७५. उदकेउच्चारसिक्खापदवण्णना

एकूनवीसतिमे न उदकेति एतं परिभोगउदकमेव सन्धाय वुत्तं, वच्चकुटिसमुद्दादिउदकेसु पन अपरिभोगेसु अनापत्ति. देवे वस्सन्ते समन्ततो उदकोघे जाते अनुदकट्ठानं अलभन्तेन उदके कातुं वट्टति, इधापि ‘‘थले कतो उदकं ओत्थरती’’ति (पाचि. ६५४) इदं अनापत्तियं अधिकं, सेसं सब्बसिक्खापदेसु उत्तानमेव.

समुट्ठानादिदीपनत्थाय पनेत्थ इदं पकिण्णकं – उज्जग्घिकउच्चासद्दप्पटिसंयुत्तानि चत्तारि, सकबळेन मुखेन ब्याहरणं एकं, छमानीचासननिसिन्नठितपच्छतोगमनउप्पथगमनप्पटिसंयुत्तानि पञ्चाति इमानि दस सिक्खापदानि समनुभासनसमुट्ठानानि, एकेकमेत्थ किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनं. सूपोदनविञ्ञत्तिसिक्खापदं थेय्यसत्थसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनं. छत्तपाणिदण्डपाणिसत्थपाणिआवुधपाणिपादुकाउपाहनयानसयनपल्लत्थिकवेठितओगुण्ठितनामकानि एकादस धम्मदेसनासमुट्ठानानि, किरियाकिरियानि, सञ्ञाविमोक्खानि, सचित्तकानि, लोकवज्जानि, वचीकम्मानि, अकुसलचित्तानि, दुक्खवेदनानि. सेसानि तेपण्णास पठमपाराजिकसमउट्ठानादिभेदानीति.

एकूनवीसतिधम्मदेसनापटिसंयुत्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.

कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

सेखियवण्णना निट्ठिता.

अधिकरणसमथवण्णना

अधिकरणसमथेसु सत्ताति तेसं गणनपरिच्छेदो. अधिकरणानि समेन्ति वूपसमेन्तीति अधिकरणसमथा. उद्देसं आगच्छन्तीति आपत्ताधिकरणसङ्खातासु च अवसेसाधिकरणत्तयपच्चयासु च आपत्तीसु परिसुद्धभावं पुच्छनत्थं उद्दिसितब्बतं आगच्छन्ति. उप्पन्नुप्पन्नानन्ति उप्पन्नानं उप्पन्नानं. अधिकरणानन्ति विवादाधिकरणं अनुवादाधिकरणं आपत्ताधिकरणं किच्चाधिकरणन्ति इमेसं चतुन्नं. समथाय वूपसमायाति समनत्थञ्चेव वूपसमनत्थञ्च सम्मुखाविनयो दातब्बो…पे… तिणवत्थारकोति इमे सत्त समथा दातब्बा. तत्रायं विनिच्छयो – अधिकरणेसु ताव ‘‘धम्मो’’ति वा, ‘‘अधम्मो’’ति वा अट्ठारसहि वत्थूहि विवदन्तानं भिक्खूनं यो विवादो, इदं विवादाधिकरणं नाम. सीलविपत्तिया वा आचारदिट्ठिआजीवविपत्तिया वा अनुवदन्तानं यो अनुवादो उपवदना चेव चोदना च, इदं अनुवादाधिकरणं नाम. मातिकाय आगता पञ्च, विभङ्गे द्वेति सत्तपि आपत्तिक्खन्धा आपत्ताधिकरणं, नाम. यं सङ्घस्स अपलोकनादीनं चतुन्नं कम्मानं करणं, इदं किच्चाधिकरणं नाम.

तत्थ विवादाधिकरणं (चूळव. २२८) द्वीहि समथेहि सम्मति सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च, सम्मुखाविनयेनेव सम्ममानं यस्मिं विहारे उप्पन्नं, तस्मिंयेव वा, अञ्ञत्थ वूपसमेतुं गच्छन्तानं अन्तरामग्गे वा, यत्थ गन्त्वा सङ्घस्स निय्यातितं, तत्थ सङ्घेन वा वूपसमेतुं असक्कोन्ते तत्थेव उब्बाहिकाय सम्मतपुग्गलेहि वा विनिच्छितं सम्मति, एवं सम्ममाने च पन तस्मिं या सङ्घसम्मुखता धम्मसम्मुखता विनयसम्मुखता पुग्गलसम्मुखता अयं सम्मुखाविनयो नाम. तत्थ च कारकसङ्घस्स सङ्घसामग्गिवसेन सम्मुखीभावो सङ्घसम्मुखता, समेतब्बस्स वत्थुनो भूतता धम्मसम्मुखता, यथा तं समेतब्बं, तथेवस्स समनं विनयसम्मुखता, यो च विवदति, येन च विवदति, तेसं उभिन्नं अत्थपच्चत्थिकानं सम्मुखीभावो पुग्गलसम्मुखता. उब्बाहिकाय वूपसमने पनेत्थ सङ्घसम्मुखता परिहायति, एवं ताव सम्मुखाविनयेनेव सम्मति.

सचे पनेवम्पि न सम्मति, अथ नं उब्बाहिकाय सम्मता भिक्खू ‘‘न मयं सक्कोम वूपसमेतु’’न्ति सङ्घस्सेव निय्यातेन्ति, ततो सङ्घो पञ्चङ्गसमन्नागतं भिक्खुं सलाकग्गाहापकं सम्मन्नित्वा तेन गुळ्हकविवट्टकसकण्णजप्पकेसु तीसु सलाकग्गाहेसु अञ्ञतरवसेन सलाकं गाहेत्वा सन्निपतितपरिसाय धम्मवादीनं येभुय्यताय यथा ते धम्मवादिनो वदन्ति, एवं वूपसन्तं अधिकरणं सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च वूपसन्तं होति. तत्थ सम्मुखाविनयो वुत्तनयो एव, यं पन येभुय्यसिककम्मस्स करणं. अयं येभुय्यसिका नाम, एवं विवादाधिकरणं द्वीहि समथेहि सम्मति.

अनुवादाधिकरणं (चूळव. २३६) चतूहि समथेहि सम्मति सम्मुखाविनयेन च सतिविनयेन च अमूळ्हविनयेन च तस्सपापियसिकाय च. सम्मुखाविनयेनेव सम्ममानं यो च अनुवदति, यञ्च अनुवदति, तेसं वचनं सुत्वा सचे काचि आपत्ति नत्थि, उभो खमापेत्वा, सचे अत्थि, ‘‘अयं नामेत्थ आपत्ती’’ति एवं विनिच्छितं वूपसम्मति, तत्थ सम्मुखाविनयलक्खणं वुत्तनयमेव. यदा पन खीणासवस्स भिक्खुनो अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसितस्स सतिविनयं याचमानस्स सङ्घो ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन सतिविनयं देति, तदा सम्मुखाविनयेन च सतिविनयेन च वूपसन्तं होति, दिन्ने पन सतिविनये पुन तस्मिं पुग्गले कस्सचि अनुवादो न रुहति. यदा उम्मत्तको भिक्खु उम्मादवसेन गते अस्सामणके अज्झाचारे ‘‘सरतायस्मा एवरूपिं आपत्ति’’न्ति भिक्खूहि चोदियमानो ‘‘उम्मत्तकेन मे, आवुसो, एतं कतं, नाहं तं सरामी’’ति भणन्तोपि भिक्खूहि चोदियमानोव पुन अचोदनत्थाय अमूळ्हविनयं याचति, सङ्घो चस्स ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन अमूळ्हविनयं देति. तदा सम्मुखाविनयेन च अमूळ्हविनयेन च वूपसन्तं होति, दिन्ने पन अमूळ्हविनये पुन तस्मिं पुग्गले कस्सचि तप्पच्चया अनुवादो न रुहति.

यदा पन पाराजिकेन वा पाराजिकसामन्तेन वा चोदियमानस्स अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतो पापुस्सन्नताय पापियस्स पुग्गलस्स ‘‘सचायं अच्छिन्नमूलो भविस्सति, सम्मा वत्तित्वा ओसारणं लभिस्सति, सचे छिन्नमूलो, सयमेवस्स नासना भविस्सती’’ति मञ्ञमानो सङ्घो ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन तस्सपापियसिकं कम्मं करोति, तदा सम्मुखाविनयेन च तस्सपापियसिकाय च वूपसन्तं होति, एवं अनुवादाधिकरणं चतूहि समथेहि सम्मति.

आपत्ताधिकरणं (चूळव. २३९) तीहि समथेहि सम्मति सम्मुखाविनयेन च पटिञ्ञातकरणेन च तिणवत्थारकेन च. तस्स सम्मुखाविनयेनेव वूपसमो नत्थि, यदा पन एकस्स वा भिक्खुनो, निस्सग्गियवण्णनायं वुत्तनयेन सङ्घगणमज्झेसु वा भिक्खु लहुकं आपत्तिं देसेति, तदा आपत्ताधिकरणं सम्मुखाविनयेन च पटिञ्ञातकरणेन च वूपसम्मति. तत्थ सम्मुखाविनये ताव यो च देसेति, यस्स च देसेति, तेसं सम्मुखीभावो पुग्गलसम्मुखता, सेसं वुत्तनयमेव. पुग्गलस्स च गणस्स च देसनाकाले सङ्घसम्मुखता परिहायति.

या पनेत्थ ‘‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो’’ति च, ‘‘पस्ससी’’ति, ‘‘आम पस्सामी’’ति च पटिञ्ञा, ताय ‘‘आयतिं संवरेय्यासी’’ति करणं पटिञ्ञातकरणं नाम. सङ्घादिसेसे परिवासादियाचना पटिञ्ञा, परिवासादीनं दानं पटिञ्ञातकरणं नाम. द्वेपक्खजाता पन भण्डनकारका भिक्खू बहुं अस्सामणकं अज्झाचारं चरित्वा पुन लज्जिधम्मे उप्पन्ने ‘‘सचे मयं इमाहि आपत्तीहि अञ्ञमञ्ञं करिस्साम, सियापि तं अधिकरणं कक्खळत्थाय वाळत्थाय संवत्तेय्या’’ति अञ्ञमञ्ञं आपत्तिया कारापने दोसं दिस्वा यदा तिणवत्थारककम्मं करोन्ति, तदा आपत्ताधिकरणं सम्मुखाविनयेन च तिणवत्थारकेन च सम्मति. तत्र हि यत्तका हत्थपासूपगता ‘‘न मेतं खमती’’ति एवं दिट्ठाविकम्मं अकत्वा निद्दम्पि ओक्कमन्ता होन्ति, सब्बेसं ठपेत्वा थुल्लवज्जञ्च गिहिप्पटिसंयुत्तञ्च सब्बापत्तियो वुट्ठहन्ति, एवं आपत्ताधिकरणं तीहि समथेहि सम्मति.

किच्चाधिकरणं (चूळव. २४२) एकेन समथेन सम्मति सम्मुखाविनयेनेव. इति इमानि चत्तारि अधिकरणानि यथानुरूपं इमेहि सत्तहि समथेहि सम्मन्ति, तेन वुत्तं ‘‘उप्पन्नुप्पन्नानं अधिकरणानं समथाय वूपसमाय सम्मुखाविनयो दातब्बो…पे… तिणवत्थारको’’ति. अयमेत्थ विनिच्छयनयो, वित्थारो पन समथक्खन्धके आगतोयेव, विनिच्छयोपिस्स समन्तपासादिकायं वुत्तो.

तत्थायस्मन्ते पुच्छामि, कच्चित्थ परिसुद्धाति तेसु सत्तसु अधिकरणसमथेसु कच्चित्थ परिसुद्धा, नत्थि वो किञ्चि समथेहि वूपसमेतब्बन्ति पुच्छामि, एतेन सब्बापत्तीहि परिसुद्धभावो पुच्छितो होति.

उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदानन्तिआदि निगमनवचनं. तत्थ एत्तकन्ति एत्तकं सिक्खापदं. सुत्तागतन्ति सुत्ते पातिमोक्खे आगतं. सुत्तपरियापन्नन्ति तत्थेव अन्तोगधं. अन्वद्धमासं उद्देसं आगच्छतीति अद्धमासे अद्धमासे उपोसथवसेन उद्दिसितब्बतं आगच्छति. समग्गेहीति कायसामग्गिवसेन समग्गेहि. सम्मोदमानेहीति चित्तसामग्गिवसेन एकज्झासयताय सुट्ठु मोदमानेहि. अविवदमानेहीति अट्ठारससु विवादवत्थूसु अञ्ञतरवसेनापि अविवदमानेहि. सिक्खितब्बन्ति तं तं सिक्खापदं अवीतिक्कमन्तेहि अधिसीलसिक्खा सम्पादेतब्बा. अन्तरन्तरा पन यं न वुत्तं, तं सब्बं पुरिमे पुरिमे सिक्खापदे वुत्तत्ता चेव उत्तानत्थत्ता चाति.

अधिकरणसमथवण्णना निट्ठिता.

कङ्खावितरणिया पातिमोक्खवण्णनाय

भिक्खुपातिमोक्खवण्णना निट्ठिता.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मसम्बुद्धस्स