३. ततियपाराजिकवण्णना

सन्ति सहत्थे उपसग्गो. तेन सद्धिं उस्सुक्कवचनमेतं ‘‘सञ्चिच्चा’’ति आह ‘‘सञ्चेतेत्वा’’तिआदि. उस्सुक्कवचनन्ति एत्थ उस्सुक्कवचनं (सारत्थ. टी. २.१७२) नाम पुब्बकालकिरियावचनं. अयञ्हि समानकत्तुकेसु पुब्बापरकालकिरियावचनेसु पुब्बकालकिरियावचनस्स निरुत्तिवोहारो. इदानि ‘‘सद्धिं चेतेत्वा’’ति इमिना सङ्खेपेन वुत्तमेवत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘पाणो’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘पाणो’’ति सञ्ञाय सद्धिंयेवाति ‘‘पाणो’’ति सञ्ञं अविजहित्वा एव, ‘‘पाणो’’ति सञ्ञुप्पत्तिया अनन्तरन्ति वुत्तं होति. एवञ्च कत्वा कथं एकक्खणे एकस्स चित्तस्स उभयारम्मणभावोति एदिसी चोदना अनवकासाति दट्ठब्बं. केचि पन ‘‘ञातपरिञ्ञाय दिट्ठसभावेसु धम्मेसु तीरणपरिञ्ञाय तिलक्खणं आरोपेत्वा (सारत्थ. टी. २.१७२) ‘रूपं अनिच्च’न्तिआदिना सभावेन सद्धिं एकक्खणे अनिच्चादिलक्खणजाननं विय ‘पाणो’ति सञ्ञाय सद्धिंयेव ‘वधामि न’न्ति जानाती’’ति वदन्ति. अपरे पन आचरिया तत्थापि एवं न कथेन्ति. एत्थ च मनुस्सविग्गहो’’ति अवत्वा ‘‘पाणो’’ति वचनं ‘‘मनुस्सो अय’’न्ति अजानित्वा केवलं सत्तसञ्ञाय घातेन्तस्सापि पाराजिकभावदस्सनत्थं वुत्तं. चेतेत्वाति चिन्तेत्वा. पकप्पेत्वाति अभिविचारेत्वा, सन्निट्ठानं करित्वाति अत्थो.

इदानि मनुस्सअत्तभावं आदितो पट्ठाय दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गह’’न्तिआदिमाह. तत्थ कललतो पट्ठायाति पटिसन्धिविञ्ञाणेन सद्धिं उप्पन्नकललरूपतो पट्ठाय. कललरूपं नाम इत्थिपुरिसानं कायवत्थुभावदसकवसेन समतिंस रूपानि, नपुंसकानं कायवत्थुदसकवसेन वीसति. तत्थ इत्थिपुरिसानं कललरूपं जातिउण्णाय एकेन अंसुना उद्धटतेलबिन्दुमत्तं होति अच्छं विप्पसन्नं. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं –

‘‘तिलतेलस्स यथा बिन्दु, सप्पिमण्डो अनाविलो;

एवंवण्णप्पटिभागं, ‘कलल’न्ति पवुच्चती’’ति. (सं. नि. अट्ठ. १.१.२३५; विभ. अट्ठ. २६; पारा. अट्ठ. २.१७२);

एवं परित्तकं वत्थुं आदिं कत्वा याव मरणकाला एत्थन्तरे अनुपुब्बेन वुड्ढिप्पत्तो अत्तभावो मनुस्सविग्गहो नामाति वुत्तं होति. इदञ्च येभुय्यवसेनेव वुत्तं. ओपपातिकसंसेदजापि हि मनुस्सा पाराजिकवत्थुयेव. कललकालेपीति पठमसत्ताहेपि. तत्थ हि सन्ततिवसेन पवत्तमानं कललसङ्खातं अत्तभावं जीविता वोरोपेतुं सक्का, न पन सब्बपठमं कललरूपं. पटिसन्धिचित्तेन हि सद्धिं तिंस कम्मजरूपानि निब्बत्तन्ति. तेसु पन ठितेसुयेव सोळस भवङ्गचित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति. एतस्मिं अन्तरे गहितपटिसन्धिकस्स दारकस्स वा मातुया वा पनस्स अन्तरायो नत्थि. अयञ्हि मरणस्स अनोकासो नाम. भेसज्जसम्पदानेनाति गब्भपातनभेसज्जदानेन. ततो वा उद्धम्पीति अब्बुदपेसिकालादीसुपि. जीविता वियोजेय्याति सन्ततिविकोपनवसेन जीवितिन्द्रियतो अपनेय्य.

इमस्स पनत्थस्साति ‘‘सञ्चिच्च मनुस्सविग्गहं जीविता वोरोपेय्या’’ति (पारा. १७१) इमस्स अत्थस्स. आविभावत्थन्ति पकासनत्थं. पाणस्स अतिपातो पाणातिपातो, पाणवधो पाणघातोति वुत्तं होति. सत्तोति खन्धसन्तानो. तत्थ हि सत्तपञ्ञत्ति. जीवितिन्द्रियन्ति रूपारूपजीवितिन्द्रियं. रूपजीवितिन्द्रिये हि विकोपिते इतरम्पि तंसम्बन्धताय विनस्सतीति. याय चेतनायाति तस्मिं पाणे पाणसञ्ञिनो कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ताय याय चेतनाय. मनोद्वारे पन पवत्ताय वधकचेतनाय पाणातिपातभावो नत्थि. सा चेतनाति सा जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता वधकचेतना. इदं वुत्तं होति – याय चेतनाय पवत्तमानस्स जीवितिन्द्रियस्स निस्सयभूतेसु महाभूतेसु उपक्कमकरणहेतु तंमहाभूतपच्चया उप्पज्जनकमहाभूता नुप्पज्जिस्सन्ति (सारत्थ. टी. २.१७२), सा तादिसपयोगसमुट्ठापिका चेतना पाणातिपातो. लद्धूपक्कमानि हि महाभूतानि इतरभूतानि विय न विसदानीति समानजातिकानं कारणं न होन्तीति.

पाणातिपातो अस्स अत्थीति पाणातिपाती. संसग्गे अयमीकारो. तेनाह ‘‘वुत्तचेतनाय समङ्गिपुग्गलो’’ति. सको हत्थो सहत्थो, तेन निब्बत्तो पयोगो साहत्थिको. निस्सज्जनं निस्सग्गो, सोव निस्सग्गियो. एवं आणत्तिको. विज्जामयो मन्तपरिजप्पनयोगो. इद्धिमयो कम्मविपाकजिद्धिमयो.

इदानि यथावुत्तेयेव छ पयोगे विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु छसु पयोगेसु. साहत्थिकोति एत्थ हत्थो उपलक्खणभावेन गहितोति आह ‘‘कायेन वा’’तिआदि. तत्थ कायेनाति हत्थेन वा पादेन वा मुट्ठिना वा जाणुना वा येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन. कायेकदेसो हेत्थ हत्थादिकायो अवयवे समुदायोपचारो यथा ‘‘गामो दड्ढो’’ति. कायप्पटिबद्धेनाति कायतो अमोचितेन असिआदिना पहरणेन. पहरणन्ति कायविञ्ञत्तिसहिताय वधकचेतनाय अधिप्पेतत्थसाधनं. कायेन वा सत्तिआदीनं, कायप्पटिबद्धेन वा उसुयन्तपासाणादीनं निस्सज्जनन्ति यथासम्भवं योजेतब्बं. तत्थाति तेसु साहत्थिकनिस्सग्गियेसु. उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतोति उद्दिसित्वा च अनुद्दिसित्वा च पवत्तिभेदेन. उद्दिसनं उद्दिसो, सो एतस्स अत्थीति उद्दिसको, पयोगो, तस्मिं. बज्झति एतेनाति बद्धो, कम्ममेव बद्धो कम्मबद्धो, पाणातिपातोति अत्थो. अथ वा बन्धनं बद्धो, कम्मुना बद्धो कम्मबद्धो, सो अस्स होति, पाणातिपातकम्ममस्स सिद्धन्ति वुत्तं होति. उभयत्थापीति उद्दिसके, अनुद्दिसके चाति द्वीसुपि. पच्छा वा तेनेव रोगेन मरतूति योजना. पहरितक्खणेयेवाति मरणाय पहोनकप्पहारस्स लद्धक्खणेयेव कम्मबद्धो. यदि अवस्सं तेन मरतीति अधिप्पायो. सचे पन मरणाधिप्पायेन पहारं दत्वा तेन अमतस्स पुन अञ्ञेन चित्तेन पहारे दिन्ने पच्छापि पठमप्पहारेनेव मरति, तदाव कम्मबद्धो. अथ दुतियपहारेन मरति, नत्थि पाणातिपातो. उभयेहि मतेपि पठमप्पहारेनेव कम्मबद्धो, उभयेहिपि अमते नेवत्ति पाणातिपातो. एस नयो बहूहिपि एकस्स पहारे दिन्ने. तत्रापि हि यस्स पहारेन मरति, तस्सेव कम्मबद्धोति. आणापनं नाम वचीविञ्ञत्तिसहिताय वधकचेतनाय अधिप्पेतत्थसाधनं.

इदानि इमस्मिं आणत्तिकपयोगे सङ्केतविसङ्केतभावजाननत्थं छब्बिधं नियमं दस्सेन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तस्मिं आणत्तिकपयोगे. आणत्तिनियामकाति आणत्तिकपयोगसाधिका. एतेसु हि अविरज्झितेसुयेव आणत्तिकपयोगो होति, न अञ्ञथाति.

पुग्गलोति मारेतब्बो पुग्गलो. तेनाह ‘‘यं ही’’तिआदि. आणापकस्स आपत्तीति आणापकस्स आणत्तिक्खणे आपत्ति, आणत्तस्स मारणक्खणे. आणापको मुच्चतीति आणत्तस्सेव कम्मबद्धो, वत्थुविसेसेन पनेत्थ कम्मविसेसो च आपत्तिविसेसो च होतीति. ‘‘पुरेभत्तं मारेही’’ति आणत्तो पुरेभत्तमेव मारेतीति ‘‘अज्ज स्वे’’ति अनियमेत्वा ‘‘पुरेभत्तं मारेही’’ति आणत्तो यदा कदाचि पुरेभत्तं मारेति. यो पन ‘‘अज्ज पुब्बण्हे’’ति वुत्तो मज्झन्हे वा सायन्हे वा स्वे वा पुब्बण्हे मारेति, विसङ्केतो होति, आणापकस्स नत्थि कम्मबद्धो. पुब्बण्हे मारेतुं वायमन्तस्स मज्झन्हे जातेपि एसेव नयो. एतेन नयेन सब्बकालप्पभेदेसु सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा.

एवं वत्थुकालेसु सङ्केतविसङ्केततं दस्सेत्वा इदानि ओकासादीसु सङ्केतविसङ्केततं अतिदिसन्तो ‘‘इमिना नयेना’’तिआदिमाह. तत्थ ओकासोति (पारा. अट्ठ. २.१७४) गामो वा वनं वा गेहद्वारं वाति एवमादिको. आवुधन्ति असि वा उसु वा सत्ति वाति एवमादि. इरियापथोति मारेतब्बस्स गमनं वा निसज्जा वाति एवमादि. किरियाविसेसोति विज्झनं वा छेदनं वा भेदनं वा सङ्खमुण्डकं वाति एवमादि. इमेसु यथा यथा वधको आणत्तो, तथा तथा कते आणापकस्स आपत्ति, अञ्ञथा कते विसङ्केतो होति. तेनाह ‘‘इमिना नयेना’’तिआदि. तत्थ सब्बत्थाति ओकासादीसु चतूसु. होति चेत्थ –

‘‘यथाणत्तिवसेनेव, आणत्तेन कते सति;

आणापकस्स आपत्ति, विसङ्केतोञ्ञथा कते’’ति.

आणत्तियं पन अयं विसेसो – अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा आणापेति ‘‘एवं विज्झ, एवं पहर, एवं घातेही’’ति (पारा. १७४) वुत्ताय पाळिया लब्भतीति ञातब्बो.

ओपतन्ति एत्थाति ओपातो, आवाटो, तस्स खणनं ओपातक्खणनं. अपस्सेनसंविधानन्ति (पारा. अट्ठ. २.१७७) अपस्सेनस्स संविधानं. निच्चपरिभोगो मञ्चो वा पीठं वा अपस्सेनफलकं वा दिवाट्ठाने निसीदन्तस्स अपस्सेनकत्थम्भो वा तत्थजातकरुक्खो वा चङ्कमे अपस्साय तिट्ठन्तस्स आलम्बनरुक्खो वा आलम्बनफलकं वा, सब्बम्पेतं अपस्सनीयट्ठेन अपस्सेनं नाम, तस्मिं अपस्सेने यथा अपस्सयन्तं विज्झति वा छिन्दति वा, तथा कत्वा वासिफरसुसत्तिआरकण्टकादीसु अञ्ञतरस्स सत्थस्स ठपनन्ति अत्थो.

उपनिक्खिपनं नाम समीपे निक्खिपनं. मनापस्स वा अमनापस्स वा रूपस्स उपहरणं समीपे ठपनं रूपूपहारो, अत्तना वा यक्खपेतादिवेसं गहेत्वा तिट्ठनं. आदिसद्देन सद्दूपहारादीनं गहणं. एत्थापीति थावरपयोगेपि. उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदो वेदितब्बो, यतो तत्थपि पुब्बे वुत्तनयेनेव कम्मबद्धो होति. अयं पन विसेसो – मूलट्ठेन ओपातादीसु परेसं मूलेन वा मुधा वा दिन्नेसुपि यदि तप्पच्चया कोचि मरति, मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. यदिपि तेन, अञ्ञेन वा तत्र ओपाते विनासेत्वा भूमिसमे कतेपि पंसुहारका वा पंसुं गण्हन्ता, मूलखणका वा मूलानि खणन्ता आवाटं करोन्ति, देवे वा वस्सन्ते कद्दमो जायति, तत्थ च कोचि ओतरित्वा वा लग्गित्वा वा मरति, मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. यदि पन येन लद्धं, सो वा अञ्ञो वा वित्थततरं वा गम्भीरतरं वा करोति, तप्पच्चया च कोचि मरति, उभयेसम्पि कम्मबद्धो. यथा तु मूलानि मूलेहि संसन्दन्ति, तथा तत्थ थले कते मुच्चति. एवं अपस्सेनसंविधानादीसुपि याव तेसं पवत्ति, ताव यथासम्भवं कम्मबद्धो वेदितब्बो.

विज्जापरिजप्पनन्ति आथब्बणिकेहि, विज्जाधरेहि च मन्तपरिजप्पनं. कम्मविपाकजाय इद्धियाति सातिसयकम्मनिब्बत्ताय कम्मविपाकेन सहजाताय इद्धिया, कम्मस्स वा विपाकभावेन जाताय इद्धिया. पयोजनन्ति पवत्तनं, करणन्ति अत्थो, दाठावुधादीनं दाठाकोटनादीनमिव मारणत्थं कम्मविपाकजिद्धिविकारकरणन्ति वुत्तं होति.

कम्मसाधनो वायं हारकसद्दो बहुलंविधानेन तत्थापि ण्वुपच्चयस्स सिज्झनतोति आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. जीवितहरणकं, उपनिक्खिपितब्बं वा सत्थमेव हारकन्ति (सारत्थ. टी. २.१७२) विकप्पद्वयेन वुत्तन्ति आह ‘‘सत्थञ्च तं हारकञ्चाति सत्थहारक’’न्ति. ‘‘हारकसत्थ’’न्ति वत्तब्बे विसेसनस्स परनिपातं कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. परियेसेय्याति गवेसेय्य. ‘‘यथा लभति, तथा करेय्या’’ति इमिना पन अधिप्पायत्थमाह, ‘‘उपनिक्खिपेय्या’’ति इमिना सिखापत्तमत्थं. इतरथा हि ‘‘परियेसेय्या’’ति इमस्स ‘‘उपनिक्खिपेय्या’’ति अयमत्थो अधिप्पेतो न सिया. परियिट्ठमत्तेयेवाति परियेसितमत्तेयेव. यदि एवं अथ कस्मा पाळियं ‘‘सत्थहारकं वास्स परियेसेय्याति असिं वा सत्तिं वा भेण्डिं वा लगुळं वा पासाणं वा सत्थं वा विसं वा रज्जुं वा’’ति (पारा. १७२) वुत्तन्ति आह ‘‘पदभाजने पना’’तिआदि. अस्साति ‘‘सत्थहारकं वास्स परियेसेय्या’’ति इमस्स पदस्स. ब्यञ्जनानुरूपतो परिपुण्णं कत्वा अत्थस्स अवुत्तत्ता ‘‘ब्यञ्जनं अनादियित्वा’’ति वुत्तं. ससति हिंसतीति सत्थं, ससन्ति हिंसन्ति एतेनाति वा सत्थं. आदिसद्देन ‘‘सत्तिं वा’’तिआदिपाळिसेसं सङ्गण्हाति. तत्थ लगुळन्ति मुग्गरो. सत्थन्ति वुत्तावसेसं यं किञ्चि समुखं वेदितब्बं.

यो एवं मरतीति यो सत्थं वा आहरित्वा, विसं वा खादित्वा, रज्जुया वा उब्बन्धित्वा, सोब्भादीसु वा पतित्वा, अञ्ञेहि वा अग्गिपवेसनउदकपवेसनादीहि उपायेहि मरति. ‘‘सो धनं वा लभती’’तिआदिना नयेनाति सो धनं वा लभति, यसं वा लभति, सग्गं वा गच्छति, धम्मो वास्स होतीति इमिना नयेन. किमनेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘एतेना’’तिआदि. तत्थ एतेनाति ‘‘मरणवण्णं वा संवण्णेय्या’’ति एतेन वचनेन. नयिध एवन्ति इध मनुस्सविग्गहपाराजिके न एवं, न परियायकथाय मुच्चतीति अत्थो. तेनाह ‘‘संवण्णेय्या’’तिआदि.

‘‘सत्थं वा आहरा’’तिआदिनाति एत्थ आदिसद्देन ‘‘विसं वा खाद, रज्जुया वा उब्बन्धित्वा कालं करोहि, सोब्भे वा नरके वा पपाते वा पपता’’तिआदिं (पारा. १७२) सब्बं मरणूपायं सङ्गण्हाति. एत्थ च नरको (पारा. अट्ठ. २.१७२) नाम तत्थ तत्थ फलन्तिया भूमिया सयमेव निब्बत्ता महादरी, यत्थ हत्थीपि पतन्ति, चोरापि निलीयित्वा तिट्ठन्ति. पपातोति पब्बतन्तरे वा थलन्तरे वा एकतो छिन्नो. पापकेनाति लामकेन. दुज्जीवितेनाति दुक्खबहुलत्ता दुक्खेन जीवितेन. मतं ते जीविता सेय्याति तव मरणं जीविता सुन्दरतरं. चित्तमस्स अत्थीति चित्तो. तथा मनो. इति-सद्दो ‘‘सब्बमत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो, सब्बं नत्थीति खो, कच्चान, अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५; ३.९०) विय निदस्सने दट्ठब्बो यथावुत्तस्स बुद्धियं विपरिवत्तमानस्स मरणस्स निदस्सनतो. तेनेवाह ‘‘मतं ते जीविता सेय्यो’’तिआदि.

ननु चेत्थ ‘‘मनो’’ति इदम्पि अत्थतो चित्तमेव, अथ कस्मा वुत्तन्ति आह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि. चित्तस्स अत्थदीपनत्थं वुत्तन्ति नायं चित्तसद्दो ‘‘चित्तसङ्कप्पो’’तिआदीसु (पारा. १७१) विय विचित्तादिअत्थो, अथ खो विञ्ञाणवचनोति तस्स अत्थदीपनत्थं वुत्तं. इमिना पुनरुत्तिदोसाभावं दस्सेति. कथमेतं विञ्ञायतीति आह ‘‘तेनेवस्सा’’तिआदि. चित्तो नानाप्पकारको सङ्कप्पो अस्साति चित्तसङ्कप्पो. विचित्तत्थो हेत्थ चित्तसद्दो ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकनिकायम्पि समनुपस्सामि एवं चित्तं, यथयिदं, भिक्खवे, तिरच्छानगता’’तिआदीसु (सं. नि. ३.१००) विय. तेनाह ‘‘विचित्तसङ्कप्पो’’ति. एत्थापि इतिसद्दो आहरितब्बोति ‘‘चित्तसङ्कप्पो’’ति इमस्मिं पदेपि अधिकारवसेन इतिसद्दो आहरितब्बो. इदञ्हि ‘‘इति चित्तसङ्कप्पो’’ति एवं अवुत्तम्पि अधिकारतो वुत्तमेव होतीति. सङ्कप्पोति चेत्थ ‘‘तक्को वितक्को सङ्कप्पो’’तिआदीसु (ध. स. ७) विय न वितक्कस्सेव नामं, अथ खो तस्स च अञ्ञेसञ्चाति दस्सेतुं ‘‘सङ्कप्पोति चा’’तिआदि आरद्धं. संविदहनमत्तस्साति सञ्ञाचेतनावितक्कसङ्खातस्स सब्बस्स संविदहनस्स. सामञ्ञत्थो हेत्थ मत्तसद्दो ‘‘ब्राह्मणमत्तं भोजेती’’तिआदीसु विय. तेनाह ‘‘तञ्च संविदहन’’न्तिआदि. इमिना संविदहनं नामेत्थ न विधानन्ति दस्सेति. अधिप्पायो नाम वितक्को.

उच्चावचेन कारणेनाति (पारा. अट्ठ. २.१७२) महन्तामहन्तेन उपायेन. तत्थ मरणवण्णसंवण्णने ताव जीविते आदीनवदस्सनवसेन अवचाकारता, मरणे वण्णभणनवसेन उच्चाकारता वेदितब्बा. समादपने पन मुट्ठिजाणुनिप्पोथनादीहि मरणसमादपनवसेन उच्चाकारता, एकतो भुञ्जन्तस्स नखे विसं पक्खिपित्वा मरणादिसमादपनवसेन अवचाकारता वेदितब्बा.

एवं असाधारणविनिच्छयं वत्वा इदानि साधारणविनिच्छयं दस्सेतुं ‘‘वेसालिय’’न्तिआदिमाह. ओपातक्खणनादीसु दुक्कटन्ति एत्थ सचेपि जातपथविं खणति, पाणातिपातस्स पुब्बपयोगत्ता पयोगे पयोगे दुक्कटं. मनुस्सविग्गहो नागसुपण्णादिसदिसो तिरच्छानगतो तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहो, यक्खो च पेतो च तिरच्छानगतमनुस्सविग्गहो च यक्खपेततिरच्छानगतमनुस्सविग्गहा, तेसं. ‘‘तथा’’ति इमिना थुल्लच्चयं अतिदिसति. इदानि ‘‘इमिना नयेना’’तिआदिना अपस्सेनसंविधानादीसुपि यथावुत्तआपत्तिभेदं अतिदिसति. सब्बत्थाति अपस्सेनसंविधानादीसु सब्बेसु पयोगेसु.

इदानि अनापत्तिं दस्सेतुं ‘‘असञ्चिच्चा’’तिआदिमाह. एत्थ च ‘‘असञ्चिच्चा’’ति (सारत्थ. टी. २.१७९) इदं मरणसंवत्तनिकउपक्कमस्स असल्लक्खणं सन्धाय वुत्तं, ‘‘अजानन्तस्सा’’ति इदं पन मरणसंवत्तनिकउपकरणस्स अजाननं सन्धाय, ‘‘नमरणाधिप्पायस्सा’’ति इदं उपक्कमं जानन्तस्सापि मरणाधिप्पायस्स अभावं. तेनाह ‘‘असञ्चिच्चा’’तिआदि. अचेतेत्वाति असल्लक्खेत्वा, विरज्झित्वाति वुत्तं होति.

मुसलुस्सापनवत्थुस्मिं वियाति ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु भत्तग्गे अन्तरघरे आसनं पञ्ञपेन्तो मुसले उस्सिते एकं मुसलं अग्गहेसि. दुतियो मुसलो परिपतित्वा अञ्ञतरस्स दारकस्स मत्थके अवत्थासि. सो कालमकासि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… किंचित्तो त्वं भिक्खूति. असञ्चिच्च अहं भगवाति. अनापत्ति भिक्खु असञ्चिच्चा’’ति (पारा. १८०) इमस्मिं वत्थुस्मिं विय.

विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं वियाति ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु विसगतं पिण्डपातं लभित्वा पटिक्कमनं हरित्वा भिक्खूनं अग्गकारिकं अदासि. ते भिक्खू कालमकंसु. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… किंचित्तो त्वं भिक्खूति. नाहं भगवा जानामीति. अनापत्ति भिक्खु अजानन्तस्सा’’ति (पारा. १८१) इमस्मिं वत्थुस्मिं विय.

भेसज्जवत्थुस्मिं वियाति ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरा वञ्झा इत्थी कुलूपकं भिक्खुं एतदवोच ‘‘इङ्घाय्य भेसज्जं जानाहि, येनाहं विजायेय्य’न्ति. ‘सुट्ठु भगिनी’ति तस्सा भेसज्जं अदासि. सा कालमकासि. तस्स कुक्कुच्चं अहोसि…पे… अनापत्ति भिक्खु पाराजिकस्स, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. १८७) इमस्मिं वत्थुस्मिं विय. इध आदिकम्मिका अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपितभिक्खू, तेसं अनापत्ति. अवसेसानं मरणवण्णसंवण्णनकादीनं आपत्तियेव.

अथ कथं दुक्खवेदनन्ति, ननु राजानो चोरं दिस्वा हसमानापि ‘‘गच्छथ, नं घातेथा’’ति वदन्तीति? सच्चं हसमाना वदन्ति, सो पन हासो तेसं अञ्ञविसयो, सन्निट्ठापकचेतना दुक्खसम्पयुत्ताव. वुत्तञ्हेतं समन्तपासादिकायं ‘‘सचेपि हि सिरिसयनं आरुळ्हो रज्जसम्पत्तिसुखमनुभवन्तो राजा ‘चोरो देव आनीतो’ति वुत्ते ‘गच्छथ नं मारेथा’ति हसमानो भणति, दोमनस्सचित्तेनेव भणतीति वेदितब्बो. सुखवोकिण्णत्ता, पन अनुप्पबन्धाभावा च दुज्जानमेतं पुथुज्जनेही’’ति (पारा. अट्ठ. २.१७९).

ततियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.