१. लसुणवग्गो
१. लसुणसिक्खापदवण्णना
‘‘लसुण’’न्ति किञ्चापि अविसेसेन वुत्तं, तथापि मगधेसु जातं लसुणमेव इधाधिप्पेतं, तम्पि भण्डिकलसुणमेवाति आह मगधरट्ठे जात’’न्तिआदि.
भण्डिकलसुणन्ति पोट्टलिकलसुणमेव, सम्पुण्णमिञ्जानमेतं अधिवचनं. तेनाह ‘‘न एकद्वितिमिञ्जक’’न्ति. अज्झोहारे अज्झोहारेति (पाचि. अट्ठ. ७९५) एत्थ सचे द्वे तयो भण्डिके एकतोयेव सङ्खादित्वा अज्झोहरति, एकं पाचित्तियं. भञ्जित्वा एकेकमिञ्जकं खादन्तिया पन पयोगगणनाय पाचित्तियानि.
पलण्डुकादीनं वण्णेन वा मिञ्जाय वा नानात्तं वेदितब्बं – वण्णेन ताव पलण्डुको नाम पण्डुवण्णो होति, भञ्जनको लोहितवण्णो, हरितको हरितपण्णवण्णो. मिञ्जाय पन पलण्डुकस्स एका मिञ्जा होति, भञ्जनकस्स द्वे, हरितकस्स तिस्सो. चापलसुणो अमिञ्जको. अङ्कुरमत्तमेव हि तस्स होति. महापच्चरियादीसु पन ‘‘पलण्डुकस्स तीणि मिञ्जानि, भञ्जनकस्स द्वे, हरितकस्स एक’’न्ति (पाचि. अट्ठ. ७९७) वुत्तं. एते पलण्डुकादयो सभावेनेव वट्टन्ति. सूपसम्पाकादीसु पन मागधकम्पि वट्टति. तञ्हि पच्चमानेसु मुग्गसूपादीसु वा मच्छमंसविकतिया वा तेले वा बदरसाळवादीसु वा अम्बिलसाकादीसु वा उत्तरिभङ्गेसु वा यत्थ कत्थचि अन्तमसो यागुभत्तेपि पक्खित्तं वट्टति. बदरसाळवं (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.७९३-७९७) नाम बदरफलानि सुक्खापेत्वा चुण्णेत्वा कत्तब्बा खादनीयविकति.
लसुणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. सम्बाधलोमसिक्खापदवण्णना
‘‘पटिच्छन्नोकासे’’ति एतस्स विभागदस्सनत्थं ‘‘उपकच्छकेसु च मुत्तकरणे चाति अत्थो’’ति वुत्तं.
आबाधपच्चयाति कण्डुकच्छुआदिआबाधपच्चया संहरापेन्तिया अनापत्ति. ‘‘भिक्खुस्स एत्थ च लसुणे च दुक्कट’’न्ति (वजिर. टी. पाचित्तिय ८००) पोराणा.
सम्बाधलोमसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. तलघातकसिक्खापदवण्णना
तलघातकेति मत्थके पहारदाने, तञ्च खो तलं ‘‘मुत्तकरणे पहारं देती’’ति (पाचि. ८०४) पदभाजनियंवुत्तत्ता ‘‘मुत्तकरणस्सा’’ति विञ्ञायतीति आह ‘‘मुत्तकरणस्स तलघातने’’ति. पुरिमनयेनेव साणत्तिकन्ति अत्तनो अत्थाय अञ्ञं आणापेन्तिया साणत्तिकं.
तलघातकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. जतुमट्ठकसिक्खापदवण्णना
वत्थुवसेनेतं वुत्तन्ति ‘‘जतुमट्ठके’’ति एतं निदानवसेन उप्पन्नस्स वत्थुनो वसेनेव वुत्तं. यं किञ्चि पन दण्डकं पवेसेन्तिया आपत्तियेव. तेनाह ‘‘कामरागेन पना’’तिआदि.
जतुमट्ठकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. उदकसुद्धिकसिक्खापदवण्णना
आदातब्बन्ति पवेसेतब्बं. अग्गपब्बन्ति केसग्गमत्तम्पि अग्गपब्बं. ततियं पब्बं पवेसेतीति केसग्गमत्तम्पि ततियं पब्बं पवेसेति. वुत्तञ्हेतं समन्तपासादिकायं (पाचि. अट्ठ. ८१२) ‘‘गम्भीरतो द्विन्नं पब्बानं उपरि केसग्गमत्तम्पि पवेसेन्तिया पाचित्तिय’’न्ति.
अतिगम्भीरं उदकसुद्धिकं आदियनवत्थुस्मिन्ति अतिअन्तो पवेसेत्वा उदकधोवनकरणवत्थुस्मिं. उदकसुद्धिपच्चयेन (सारत्थ. टी. पाचित्तिय ३.८१२) पन सतिपि फस्सस्सादियने यथावुत्तपरिच्छेदे अनापत्ति.
उदकसुद्धिकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. उपतिट्ठनसिक्खापदवण्णना
तक्कादीसु वा अञ्ञतरेनाति तक्कदधिमत्थुरसखीरादीसु अञ्ञतरेन. याय कायचि बीजनियाति अन्तमसो चीवरकण्णं उपादाय याय कायचि बीजनिया.
इमं पिवथाति इमं पानीयं वा सूपादिं वा पिवथ. इमिना बीजथाति इमिना तालवण्टेन बीजथ. दापेन्तियाति अञ्ञेन उभयम्पि दापेन्तिया.
उपतिट्ठनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. आमकधञ्ञसिक्खापदवण्णना
तस्माति यस्मा विञ्ञत्ति चेव भोजनञ्च पमाणं, तस्मा. न केवलञ्चेत्थ पटिग्गहणेयेव दुक्कटं होति, पटिग्गण्हित्वा पन अरञ्ञतो आहरणेपि सुक्खापनेपि वद्दलिदिवसे भज्जनत्थाय उद्धनसज्जनेपि कपल्लसज्जनेपि दब्बिसज्जनेपि दारूनि आदाय अग्गिकरणेपि कपल्लम्हि धञ्ञपक्खिपनेपि दब्बिया सङ्घट्टनेसुपि कोट्टनत्थं उदुक्खलमुसलादिसज्जनेसुपि कोट्टनपप्फोटनधोवनादीसुपि याव मुखे ठपेत्वा अज्झोहरणत्थं दन्तेहि सङ्खादति, ताव सब्बप्पयोगेसु दुक्कटानीति आह ‘‘पटिग्गहणतो पट्ठाय याव दन्तेहि संखादनं, ताव पुब्बप्पयोगेसु दुक्कटानी’’ति.
आमकधञ्ञसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. पठमउच्चारछड्डनसिक्खापदवण्णना
तिरोकुट्टेति घरकुट्टस्स परभागे. तिरोपाकारेति परिक्खेपपाकारस्स तिरोभागे, ते च खो कुट्टपाकारा इट्ठकसिलदारूनं वसेन तिप्पकाराति आह ‘‘यस्स कस्सचि कुट्टस्स वा पाकारस्स वा परतो’’ति. सब्बानिपेतानि एकतो छड्डेन्तियाति एतानि चत्तारिपि वत्थूनि एकतो छड्डेन्तिया. पाटेक्कं पन छड्डेन्तिया वत्थुगणनाय आपत्तियो. आणत्तियम्पि एसेव नयो.
भिक्खुस्स दुक्कटन्ति भिक्खुस्स सब्बत्थ दुक्कटं.
पठमउच्चारछड्डनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. दुतियउच्चारछड्डनसिक्खापदवण्णना
भिक्खुनियापीति पि-सद्देन भिक्खुं समुच्चिनोति. अनिक्खित्तबीजेसु (पाचि. अट्ठ. ८३०) पन खेत्तेसु कोणादीसु वा असञ्जातरोपिमेसु खेत्तमरियादादीसु वा छड्डेतुं वट्टति. मनुस्सानं कचवरछड्डनट्ठानेपि वट्टतियेव. छड्डितखेत्तेति मनुस्सेसु सस्सं उद्धरित्वा गतेसु छड्डितखेत्तं नाम होति, तत्थ वट्टति. यत्थ पन ‘‘लायितम्पि पुब्बण्णादि पुन उट्ठहिस्सती’’ति रक्खन्ति, तत्थ यथावत्थुकमेव. सामिके अपलोकेत्वाति एत्थ खेत्तपालका, आरामादिगोपका च सामिकाव. इमिना च सङ्घसन्तके भिक्खुस्स छड्डेतुं वट्टति सङ्घपरियापन्नत्ता, न भिक्खुनीनं. भिक्खुनीनं पन अत्तनो सन्तके भिक्खुसन्तके वुत्तनयेनेव वट्टतीति दस्सेति, एवं सन्तेपि सारुप्पवसेन कातब्बं.
दुतियउच्चारछड्डनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. नच्चगीतसिक्खापदवण्णना
नच्चन्ति नटादयो वा नच्चन्तु, सोण्डा वा अन्तमसो मोरसुवमक्कटादयोपि, सब्बमेतं नच्चमेव. तेनाह ‘‘नच्चन्ति अन्तमसो मोरनच्चम्पी’’ति. गीतन्ति नटादीनं वा गीतं होतु, अरियानं परिनिब्बानकाले रतनत्तयगुणूपसंहितं साधुकीळितगीतं वा, अन्तमसो ‘‘दन्तगीतम्पि गायिस्सामा’’ति पुब्बभागे ओकूजन्ता करोन्ति, सब्बमेतं गीतमेव. तेनाह ‘‘गीतन्ति अन्तमसो धम्मभाणकगीतम्पी’’ति. तत्थ धम्मभाणकगीतं नाम असञ्ञतभिक्खूनं तं तं वत्तं भिन्दित्वा अतिदीघं कत्वा गीतस्सरेन धम्मभणनं, तम्पि नेव भिक्खुनो, न भिक्खुनीनं वट्टति. तथा हि वुत्तं परमत्थजोतिकाय खुद्दकट्ठकथाय (खु. पा. अट्ठ. २.पच्छिमपञ्चसिक्खापदवण्णना) ‘‘धम्मूपसंहितं गीतं वट्टति, गीतूपसंहितो पन धम्मो न वट्टती’’ति. तस्मा धम्मं भणन्तेन जातकवत्तादिं तं तं वत्तं अविनासेत्वा चतुरस्सेन (चूळव. अट्ठ. २४९) वत्तेन परिमण्डलानि पदब्यञ्जनानि दस्सेतब्बानि. वादितन्ति तन्तिबद्धादिवादनीयभण्डवादितं वा होतु, कुटभेरिवादितं वा अन्तमसो उदकभेरिवादितम्पि, सब्बमेवेतं वादितमेव. तेनाह ‘‘वादितन्ति अन्तमसो उदकभेरिवादित’’न्ति. यं पन निट्ठुभन्ती वा सासङ्के वा ठिता अच्छरिकं वा फोटेति, पाणिं वा पहरति, तत्थ अनापत्ति. दस्सनेन चेत्थ सवनम्पि सङ्गहितं विरूपेकसेसनयेन. आलोचनसभावताय वा पञ्चन्नं विञ्ञाणानं सवनकिरियायपि दस्सनसङ्खेपसब्भावतो ‘‘दस्सनाय’’इच्चेव वुत्तन्ति आह ‘‘एतेसु यं किञ्चि दस्सनाय गच्छन्तिया’’ति. यत्थ ठिताति एवं गन्त्वा यस्मिं पदेसे ठिता.
ननु च सयंनच्चनादीसु पाचित्तियं पाळियं न वुत्तं, अथ कथं गहेतब्बन्ति आह ‘‘सब्बअट्ठकथासु वुत्त’’न्ति, इमिना पाळियं अवुत्तेपि अट्ठकथापमाणेन गहेतब्बन्ति दस्सेति. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानीति पन मातिकागतपाचित्तियस्सेव वसेन वुत्तं, सब्बेसं वसेन पन छसमुट्ठानन्ति गहेतब्बं. ‘‘आरामे ठत्वा’’ति इदं निदस्सनमत्तं सेसइरियापथेहि युत्ताय पस्सन्तिया अनापत्तिया इच्छितब्बत्ता. इतरथा हि निसिन्नापि पस्सितुं न लभेय्य. ‘‘पस्सिस्सामी’’ति विहारतो विहारं गच्छन्तिया आपत्तियेव. आसनसालाय निसिन्ना पस्सति, अनापत्ति, ‘‘पस्सिस्सामी’’ति उट्ठहित्वा गच्छन्तिया आपत्ति. वीथियं ठत्वा गीवं परिवत्तेत्वा पस्सन्तियापि आपत्तियेव. भिक्खुस्सापि एसेव नयो, आपत्तिभेदोव नानं.
नच्चगीतसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
लसुणवग्गो पठमो.