५. सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना

पञ्चमे सञ्चरित्तन्ति इत्थिपुरिसानं अन्तरे संचरणभावं. समापज्जेय्याति सम्मा पटिग्गण्हनवीमंसनपच्चाहरणानि करोन्तो आपज्जेय्य. इत्थिया वातिआदि समापज्जनाकारदस्सनं. तत्थ इत्थिया वा पुरिसमतिन्ति पुरिसेन वा तस्स मातापितादीहि वा पेसितो पुरिसस्स मतिं अधिप्पायं इत्थिया आरोचेय्याति अत्थो. पुरिसस्स वा इत्थिमतिन्ति इत्थिया वा तस्सा मातापितादीहि वा पेसितो इत्थिया मतिं अधिप्पायं पुरिसस्स आरोचेय्याति अत्थो. जायत्तने वा जारत्तने वाति जायभावे वा जारभावे वा. पुरिसस्स हि मतिं इत्थिया आरोचेन्तो जायत्तने आरोचेति, इत्थिया मतिं पुरिसस्स आरोचेन्तो जारत्तने आरोचेति. अपिच पुरिसस्सेव मतिं इत्थिया आरोचेन्तो जायत्तने वा आरोचेति निबद्धभरियभावे, जारत्तने वा मिच्छाचारभावे, तेनेवस्स पदभाजने (पारा. ३०२) ‘‘जायत्तने वाति जाया भविस्ससि, जारत्तने वाति जारी भविस्ससी’’ति वुत्तं. एतेनेव उपायेन इत्थिया मतिं पुरिसस्स आरोचनेपि ‘‘पति भविस्ससि, जारो भविस्ससी’’ति वत्तब्बता वेदितब्बा. अन्तमसो तङ्खणिकायपीति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन या अयं तङ्खणे मुहुत्तमत्ते संवसितब्बतो ‘‘तङ्खणिका’’ति वुच्चति, मुहुत्तिकाति अत्थो. तस्सापि ‘‘मुहुत्तिका भविस्ससी’’ति एवं पुरिसस्स मतिं आरोचेन्तस्स सङ्घादिसेसो, एतेनेव उपायेन ‘‘मुहुत्तिको भविस्ससी’’ति एवं पुरिसस्स इत्थिमतिं आरोचेन्तोपि सङ्घादिसेसं आपज्जतीति वेदितब्बो.

सावत्थियं उदायित्थेरं आरब्भ सञ्चरित्तसमापज्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘अन्तमसो तङ्खणिकायपी’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, ‘‘पटिग्गण्हाति, वीमंसति, अन्तेवासिं पच्चाहरापेती’’तिइमिना (पारा. ३३८) नयेन साणत्तिकं, अञ्ञत्र नालंवचनीयाय याय कायचि इत्थिया अन्तमसो मातुयापि पुरिसमतिं आरोचेन्तो ‘‘होहि किर भरिया धनक्कीता’’ति वत्तुकामो सचेपि छन्दवासिनीआदीसु अञ्ञतराकारेन आरोचेत्वा ताय ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छितेपि असम्पटिच्छितेपि पुन आगन्त्वा येन पहितो, तस्स तं पवत्तिं आरोचेति, सङ्घादिसेसं आपज्जति. सा पन तस्स भरिया होतु वा, मा वा, अकारणमेतं. सचेपि यस्सा सन्तिकं पेसितो, तं अदिस्वा अञ्ञतरस्स अवस्सारोचनकस्स ‘‘आरोचेही’’ति वत्वा पच्चाहरति, आपज्जतियेव. ‘‘मातुरक्खितं ब्रूही’’ति पेसितस्स पन गन्त्वा अञ्ञं पितुरक्खितादीसु अञ्ञतरं वदन्तस्स विसङ्केतं होति, पुरिसस्स वा इत्थिया वा वचनं ‘‘साधू’’ति कायेन वा वाचाय वा उभयेन वा पटिग्गण्हित्वा तस्सा इत्थिया वा पुरिसस्स वा आरोचेत्वा वा आरोचापेत्वा वा पुन येन पेसितो, तस्स तं पवत्तिं सयं आरोचेन्तस्स वा अञ्ञेन आरोचापेन्तस्स वा सङ्घादिसेसो. एत्तावता हि ‘‘पटिग्गण्हाति, वीमंसति, पच्चाहरती’’तिइदं अङ्गत्तयं सम्पादितमेव होति, इतो पन येहि केहिचि द्वीहि अङ्गेहि, पण्डके च अङ्गत्तयेनापि थुल्लच्चयं. एकेन दुक्कटं. सङ्घस्स वा चेतियस्स वा गिलानस्स वा किच्चेन गच्छन्तस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति.

सीलविपत्ति, येसु सञ्चरित्तं समापज्जति, तेसं मनुस्सजातिकता, न नालंवचनीयता,

पटिग्गण्हनवीमंसनपच्चाहरणानीति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. छसमुट्ठानं, पण्णत्तिं वा अलंवचनीयभावं वा अजानन्तस्स कायविकारेन सासनं गहेत्वा तथेव वीमंसित्वा तथेव पच्चाहरन्तस्स कायतो समुट्ठाति. ‘‘इत्थन्नामा आगमिस्सति, तस्सा चित्तं जानेय्याथा’’ति केनचि वुत्ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तं आगतं वत्वा पुन तस्मिं पुरिसे आगते आरोचेन्तस्स कायेन किञ्चि अकतत्ता वाचतो समुट्ठाति. वाचाय ‘‘साधू’’ति सासनं गहेत्वा अञ्ञेन करणीयेन तस्सा घरं गन्त्वा अञ्ञत्थ वा गमनकाले तं दिस्वा वचीभेदेन वीमंसित्वा पुनपि अञ्ञेनेव कारणेन ततो अपक्कम्म कदाचिदेव तं पुरिसं दिस्वा आरोचेन्तस्सापि वाचतो समुट्ठाति. पण्णत्तिं अजानन्तस्स पन खीणासवस्सापि पितुवचनेन गन्त्वा अलंवचनीयं मातरम्पि ‘‘एहि मे पितरं उपट्ठाही’’ति वत्वा पच्चाहरन्तस्स कायवाचतो समुट्ठाति. इमानि तीणि अचित्तकसमुट्ठानानि. तदुभयं पन जानित्वा एतेहेव तीहि नयेहि समापज्जन्तस्स तानेव तीणि तदुभयजाननचित्तेन सचित्तकानि होन्ति, किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, कुसलादिवसेन चेत्थ तीणि चित्तानि, सुखादिवसेन तिस्सो वेदनाति.

सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.