पाचित्तियकण्डं

१. पठमवग्गवण्णना

पठमे हरितपत्तवण्णो हरितको. चापलसुणं अमिञ्जको. अङ्कुरमत्तमेव हि तस्स होति. पलण्डुकादयो सभावेनेव वट्टन्ति. सूपसम्पाकादी विनापि अन्तमसो यागुभत्तेपि पक्खिपितुं वट्टतीति लिखितं, ‘‘भिक्खुनियापि गिलानाय पुरेभत्तमेव लसुणं कप्पति, न अगिलानाया’’ति अभयगिरीनं उग्गहोति.

दुतिये आबाधपच्चया भिक्खुनिसङ्घं आपुच्छित्वा संहरापेतुं वट्टति, भिक्खुस्स एत्थ च लसुणे च दुक्कटं.

सत्तमे ‘‘समुट्ठानादीनि अद्धानमग्गसिक्खापदसदिसानी’’ति पाठो.

नवमे कुट्टो नाम घरकुट्टो. पाकारो नाम परिक्खेपपाकारो.

छड्डितखेत्तेति पुराणखेत्ते. सङ्घसन्तके भिक्खुस्स छड्डेतुं वट्टति सङ्घपरियापन्नत्ता. भिक्खुनीनम्पि सङ्घसन्तके भिक्खुसङ्घसन्तके वुत्तनयेनेव वट्टति. एवं सन्तेपि सारुप्पवसेन कातब्बन्ति लिखितं.

दसमे ‘‘सयं तानि वत्थूनि करोन्तिया’’तिआदि इध सिक्खापदे नत्थि. कस्मा? एळकलोमसमुट्ठानत्ता. यदि एवं कस्मा वुत्तन्ति चे? सुत्तानुलोममहापदेसतो. यदि नच्चादीनि पस्सितुं वा सुणितुं वा न लभति, पगेव अत्तना कातुन्ति नयतो लब्भमानत्ता वुत्तं. इतरथा महापदेसा निरत्थका सियुं. ‘‘एवं अञ्ञत्थपि नयो नेतब्बो. समुट्ठानम्पि इध वुत्तमेव अग्गहेत्वा छसमुट्ठानवसेन गहेतब्ब’’न्ति आचरिया. इध वुत्तं समुट्ठानं नाम मूलभूतस्स अन्तरा वुत्तापत्तिया, तस्मा एळकलोमसमुट्ठानमेवाति अपरे. आरामे ठत्वाति न केवलं ठत्वा, ततो गन्त्वा पन सब्बिरियापथेहिपि लभति. आरामे ठिताति पन आरामपरियापन्नाति अत्थो. इतरथा निसिन्नापि न लभेय्याति.

पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियवग्गवण्णना

पञ्चमे उपचारो द्वादसहत्थो. ‘‘समुट्ठानादीनि कथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

सत्तमे धुवपञ्ञत्तेति भिक्खुनीनं अत्थाय. कुलानीति कुलघरानि.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.

३. ततियवग्गवण्णना

चतुत्थे सङ्घाटिआदिवसेन अधिट्ठितानं सङ्घाटिचारं.

पञ्चमे ‘‘इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

छट्ठे अञ्ञस्मिं परिक्खारे दुक्कटन्ति थालकादीनं वा सप्पितेलादीनं वा अञ्ञतरस्मिं.

ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.

४. चतुत्थवग्गवण्णना

छट्ठे संसट्ठविहारसिक्खापदे ‘‘सेसमेत्थ पठमअरिट्ठसिक्खापदे वुत्तविनिच्छयसदिसमेवा’’ति पाठो.

चतुत्थवग्गवण्णना निट्ठिता.

५. पञ्चमवग्गवण्णना

‘‘चित्तागारं नाम यत्थ कत्थचि मनुस्सानं कीळितुं रमितुं कतं होती’’तिआदिना (पाचि. ९७९) पाळियं वुत्तत्ता चित्तागारादीनि सब्बेसं अत्थाय कतानि, न रञ्ञो एव.

सत्तमे एतेन निस्सज्जितुं कप्पियं वुत्तं. ‘‘निस्सज्जित्वा परिभुञ्जती’’ति (पाचि. १००७) पाळि च अत्थि. ‘‘समुट्ठानादीनि कथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो. अट्ठमेपि एसोव पाठो.

पञ्चमवग्गवण्णना निट्ठिता.

६. छट्ठवग्गवण्णना

दसमे ‘‘समुट्ठानादीनि कथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

छट्ठवग्गवण्णना निट्ठिता.

८. अट्ठमवग्गवण्णना

पठमदुतियततियेसु ‘‘गिहिगता’’ति वा ‘‘कुमारिभूता’’ति वा न वत्तब्बा. वदन्ति चे, कम्मं कुप्पति.

एकादसमे छन्दं अविस्सज्जेत्वाति ‘‘यथासुख’’न्ति अवत्वा. एत्थ पन अयं विनिच्छयो – ‘‘पारिवासिकछन्ददानेना’’ति इदं उद्धरित्वा ‘‘वुट्ठिताय परिसाया’’ति (पाचि. ११६८) पदभाजनं वुत्तं. एतस्स पन समन्तपासादिकायं ‘‘वुट्ठिताय परिसायाति छन्दं विस्सज्जेत्वा कायेन वा वाचाय वा छन्दविस्सज्जनमत्तेन वा वुट्ठिताया’’ति (पाचि. अट्ठ. ११६७) वुत्तं. इध छन्दस्स पन अविस्सट्ठत्ता कम्मं कातुं वट्टतीति वुत्तं. तस्मा छन्दं अविस्सज्जेत्वाव द्वादसहत्थपासे विहरित्वा पुन सन्निपातकरणञ्च वट्टतीति लिखितं.

अट्ठमवग्गवण्णना निट्ठिता.

९. नवमवग्गवण्णना

ततिये ‘‘सेसं वुत्तनयेन वेदितब्बं, इदं पन अकुसलचित्त’’न्ति पाठो.

चतुत्थे वुत्तनयेनाति ततिये वुत्तनयेन.

एकादसमे ‘‘समुट्ठानादीनि कथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

द्वादसमे ‘‘समुट्ठानादीनि पदसोधम्मसदिसानि, इदं पन किरियाकिरिय’’न्ति पाठो.

तेरसमे ‘‘संकच्चिकं नाम अधक्खकं उब्भनाभि, तस्सा पटिच्छादनत्थाया’’ति (पाचि. १२२६) पाळियं वुत्तत्ता इधापि ‘‘अधक्खकउब्भनाभिसङ्खातस्स सरीरस्स पटिच्छादनत्थ’’न्ति पाठो. अपरिक्खेपे आपत्तिपरिच्छेदं समन्तपासादिकवसेन अग्गहेत्वा इध वुत्तनयेन गहेतब्बन्ति लिखितं.

नवमवग्गवण्णना निट्ठिता.

सुद्धपाचित्तियवण्णना निट्ठिता.

समुट्ठानविनिच्छयवण्णना

समुट्ठानानं विनिच्छये पन गिरग्गसमज्जादीनि ‘‘अचित्तकानि लोकवज्जानी’’ति वुत्तत्ता ‘‘नच्च’’न्ति वा ‘‘गन्ध’’न्ति वा अजानित्वापि दस्सनेन, विलिम्पनेन वा आपज्जनतो वत्थुअजाननचित्तेन अचित्तकानि. ‘‘नच्च’’न्ति वा ‘‘गन्ध’’न्ति वा जानित्वा पस्सन्तिया, विलिम्पन्तिया वा अकुसलत्ता एव लोकवज्जानि. चोरिवुट्ठापनादीनि ‘‘चोरी’’तिआदिना वत्थुं जानित्वा करणेयेव आपज्जनत्ता सचित्तकानि. उपसम्पदादीनं एकन्ताकुसलचित्तेनेव अकत्तब्बत्ता पण्णत्तिवज्जानि. ‘‘इध सचित्तकाचित्तकता पण्णत्तिजाननाजाननताय अग्गहेत्वा वत्थुजाननाजाननताय गहेतब्ब’’न्ति लिखितं. अधिप्पेतत्ता सङ्खेपतो दस्सनाभावा –

अचित्तकत्तं द्विधा मतं, वत्थुपण्णत्तिअञ्ञाणा;

वुत्तं ञाणं द्विधा इध, सकनामेन अञ्ञातं.

परनामञ्च जाननं, वत्थुस्सेकं बलक्कारे;

एकधा समचारिके, तस्मिं तप्पटिबन्धोति.

परनामेन जाननं, द्विधा मुत्तादिके एकं;

एकं लोमादिके मतन्ति, अयं भेदो वेदितब्बो.

सेसमेत्थ उत्तानं, अनुत्तानत्थे वुत्तविनिच्छयत्ता न उद्धटन्ति;

समुट्ठानविनिच्छयवण्णना निट्ठिता.

भिक्खुनीपातिमोक्खवण्णना निट्ठिता.

कङ्खावितरणीपुराणटीका निट्ठिता.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स