि ओकासपरिकप्पितत्ता रक्खति. ओकासातिक्कमोव पमाणं पुब्बे असुद्धचित्तेन गहितत्ता. इदानि सुद्धचित्तेन गहितेपि होति एवाति वदन्ति, तं न सुन्दरं. एत्थ पन विनिच्छयो समन्तपासादिकं ओलोकेत्वा गहेतब्बो.

उद्धारो नत्थीति ठानाचावनं नत्थीति अत्थो.

उद्धतमत्ते अवहारो सकलस्स पयोगस्स निट्ठापितत्ता, न अत्थसाधकवसेन. उद्धारेयेव रक्खतीति एत्थ एव-सद्देन पातने न रक्खतीति अत्थे सिद्धेपि अत्थसाधकवसेन अत्थं दस्सेतुं ‘‘तं उद्धरित्वा’’तिआदि वुत्तं.

‘‘पथब्याराजपदेसराजादयो बहू, तेसं सङ्गण्हनत्थं ‘राजानो’ति बहुवचनं वुत्त’’न्ति लिखितं. किञ्चापि बहुवचनं कतं, इदं पन एकं बिम्बिसारमेवाति दट्ठब्बं. राजानोति किञ्चि अनिद्दिसित्वा साधारणवसेन किञ्चापि वुत्तं, इदं पन बिम्बिसारमेवाति.

पुब्बप्पयोगेति एत्थ गमनकाले मग्गसोधनाधिकरणे अपाचित्तियखेत्ते दुक्कटं, लताच्छेदनादीसु पाचित्तियमेव. गन्त्वा पन कुम्भिमत्थके जातलतादिच्छेदने सहपयोगत्ता दुक्कटं. ‘‘एकभण्डे एवं भारियमिदं, ‘त्वम्पि एकपस्सं गण्ह, अहम्पि एकपस्सं गण्हामी’ति संविदहित्वा उभयेसं पयोगेन ठानाचावने कते कायवाचाचित्तेहि समुट्ठाति. अञ्ञथा साहत्थिकं वा आणत्तिकस्स अङ्गं न होति, आणत्तिकं वा साहत्थिकस्साति वुत्तलक्खणेन विरुज्झती’’ति विनयगण्ठिपदे लिखितं. पि-सद्दो पनेत्थ तत्थेव लिखितो.

कायवाचासमुट्ठानं, यस्सा आपत्तिया सिया;

तत्र वाचङ्गं चित्तंव, कम्मं नस्सा विधीयति.

किरियाकिरियादिकं यञ्चे, यम्पि कम्मत्तयं भवे;

न युत्तं तं विरुद्धत्ता, कम्ममेकंव युज्जतीति. (वजिर. टी. पाराजिक १३१ पकिण्णककथावण्णना);

दुतियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.