३. एकगामन्तरगमनसिक्खापदवण्णना
अञ्ञो गामो गामन्तरं. नदिपारन्ति नदिया पारिमतीरं. ‘‘गामन्तरं गच्छेय्या’’ति (पाचि. ६८७, ६९१) वुत्तत्ता अञ्ञस्मिं गामेयेव आपत्ति, न सकगामेति आह ‘‘सकगामतो तावा’’तिआदि. परिक्खेपे वा उपचारे वा अतिक्कन्तेति परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपे वा अपरिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपारहट्ठाने वा अतिक्कन्ते. दुतियेन अतिक्कन्तमत्तेति दुतियेन पादेन इतरस्स गामस्स परिक्खेपे वा उपचारे वा अतिक्कन्तमत्ते. येसु पन पोत्थकेसु ‘‘एकेन पादेन इतरस्स गामस्स परिक्खेपे वा अतिक्कन्ते, उपचारे वा ओक्कन्ते थुल्लच्चयं, दुतियेन अतिक्कन्तमत्ते, ओक्कन्तमत्ते वा सङ्घादिसेसो’’ति पाठो दिस्सति, तत्थ ‘‘ओक्कन्ते, ओक्कन्तमत्ते वा’’ति एतानि द्वे पदानि पाळिया विरुज्झन्ति. ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं अतिक्कामेन्तिया’’ति (पाचि. ६९२) हि पाळि. तथा समन्तपासादिकायपि विरुज्झन्ति. तत्थ हि –
‘‘परिक्खेपारहट्ठानं एकेन पादेन अतिक्कमति, थुल्लच्चयं. दुतियेन अतिक्कन्तमत्ते सङ्घादिसेसो. अपिचेत्थ सकगामतो…पे… एकेन पादेन इतरस्स गामस्स परिक्खेपे वा उपचारेवा अतिक्कन्तमत्ते थुल्लच्चयं, दुतियेन अतिक्कन्तमत्ते सङ्घादिसेसो’’ति –
वुत्तं. ‘‘पठमं पादं अतिक्कामेन्तिया’’तिआदिवचनतो (पाचि. ६९२) पदसा गमनमेव इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘पदसा पविसन्तिया आपत्ती’’ति. इमिना सचेपि हत्थिपिट्ठिआदीहि वा इद्धिया वा पविसति, वट्टतियेवाति दस्सेति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकाय (पाचि. अट्ठ. ६९२) वुत्तोति अधिप्पायो.
नदिपारगमने वुत्तलक्खणाय नदियाति ‘‘नदी नाम तिमण्डलं पटिच्छादेत्वा यत्थ कत्थचि उत्तरन्तिया अन्तरवासको तेमियती’’ति (पाचि. ६९२) नदिपारगमनविभङ्गे वुत्तलक्खणाय नदिया. नदिपारगमनविभङ्गो हि इध नदिपारगमनसद्देन वुत्तो. पुन ओरिमतीरमेव पच्चुत्तरन्तिया वाति परतीरं गन्तुकामताय ओतिण्णत्ता वुत्तं. इतरिस्सा पन अयं पक्कन्तट्ठाने ठिता होति, तस्मा परतीरं गच्छन्तिया अनापत्ति. सचे सज्झायं वा पधानं वा अञ्ञं वा किञ्चि कम्मं कुरुमाना ‘‘पुरे अरुणेयेव दुतियिकाय सन्तिकं गमिस्सामी’’ति (पाचि. अट्ठ. ६९२) आभोगं करोति, अजानन्तिया एव तस्सा अरुणो उग्गच्छति, अनापत्तीति आह ‘‘पुरे अरुणेयेवा’’तिआदि. अथ पन ‘‘याव अरुणुग्गमना इधेव भविस्सामी’’ति वा अनाभोगेन वा विहारस्स एकदेसे अच्छति, दुतियिकाय हत्थपासं न ओतरति, अरुणुग्गमने सङ्घादिसेसो. हत्थपासोयेव हि इध पमाणं. हत्थपासातिक्कमे एकगब्भोपि न रक्खति. तेनाह ‘‘एकगब्भे…पे… आपत्ती’’ति.
दस्सनूपचारं वा सवनूपचारं वाति एत्थ दस्सनूपचारो नाम यत्थ ठितं दुतियिका पस्सति. सवनूपचारो नाम यत्थ ठिता मग्गमूळ्हसद्देन विय, धम्मस्सवनारोचनसद्देन विय च ‘‘अय्ये’’ति सद्दायन्तिया सद्दं सुणाति. तस्माति यस्मा ओहीयनं नाम दस्सनूपचारसवनूपचारानमञ्ञतरस्स विजहनं, तस्मा. अन्तोगामे पन ओहीयनं वट्टतीति आह ‘‘इन्दखीलातिक्कमतो पट्ठाया’’ति आदि. तत्थ इन्दखीलातिक्कमतोति उम्मारातिक्कमतो. बहिगामेति गामस्स बहिपदेसे. मग्गमूळ्हा उच्चासद्दं करोन्तीति आह ‘‘मग्गमूळ्हसद्देन विया’’ति. मग्गमूळ्हं अव्हायन्तस्स सद्देन वियातिपि वदन्ति. सद्दायन्तियाति सद्दं करोन्तिया. ‘‘सद्दस्सवनातिक्कमे आपत्तियेवा’’ति इमिना दस्सनूपचारो एवरूपे सवनूपचारे विजहिते न रक्खति, जहितमत्तेव आपत्ति सङ्घादिसेसस्साति दस्सेति.
मग्गं गच्छन्तीति एकमग्गं गच्छन्ति. सचे पुरिमायो अञ्ञेन मग्गेन गच्छन्ति, पक्कन्ता नाम होन्ति, अनापत्तियेव. द्विन्नं गच्छन्तीनं एका अनुबन्धितुं असक्कोन्ती ‘‘गच्छतु अय’’न्ति ओहीयति, इतरापि ‘‘ओहीयतु अय’’न्ति गच्छति, द्विन्नम्पि आपत्ति. सचे पन गच्छन्तीसु पुरिमापि अञ्ञं मग्गं गण्हाति, पच्छिमापि अञ्ञं, एका एकिस्सा पक्कन्तट्ठाने तिट्ठति, द्विन्नम्पि अनापत्ति.
‘‘सङ्घादिसेसा चतुरो’’ति (परि. अट्ठ. ४७९) अयं पञ्हो अरुणुग्गमने गामन्तरपरियापन्नं नदिपारं ओक्कन्तभिक्खुनिं सन्धाय वुत्तो. सा हि सकगामतो पच्चूससमये निक्खमित्वा अरुणुग्गमनकाले वुत्तप्पकारं नदिपारं ओक्कन्तमत्ताव रत्तिविप्पवासगामन्तरनदिपारगमनगणम्हाओहीयनलक्खणे एकप्पहारेनेव चतुरो सङ्घादिसेसे आपज्जति.
पक्खसङ्कन्ताय वाति तित्थायतनं सङ्कन्ताय. अनन्तरायेनाति हत्थिमोचनादिअन्तरायं विना.
एकगामन्तरगमनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.