१३. कुलदूसकसिक्खापदवण्णना

तेरसमे गामं वा निगमंवाति एत्थ नगरम्पि गामे अन्तोगधमेव. उपनिस्साय विहरतीतितत्थ पटिबद्धचीवरादिपच्चयताय तं निस्साय वसति. पुप्फदानादीहि मनुस्सानं सद्धं विनासेन्तो कुलानि दूसेतीति कुलदूसको. मालावच्छरोपनादयो पापका समाचारा अस्साति पापसमाचारो. सो भिक्खूति सो कुलदूसको भिक्खु. आयस्मा खो कुलदूसको…पे… अलं ते इध वासेनाति इमिनास्स पब्बाजनीयकम्मारहतं दस्सेति. पब्बाजनीयकम्मकतो पनेस यस्मिं गामे वा निगमे वा कुलदूसककम्मं कतं, यस्मिञ्च विहारे वसति, नेव तस्मिं गामे वा निगमे वा चरितुं लभति, न विहारे वसितुं. एवञ्च सो भिक्खूतिएत्थ सोति पब्बाजनीयकम्मकतो अधिप्पेतो. छन्देन गच्छन्तीति छन्दगामिनो, एस नयो सेसेसु. सो भिक्खूति सो ‘‘छन्दगामिनो’’तिआदीनि वदमानो. तस्स वचनस्स पटिनिस्सग्गाय एवं वचनीयो, न कुलदूसननिवारणत्थाय. कुलदूसनकम्मेन हि सो आपज्जितब्बा आपत्तियो पुब्बेव आपन्नो, एवं पनस्स विसुम्पि सङ्घमज्झेपि वुच्चमानस्स अप्पटिनिस्सज्जतो अपरं दुक्कटं. एवञ्च सोतिआदि इतो पुब्बे वुत्तञ्च अवुत्तञ्च सब्बं उत्तानत्थमेव. विनिच्छयकथापि दसमे वुत्तसदिसायेव.

अयं पन विसेसो – इदं सावत्थियं अस्सजिपुनब्बसुके भिक्खू आरब्भ छन्दगामितादीहि पापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, अङ्गेसु च यथा तत्थ परक्कमनं, एवं इध छन्दादीहि पापनं दट्ठब्बन्ति.

कुलदूसकसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

निगमनवण्णना

उद्दिट्ठा खो…पे… एवमेतं धारयामीतिएत्थ पठमं आपत्ति एतेसन्ति पठमापत्तिका, पठमं वीतिक्कमनक्खणेयेव आपज्जितब्बाति अत्थो. इतरे पन यथा ततिये च चतुत्थे च दिवसे होतीति एत्थ ‘‘ततियको, चतुत्थको’’ति वुच्चति, एवं यावततिये समनुभासनकम्मे होन्तीति यावततियकाति वेदितब्बा. यावतीहन्ति यत्तकानि अहानि. जानं पटिच्छादेतीति जानन्तो पटिच्छादेति. तत्थायं पटिच्छादनलक्खणस्स मातिका – आपत्ति च होति, आपत्तिसञ्ञी च, पकतत्तो च होति, पकतत्तसञ्ञी च, अनन्तरायिको च होति, अनन्तरायिकसञ्ञी च, पहु च होति, पहुसञ्ञी च, छादेतुकामो च होति, छादेति चाति. तत्थ आपत्ति च होति, आपत्तिसञ्ञी चाति यं आपत्तिं आपन्नो, सा तेरसन्नं अञ्ञतरा होति, सोपि च तत्थ वत्थुवसेन वा ‘‘इदं भिक्खूनं न वट्टती’’ति नाममत्तवसेन वा ‘‘अयं इत्थन्नामा आपत्ती’’ति आपत्तिसञ्ञीयेव हुत्वा ‘‘न दानि नं कस्सचि आरोचेस्सामी’’ति एवं छादेतुकामोव धुरं निक्खिपित्वा अरुणं उट्ठापेति, छन्ना होति आपत्ति. सचे पनेत्थ अनापत्तिसञ्ञी वा होति, अञ्ञापत्तिक्खन्धसञ्ञी वा, वेमतिको वा, अच्छन्नाव होति. पकतत्तोति अनुक्खित्तो समानसंवासको. सो चे पकतत्तसञ्ञी हुत्वा वुत्तनयेनेव छादेति, छन्ना होति. अनन्तरायिकोति यस्स दससु राजचोरअग्गिउदकमनुस्सअमनुस्सवाळसरीसपजीवितब्रह्मचरियन्तरायेसु एकोपि नत्थि, सो चे अनन्तरायिकसञ्ञी छादेति, छन्ना होति. पहूति यो सक्कोति भिक्खुनो सन्तिकं गन्तुञ्चेव आरोचेतुञ्च, सो चे पहुसञ्ञी हुत्वा छादेति, छन्ना होति. छादेतुकामो च होति, छादेति चातिइदं उत्तानमेव. सचेपि हि सो सभागं दिस्वा ‘‘अयं मे उपज्झायो वा आचरियो वा’’ति लज्जाय नारोचेति, छन्नाव होति. उपज्झायादिभावो हि इध अप्पमाणं, सभागमत्तमेव पमाणं. अयं ‘‘जानं पटिच्छादेती’’तिपदस्स सङ्खेपतो अत्थविनिच्छयो.

तावतीहन्ति तत्तकानि अहानि, पटिच्छादितदिवसतो पट्ठाय याव आरोचितदिवसो, ताव दिवसपक्खमाससंवच्छरवसेन यत्तको कालो अतिक्कन्तो, तत्तकं कालन्ति अत्थो. अकामा परिवत्थब्बन्ति न कामेन न वसेन, अथ खो अकामेन अवसेन परिवासं समादाय वत्थब्बं. तत्थ पटिच्छन्नपरिवासो सुद्धन्तपरिवासो समोधानपरिवासो चाति तिविधो परिवासो. तत्थ पटिच्छन्नपरिवासो ताव यथापटिच्छन्नाय आपत्तिया दातब्बो. कस्सचि हि एकाहप्पटिच्छन्ना आपत्ति होति, कस्सचि द्वीहादिप्पटिच्छन्ना. कस्सचि एका आपत्ति होति, कस्सचि द्वे वा तिस्सो वा तदुत्तरि वा. तस्मा पटिच्छन्नपरिवासं देन्तेन पठममेव वुत्तनयेन पटिच्छन्नभावं ञत्वा ततो पटिच्छन्नदिवसे च आपत्तियो च सल्लक्खेत्वा सचे एका एकाहप्पटिच्छन्ना होति, ‘‘अहं, भन्ते, एकं आपत्तिं आपज्जिं सञ्चेतनिकं सुक्कविस्सट्ठिं एकाहप्पटिच्छन्न’’न्ति एवं परिवासं याचापेत्वा खन्धके (चूळव. ९८) आगतनयेन कम्मवाचं वत्वा परिवासो दातब्बो. अथ द्वीहतीहादिप्पटिच्छन्ना होति, द्वीहप्पटिच्छन्नं तीहप्पटिच्छन्नं चतूहप्पटिच्छन्नं पञ्चाहप्पटिच्छन्नं…पे… चुद्दसाहप्पटिच्छन्नन्तिएवं याव चुद्दसदिवसानि दिवसवसेन योजना कातब्बा, पञ्चदसदिवसप्पटिच्छन्नायं ‘‘पक्खप्पटिच्छन्न’’न्ति योजना कातब्बा. ततो याव एकूनतिंसतिमो दिवसो, ताव ‘‘अतिरेकपक्खप्पटिच्छन्न’’न्ति, ततो मासप्पटिच्छन्नं अतिरेकमासप्पटिच्छन्नं द्वेमासप्पटिच्छन्नं अतिरेकद्वेमासप्पटिच्छन्नं तेमासप्पटिच्छन्नं…पे… अतिरेकएकादसमासप्पटिच्छन्नन्ति एवं योजना कातब्बा. संवच्छरे पुण्णे ‘‘एकसंवच्छरप्पटिच्छन्न’’न्ति, ततो परं अतिरेकसंवच्छरं द्वेसंवच्छरं एवं याव सट्ठिसंवच्छरअतिरेकसट्ठिसंवच्छरप्पटिच्छन्नन्ति, ततो वा भिय्योपि वत्वा योजना कातब्बा.

सचे पन द्वे तिस्सो तदुत्तरि वा आपत्तियो होन्ति, यथा ‘‘एकं आपत्ति’’न्ति वुत्तं, एवं ‘‘द्वे आपत्तियो, तिस्सो आपत्तियो’’ति वत्तब्बं. ततो परं पन सतं वा होतु, सहस्सं वा, ‘‘सम्बहुला’’ति वत्तुं वट्टति. नानावत्थुकासुपि ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपत्तियो आपज्जिं एकं सुक्कविस्सट्ठिं एकं कायसंसग्गं एकं दुट्ठुल्लवाचं एकं अत्तकामं एकं सञ्चरित्तं एकाहप्पटिच्छन्नायो’’ति एवं गणनवसेन वा, ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपत्तियो आपज्जिं नानावत्थुकायो एकाहप्पटिच्छन्नायो’’ति एवं वत्थुकित्तनवसेन वा, ‘‘अहं, भन्ते, सम्बहुला सङ्घादिसेसा आपत्तियो आपज्जिं एकाहप्पटिच्छन्नायो’’ति एवं नाममत्तवसेन वा योजना कातब्बा. तत्थ नामं दुविधं सजातिसाधारणं सब्बसाधारणञ्च, तत्थ सङ्घादिसेसोति सजातिसाधारणं, आपत्तीति सब्बसाधारणं, तस्मा ‘‘सम्बहुला आपत्तियो आपज्जिं एकाहप्पटिच्छन्नायो’’ति एवं सब्बसाधारणनामवसेनापि वत्तुं वट्टति. इदञ्हि परिवासादिविनयकम्मं वत्थुवसेन गोत्तवसेन नामवसेन आपत्तिवसेन च कातुं वट्टतियेव. तत्थ सुक्कविस्सट्ठीति वत्थु चेव गोत्तञ्च, सङ्घादिसेसोति नामञ्चेव आपत्ति च, तत्थ ‘‘सुक्कविस्सट्ठिं कायसंसग्ग’’न्तिआदिवचनेनापि ‘‘नानावत्थुकायो’’तिवचनेनापि वत्थु चेव गोत्तञ्च गहितं होति, ‘‘सङ्घादिसेसो’’तिवचनेनापि ‘‘आपत्तियो’’तिवचनेनापि नामञ्चेव आपत्ति च गहिता होति, तस्मा एतेसु यस्स कस्सचि वसेन कम्मवाचा कातब्बा.

कम्मवाचापरियोसाने च सचे अप्पभिक्खुको आवासो होति, सक्का रत्तिच्छेदं अनापज्जन्तेन वसितुं, तत्थेव ‘‘परिवासं समादियामि, वत्तं समादियामी’’ति तिक्खत्तुं वत्तं समादातब्बं, समादियित्वा तत्थेव सङ्घस्स आरोचेत्वा पुन आगतागतानं भिक्खूनं आरोचेन्तेन वत्तभेदञ्च रत्तिच्छेदञ्च अकत्वा परिवसितब्बं. सचे न सक्का होति परिवासं सोधेतुं, निक्खित्तवत्तेन वसितुकामो होति, तत्थेव सङ्घमज्झे, एकपुग्गलस्स वा सन्तिके ‘‘परिवासं निक्खिपामि, वत्तं निक्खिपामी’’ति परिवासो निक्खिपितब्बो, एकपदेनापि चेत्थ निक्खित्तो होति परिवासो, द्वीहि पन सुनिक्खित्तोयेव, समादानेपि एसेव नयो. निक्खित्तकालतो पट्ठाय पकतत्तट्ठाने तिट्ठति, अथानेन पच्चूससमये एकेन भिक्खुना सद्धिं परिक्खित्तस्स विहारस्स परिक्खेपतो, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानतो द्वे लेड्डुपाते अतिक्कमित्वा महामग्गतो ओक्कम्म गुम्बेन वा वतिया वा पटिच्छन्नट्ठाने निसीदित्वा अन्तोअरुणेयेव वत्तं समादियित्वा आरोचेतब्बं. यम्पि अञ्ञं भिक्खुं पस्सति, तस्सापि आरोचेतब्बमेव. अरुणे उट्ठिते तस्स सन्तिके वत्तं निक्खिपित्वा विहारं गन्तब्बं. सचे सो पुरे अरुणेयेव केनचि करणीयेन गतो, विहारं गन्त्वा यं सब्बपठमं भिक्खुं पस्सति, तस्स आरोचेत्वा निक्खिपितब्बं. एवं सल्लक्खेत्वा याव रत्तियो पूरेन्ति, ताव परिवत्थब्बं, अयं सङ्खेपतो पटिच्छन्नपरिवासविनिच्छयो, वित्थारो पन समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय (चूळव. अट्ठ. ९७) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

इतरेसु पन द्वीसु ‘‘आपत्तिपरियन्तं न जानाति, रत्तिपरियन्तं न जानाती’’ति (चूळव. १५७) इमस्मिं वत्थुस्मिं खन्धके अनुञ्ञातो सुद्धन्तपरिवासो नाम, सो दुविधो चूळसुद्धन्तो महासुद्धन्तोति, दुविधोपि चेस रत्तिपरिच्छेदं सकलं वा एकच्चं वा अजानन्तस्स च अस्सरन्तस्स च तत्थ वेमतिकस्स च दातब्बो. आपत्तिपरियन्तं पन ‘‘एत्तिका अहं आपत्तियो आपन्नो’’ति जानातु वा, मा वा, अकारणमेतं. तस्स दानविधि खन्धके आगतो, विनिच्छयकथा पन वित्थारतो समन्तपासादिकायं (चूळव. अट्ठ. १०२) वुत्ता. इतरो पन समोधानपरिवासो नाम, सो तिविधो होति ओधानसमोधानो अग्घसमोधानो मिस्सकसमोधानोति. तत्थ ओधानसमोधानो नाम अन्तरापत्तिं आपज्जित्वा पटिच्छादेन्तस्स परिवुत्थदिवसे ओधुनित्वा मक्खेत्वा पुरिमाय आपत्तिया मूलदिवसपरिच्छेदे पच्छा आपन्नं आपत्तिं समोदहित्वा दातब्बपरिवासो वुच्चति. अग्घसमोधानो नाम सम्बहुलासु आपत्तीसु या एका वा द्वे वा तिस्सो वा सम्बहुला वा आपत्तियो सब्बचिरप्पटिच्छन्नायो, तासं अग्घेन समोधाय तासं रत्तिपरिच्छेदवसेन अवसेसानं ऊनतरप्पटिच्छन्नानं आपत्तीनं दातब्बपरिवासो वुच्चति. मिस्सकसमोधानो नाम नानावत्थुकायो आपत्तियो एकतो कत्वा दातब्बपरिवासो वुच्चति, अयं तिविधेपि समोधानपरिवासे सङ्खेपकथा, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं (चूळव. अट्ठ. १०२) वुत्तो, इदं ‘‘परिवत्थब्ब’’न्ति पदस्स विनिच्छयकथामुखं.

उत्तरि छारत्तन्ति परिवासतो उत्तरि छ रत्तियो. भिक्खुमानत्तायाति भिक्खूनं मानभावाय, आराधनत्थायाति वुत्तं होति. पटिपज्जितब्बन्ति वत्तितब्बं. भिक्खुमानत्तञ्च पनेतं पटिच्छन्नापटिच्छन्नवसेन दुविधं. तत्थ यस्स अप्पटिच्छन्नापत्ति होति, तस्स परिवासं अदत्वा मानत्तमेव दातब्बं, इदं अप्पटिच्छन्नमानत्तं. यस्स पटिच्छन्ना होति, तस्स परिवासपरियोसाने दातब्बं मानत्तं पटिच्छन्नमानत्तन्ति वुच्चति, इदं इध अधिप्पेतं. उभिन्नम्पि पनेतेसं दानविधि विनिच्छयकथा च समन्तपासादिकायं (चूळव. अट्ठ. १०२) वुत्तनयेन वेदितब्बा, अयं पनेत्थ सङ्खेपो. सचे अयं वत्तं निक्खिपित्वा पच्चूससमये समादातुं गच्छति, सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन चतूहि भिक्खूहि सद्धिं परिवासे वुत्तप्पकारं पदेसं गन्त्वा ‘‘मानत्तं समादियामि, वत्तं समादियामी’’ति समादियित्वा नेसं आरोचेत्वा ततो तेसु गतेसु वा अगतेसु वा पुरिमनयेन पटिपज्जितब्बं. यत्थ सिया वीसतिगणोति एत्थ वीसतिसङ्घो गणो अस्साति वीसतिगणो. तत्राति यत्र सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन वीसतिगणो भिक्खुसङ्घो अत्थि, तत्थ. अब्भेतब्बोति अभिएतब्बो, सम्पटिच्छितब्बो, अब्भानकम्मवसेन ओसारेतब्बोति वुत्तं होति. अव्हातब्बोति वा अत्थो. अब्भानकम्मं पन पाळिवसेन खन्धके (चूळव. १०० आदयो) विनिच्छयवसेन समन्तपासादिकायं वुत्तं. अनब्भितोति न अब्भितो असम्पटिच्छितो, अकतब्भानकम्मोति वुत्तं होति. अनव्हातोति वा अत्थो. ते च भिक्खू गारय्हाति ये ऊनभावं ञत्वा अब्भेन्ति, ते भिक्खू च गरहितब्बा, सातिसारा सदोसा दुक्कटं आपज्जन्तीति अत्थो. अयं तत्थ सामीचीति अयं तत्थ अनुधम्मता लोकुत्तरधम्मं अनुगता ओवादानुसासनी सामीचि धम्मता. सेसमेत्थ वुत्तनयमेवाति.

कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

सङ्घादिसेसवण्णना निट्ठिता.