५. सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना
सञ्चरणं सञ्चरो, सो एतस्स अत्थीति सञ्चरी, सञ्चरणसीलोति वा सञ्चरी, तस्स भावो सञ्चरित्तं, सञ्चरणन्ति अत्थो. तञ्च परतो ‘‘इत्थिया वा पुरिसमति’’न्तिआदिवचनतो इत्थिपुरिसानं वेमज्झेति आह ‘‘इत्थिपुरिसानं अन्तरे सञ्चरणभाव’’न्ति. पटिग्गण्हनवीमंसनपच्चाहरणानीति एत्थ पटिग्गण्हनं नाम पुरिसेन वा इत्थिया वा उभिन्नं मातादीहि वा ‘‘भन्ते, इत्थन्नामं इत्थिं वा पुरिसं वा एवं भणाही’’ति वुत्ते तेसं वचनं ‘‘साधू’’ति वा ‘‘होतू’’ति वा ‘‘भणामी’’ति वा येन केनचि आकारेन वचीभेदं कत्वा, सीसकम्पनादीहि वा सम्पटिच्छनं. वीमंसनं नाम वुत्तप्पकारेन सासनं गहेत्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा तेसं अवस्सं आरोचनकानं मातापितुभाताभगिनिआदीनं वा सन्तिकं गन्त्वा तस्स सासनस्स आरोचनं. पच्चाहरणं नाम तेन गन्त्वा आरोचिते सा इत्थी वा पुरिसो वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छतु वा, मा वा, लज्जाय वा तुण्ही होतु, पुन आगन्त्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा तस्सा पवत्तिया आरोचनं. आपज्जेय्याति पटिपज्जेय्य.
इत्थिया वा पुरिसमतिं पुरिसस्स वा इत्थिमतिन्ति एत्थ ‘‘आरोचेय्या’’ति पाठसेसो दट्ठब्बो. तेनेवाह ‘‘तत्था’’तिआदि. जायाभावेति भरियाभावे. जारभावेति पतिभावे, निमित्तत्थे चेतं भुम्मवचनं. तस्मा भरियाभावनिमित्तं पतिभावनिमित्तं, भरियाभावहेतु पतिभावहेतु, भरियाभावपच्चया पतिभावपच्चया आरोचेतीति अत्थो. एस नयो ‘‘जायत्तने आरोचेती’’तिआदीसुपि. ‘‘जायत्तने वा जारत्तने वा’’ति हि इदं यदत्थं तं तेसं मतिं आरोचेति, तं दस्सनत्थं वुत्तं. इदानि पन पदभाजनियं (पारा. ३०२) वुत्तनयेनापि अत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. किञ्चापि इत्थिलिङ्गवसेन पदभाजनियं वुत्तं, ‘‘जायत्तने वा जारत्तने वा’’ति पन निद्देसस्स उभयलिङ्गसाधारणत्ता पुरिसलिङ्गवसेनापि योजेत्वा वत्तब्बन्ति आह ‘‘एतेनेव उपायेना’’तिआदि. मुहुत्तिकाति गणिका. ‘‘अन्तमसो तङ्खणिकायपी’’ति इदं निदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘एतेनेव उपायेना’’तिआदि.
अञ्ञत्र नालंवचनीयायाति (सारत्थ. टी. २.३३९-३४०) देसचारित्तवसेन पण्णदानादिना अपरिच्चत्तं ठपेत्वा. सञ्चरित्तवसेन भिक्खुना वचनीया न होतीति नालंवचनीया, तं ठपेत्वाति केचि. अप्पेन वा बहुना वा धनेन कीता धनक्कीता. यस्मा पन सा न कीतमत्तायेव भरिया, संवासत्थाय पन कीतत्ता भरिया, तस्मास्स निद्देसे ‘‘धनेन किणित्वा वासेती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तं. छन्दवासिनीति छन्देन अत्तनो रुचिया वसतीति छन्दवासिनी. यस्मा पन सा न अत्तनो छन्दमत्तेनेव भरिया होति, पुरिसेन पन सम्पटिच्छितत्ता, तस्मास्स निद्देसे ‘‘पियो पियं वासेती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तं. आदिसद्देन ‘‘भोगवासिनी, पटवासिनी, ओदपत्तकिनी, ओभटचुम्बटा, दासी च भरिया च, कम्मकारी च भरिया च, धजाहटा, मुहुत्तिका’’ति (पारा. ३०४) इमेसं अट्ठन्नं आकारानं गहणं. यथा च ‘‘छन्दवासिनी’’तिआदीसु अञ्ञतरवसेन वदतो विसङ्केतो नत्थि, एवं पाळियं अवुत्तेसुपि ‘‘होहि किर इत्थन्नामस्स भरिया, जाया, पजापति, पुत्तमाता, घरणी, घरसामिनी, भत्तरन्धिका, सुस्सूसिका, परिचारिका’’ति (पारा. अट्ठ. २.३०५) एवमादीसु संवासपरिदीपकेसु वचनेसु अञ्ञतरवसेन वदन्तस्सापि विसङ्केतो नत्थि, तिवङ्गसम्पत्तिया आपत्तियेव.
मातुरक्खितं ब्रूहीति एत्थ मातुरक्खिता नाम मातरा रक्खिता, यथा पुरिसेन सह संवासं न कप्पेति, एवं मातरा रक्खिताति अत्थो. तेनेवस्स पदभाजनेपि ‘‘माता रक्खति गोपेति, इस्सरियं कारेति, वसं वत्तेती’’ति (पारा. ३०४) वुत्तं. पितुरक्खितादीसूति ‘‘पितुरक्खिता, मातापितुरक्खिता, भातुरक्खिता, भगिनिरक्खिता, ञातिरक्खिता, गोत्तरक्खिता, धम्मरक्खिता, सारक्खा, सपरिदण्डा’’ति (पारा. ३०३) एवं वुत्तेसु पितुरक्खितादीसु. यथा च एत्थ, एवं ‘‘पितुरक्खितं ब्रूही’’तिआदीसुपि नयो वेदितब्बो.
सङ्घस्स वा चेतियस्स वा गिलानस्स वा किच्चेन गच्छन्तस्साति (पारा. अट्ठ. २.३४०) एत्थ भिक्खुसङ्घस्स उपोसथागारं वा किञ्चि वा विप्पकतं होति. तत्थ कारुकानं भत्तवेतनत्थाय उपासको वा उपासिकाय सन्तिकं भिक्खुं पहिणेय्य, उपासिका वा उपासकस्स, एवरूपेन सङ्घकिच्चेन गच्छन्तस्स अनापत्ति. चेतियकम्मे करियमानेपि एसेव नयो. गिलानस्स भेसज्जत्थायपि उपासकेन वा उपासिकाय सन्तिकं, उपासिकाय वा उपासकस्स सन्तिकं पहितस्स गच्छतो अनापत्ति.
किञ्चापि एत्थ ‘‘इत्थी नाम मनुस्सित्थी, न यक्खी न पेती न तिरच्छानगता. पुरिसो नाम मनुस्सपुरिसो, न यक्खो’’तिआदि (सारत्थ. टी. २.३४१) नत्थि, तथापि मनुस्सजातिकाव इत्थिपुरिसा इध अधिप्पेताति आह ‘‘तेसं मनुस्सजातिकता’’ति. ननालंवचनीयताति यथावुत्तनयेन परिच्चत्ता अलंवचनीया. निवारणत्थो हि एत्थ अलं-सद्दो. न अलंवचनीया नालंवचनीया, न नालंवचनीया, तस्सा भावो ननालंवचनीयता, ‘‘अलंवचनीयता’’इच्चेव वुत्तं होति.
पण्णत्तिन्ति, इमं सिक्खापदं. कायविकारेनाति सीसुक्खिपनादिकायविकारेन. तथेव वीमंसित्वा तथेव पच्चाहरन्तस्साति हत्थमुद्दादिना कायविकारेन वीमंसित्वा पुन आगन्त्वा तथेव आरोचेन्तस्स. आगमिस्सतीति तव सन्तिके धम्मस्सवनादिअत्थं आगमिस्सति. केनचि वुत्तेति आसनसालादीसु निसिन्नस्स केनचि पुरिसेन वुत्ते. सचे हि खीणासवस्स मातापितरो कुज्झित्वा अलंवचनीया होन्ति, तञ्च भिक्खुं घरं उपगतं पिता वदति ‘‘माता ते, तात, मं महल्लकं छड्डेत्वा ञातिकुलं गता, गच्छ नं मं उपट्ठातुं पेसेही’’ति. सो चे गन्त्वा तं वत्वा पुन पितुनो तस्सा आगमनं वा अनागमनं वा आरोचेति, एवं आरोचेन्तस्स तस्सपि कायवाचतो समुट्ठाति. तेनाह ‘‘पण्णत्तिं अजानन्तस्स पना’’तिआदि. खीणासवस्सपीति एत्थ पि-सद्देन सेक्खपुथुज्जनानं वत्तब्बमेव नत्थीति दीपेति. पितुवचनेनाति अत्तनो पितुवचनेन. गन्त्वाति तस्सा समीपं गन्त्वा. पण्णत्तिं, अलंवचनीयभावञ्चाति उभयं अजानन्तस्सपि कायवाचतो समुट्ठाति. तदुभयन्ति पण्णत्तिं, अलंवचनीयभावञ्च. यं पन पण्णत्तिं जानित्वा एतेहेव तीहि नयेहि सञ्चरित्तं समापज्जतो कायचित्ततो, वाचाचित्ततो, कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. इमानि तीणि पण्णत्तिजाननचित्तेन ‘‘सचित्तकसमुट्ठानानी’’ति वुत्तं, तं अयुत्तं. न हि पण्णत्तिं जानित्वापि ‘‘नालंवचनीया’’ति मञ्ञमानस्स सचित्तकेहि समुट्ठानेहि आपत्ति समुट्ठातीति वत्तुं युज्जति वीतिक्कमचेतनाय असम्भवतो.
सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.