१. परिमण्डलसिक्खापदवण्णना

सेखियेसु पठमे परिमण्डलन्ति समन्ततो मण्डलं. सिक्खा करणीयाति ‘‘एवं निवासेस्सामी’’ति आरामेपि अन्तरघरेपि सब्बत्थ सिक्खा कातब्बा, एत्थ च यस्मा वत्तक्खन्धके वुत्तवत्तानिपि सिक्खितब्बत्ता सेखियानेव होन्ति, तस्मा पाराजिकादीसु विय परिच्छेदो न कतो. चारित्तविनयदस्सनत्थञ्च ‘‘यो पन भिक्खु ओलम्बेन्तो निवासेय्य, दुक्कट’’न्ति एवं आपत्तिनामेन अवत्वा ‘‘सिक्खा करणीया’’ति एवं सब्बसिक्खापदेसु पाळि आरोपिता, पदभाजने (पाचि. ५७६) पन ‘‘आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता सब्बत्थ अनादरियकरणे दुक्कटं वेदितब्बं.

इदानि परिमण्डलन्ति एत्थ नाभिमण्डलं पटिच्छादेत्वा जाणुमण्डलस्स हेट्ठा जङ्घट्ठिकतो पट्ठाय अट्ठङ्गुलमत्तं निवासनं ओतारेत्वा निवासेन्तेन परिमण्डलं निवत्थं नाम होति, एवं अनिवासेत्वा अनादरियेन पुरतो वा पच्छतो वा ओलम्बेत्वा निवासेन्तस्स दुक्कटं. न केवलञ्च तस्सेव, ये चञ्ञे ‘‘तेन खो पन समयेन छब्बग्गिया गिहिनिवत्थं निवासेन्ति, हत्थिसोण्डकं मच्छवालकं चतुक्कण्णकं तालवण्टकं सतवलिकं निवासेन्ति, संवल्लियं निवासेन्ती’’ति खन्धके (चूळव. २८०) निवासनदोसा वुत्ता, तथा निवासेन्तस्सपि दुक्कटमेव.

तत्थ हत्थिसोण्डकं नाम नाभिमूलतो हत्थिसोण्डसण्ठानं ओलम्बकं कत्वा निवत्थं चोळिकइत्थीनं निवासनं विय. मच्छवालकं नाम एकतोदसन्तं एकतो पासन्तं ओलम्बेत्वा निवत्थं. चतुक्कण्णकं नाम उपरि द्वे, हेट्ठतो द्वेति एवं चत्तारो कण्णे दस्सेत्वा निवत्थं. तालवण्टकं नाम तालवण्टाकारेन साटकं ओलम्बेत्वा निवत्थं. सतवलिकं नाम दीघसाटकं अनेकक्खत्तुं ओभुजित्वा ओवट्टिकं करोन्तेन निवत्थं, वामदक्खिणपस्सेसु वा निरन्तरं वलियो दस्सेत्वा निवत्थं. सचे पन जाणुतो पट्ठाय एका वा द्वे वा वलियो पञ्ञायन्ति, वट्टति. संवल्लियन्ति मल्लकम्मकारादीहि विय कच्छं बन्धित्वा निवत्थं. एवं निवासेतुं गिलानस्सापि मग्गप्पटिपन्नस्सापि न वट्टति. यम्पि मग्गं गच्छन्ता एकं वा द्वे वा कण्णे उक्खिपित्वा अन्तरवासकस्स उपरि लग्गन्ति, अन्तो वा एकं कासावं तथा निवासेत्वा बहि अपरं निवासेन्ति, सब्बं न वट्टति.

गिलानो पन अन्तोकासावस्स ओवट्टिकं दस्सेत्वा अपरं उपरि निवासेतुं लभति, अगिलानेन द्वे निवासेन्तेन सगुणं कत्वा निवासेतब्बानि. इति इमं खन्धके पटिक्खित्तञ्च ओलम्बकञ्च सब्बं विवज्जेत्वा वुत्तलक्खणसम्पन्नं निब्बिकारं परिमण्डलं निवासेतब्बं, तथा अनिवासेत्वा यंकिञ्चि विकारं करोन्तस्स दुक्कटं.

‘‘निदानं पुग्गलं वत्थु’’न्तिआदिके (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिकवण्णना ) पन विनिच्छये सुरुसुरुकारकं कोसम्बियं पञ्ञत्तं, सामिसेन हत्थेन पानीयथालकससित्थकपत्तधोवनपटिसंयुत्तद्वयं भग्गेसु सम्बहुले भिक्खू आरब्भ, सेसानि सब्बानेव सावत्थियं छब्बग्गिये आरब्भ ओलम्बेत्वा निवासनादिवत्थुस्मिं पञ्ञत्तानि. सूपोदनविञ्ञत्तियं धम्मदेसनादीसु च गिलानवसेन एका अनुपञ्ञत्ति, सब्बानि साधारणपञ्ञत्तियो, अनाणत्तिकानि, सब्बेसु दुक्कटमेव, अञ्ञो आपत्तिभेदो नत्थि, विपत्तिविचारणा वुत्तायेव, समुट्ठानादीनि सब्बेसं अवसाने दस्सयिस्साम. अनापत्तिमत्तं पन अङ्गञ्च सब्बत्थ वत्तब्बं, तयिदं वुच्चति. इमस्मिं ताव सिक्खापदे असञ्चिच्च, अस्सतिया, अजानन्तस्स, गिलानस्स, आपदासु, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति.

तत्थ असञ्चिच्चाति ‘‘अपरिमण्डलं निवासेस्सामी’’ति एवं असञ्चिच्च, अथ खो ‘‘परिमण्डलंयेव निवासेस्सामी’’ति विरज्झित्वा अपरिमण्डलं निवासेन्तस्स अनापत्ति. अस्सतियाति अञ्ञाविहितस्सापि तथा निवासेन्तस्स अनापत्ति. अजानन्तस्साति परिमण्डलं निवासेतुं अजानन्तस्स अनापत्ति, अपिच निवासनवत्तं उग्गहेतब्बं. यो पन सुक्खजङ्घो वा होति महापिण्डिकमंसो वा, तस्स सारुप्पत्थाय अट्ठङ्गुलाधिकम्पि ओतारेत्वा निवासेतुं वट्टति. गिलानस्साति यस्स जङ्घाय वा पादे वा वणो होति, तस्स उक्खिपित्वा वा ओतारेत्वा वा निवासेतुं वट्टति. आपदासूति वाळा वा चोरा वा अनुबन्धन्ति, एवरूपासु आपदासु अनापत्ति. उम्मत्तकादयो वुत्तनया एव. अनादरियं, अनापत्तिकारणाभावो, अपरिमण्डलनिवासनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. यथा चेत्थ, एवं सब्बत्थ पुरिमानि द्वे तत्थ तत्थ वुत्तप्पटिपक्खकरणञ्चाति तीणियेव होन्ति, तस्मा इतो परं तानिपि अवत्वा अनापत्तिमत्तमेव वक्खामाति.