धम्मानुपस्सना

नीवरणपब्बवण्णना

३८२. पहातब्बादिधम्मविभागदस्सनवसेन पञ्चधा धम्मानुपस्सना निद्दिट्ठाति अयमत्थो पाळितो एव विञ्ञायतीति तमत्थं उल्लिङ्गेन्तो ‘‘पञ्चविधेन धम्मानुपस्सनं कथेतु’’न्ति आह. यदि एवं कस्मा नीवरणादिवसेनेव निद्दिट्ठन्ति? विनेय्यज्झासयतो. येसञ्हि वेनेय्यानं पहातब्बधम्मेसु पठमं नीवरणानि विभागेन वत्तब्बानि, तेसं वसेनेत्थ भगवता पठमं नीवरणेसु धम्मानुपस्सना कथिता. तथा हि कायानुपस्सनापि समथपुब्बङ्गमा देसिता, ततो परिञ्ञेय्येसु खन्धेसु, आयतनेसु च भावेतब्बेसु बोज्झङ्गेसु, परिञ्ञेय्यादिविभागेसु सच्चेसु च उत्तरा देसना, तस्मा चेत्थ समथभावनापि यावदेव विपस्सनत्था इच्छिता. विपस्सनापधाना, विपस्सनाबहुला च सतिपट्ठानदेसनाति तस्सा विपस्सनाभिनिवेसविभागेन देसितभावं विभावेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. तत्थ खन्धायतनदुक्खसच्चवसेन मिस्सकपरिग्गहकथनं दट्ठब्बं. सञ्ञासङ्खारक्खन्धपरिग्गहम्पीति पि-सद्देन सकलपञ्चुपादानक्खन्धपरिग्गहं सम्पिण्डेति इतरेसं तदन्तोगधत्ता.

‘‘कण्हसुक्कधम्मानं युगनन्धता नत्थी’’ति पजाननकाले अभावा ‘‘अभिण्हसमुदाचारवसेना’’ति वुत्तं. संविज्जमानन्ति अत्तनो सन्ताने उपलब्भमानं. यथाति येनाकारेन, सो पन ‘‘कामच्छन्दस्स उप्पादो होती’’ति वुत्तत्ता कामच्छन्दस्स कारणाकारोव, अत्थतो कारणमेवाति आह ‘‘येन कारणेना’’ति. च-सद्दो वक्खमानत्थसमुच्चयत्थो.

तत्थाति ‘‘यथा चा’’तिआदिना वुत्तपदे. सुभम्पीति कामच्छन्दोपि. सो हि अत्तनो गहणाकारेन ‘‘सुभ’’न्ति वुत्तो, तेनाकारेन पवत्तनकस्स अञ्ञस्स कामच्छन्दस्स निमित्तत्ता ‘‘निमित्त’’न्ति च. इट्ठं, इट्ठाकारेन वा गय्हमानं रूपादि सुभारम्मणं. आकङ्खितस्स हितसुखस्स पत्तिया अनुपायभूतो मनसिकारो अनुपायमनसिकारो. तन्ति अयोनिसोमनसिकारं. तत्थाति तस्मिं सभागहेतुभूते, आरम्मणभूते च दुविधे सुभनिमित्ते. आहारोति पच्चयो अत्तनो फलं आहरतीति कत्वा.

असुभन्ति असुभज्झानं उत्तरपदलोपेन, तं पन दससु अविञ्ञाणकअसुभेसु च केसादीसु सविञ्ञाणकअसुभेसु च पवत्तं दट्ठब्बं. केसादीसु हि सञ्ञा ‘‘असुभसञ्ञा’’ति गिरिमानन्दसुत्ते (अ. नि. १०.६०) वुत्ता. एत्थ च चतुब्बिधस्स अयोनिसोमनसिकारस्स, योनिसोमनसिकारस्स च गहणं निरवसेसदस्सनत्थं कतन्ति दट्ठब्बं, तेसु पन असुभेसु ‘‘सुभ’’न्ति, ‘‘असुभ’’न्ति च मनसिकारो इधाधिप्पेतो, तदनुकूलत्ता पन इतरे पीति.

एकादससु असुभेसु पटिक्कूलाकारस्स उग्गण्हनं, यथा वा तत्थ उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, तथा पटिपत्ति असुभनिमित्तस्स उग्गहो. उपचारप्पनावहाय असुभभावनाय अनुयुञ्जना असुभभावनानुयोगो. ‘‘भोजने मत्तञ्ञुनो मिताहारस्स थिनमिद्धाभिभवाभावा ओतारं अलभमानो कामच्छन्दो पहीयती’’ति वदन्ति, अयमेव च अत्थो निद्देसेपि वुच्चति. यो पन भोजनस्स पटिक्कूलतं, तब्बिपरिणामस्स तदाधारस्स तस्स च उपनिस्सयभूतस्स अतिविय जेगुच्छतं, कायस्स च आहारट्ठितिकत्तं सम्मदेव जानाति, सो सब्बसो भोजने पमाणस्स जाननेन भोजनेमत्तञ्ञू नाम. तादिसस्स हि कामच्छन्दो पहीयतेव.

असुभकम्मिकतिस्सत्थेरो दन्तट्ठिदस्सावी. पहीनस्साति विक्खम्भनवसेन पहीनस्स. इतो परेसुपि एवरूपेसु ठानेसु एसेव नयो. अभिधम्मपरियायेन (ध. स. ११५९, १५०३) सब्बोपि लोभो कामच्छन्दनीवरणन्ति आह ‘‘अरहत्तमग्गेना’’ति.

पटिघम्पि पुरिमुप्पन्नं पटिघनिमित्तं परतो उप्पज्जनकस्स पटिघस्स कारणन्ति कत्वा.

मेज्जति सिनिय्हतीति मित्तो, हितेसी पुग्गलो, तस्मिं मित्ते भवा, मित्तस्स वा एसाति मेत्ता, हितेसिता, तस्सा मेत्ताय. अप्पनापि उपचारोपि वट्टति साधारणवचनभावतो. ‘‘चेतोविमुत्ती’’ति वुत्ते अप्पनाव वट्टति अप्पनं अप्पत्ताय पटिपक्खतो सुट्ठु मुच्चनस्स अभावतो. तन्ति योनिसोमनसिकारं. तत्थाति मेत्ताय. बहुलं पवत्तयतोति बहुलीकारवतो.

सत्तेसु मेत्तायनस्स हितूपसंहारस्स उप्पादनं पवत्तनं मेत्तानिमित्तस्स उग्गहो, पठमुप्पन्नो मेत्तामनसिकारो परतो उप्पज्जनकस्स कारणभावतो मेत्तामनसिकारोव मेत्तानिमित्तं. कम्ममेव सकं एतेसन्ति कम्मस्सका, सत्ता, तब्भावो कम्मस्सकता, कम्मदायादता. दोसमेत्तासु याथावतो आदीनवानिसंसानं पटिसङ्खानं वीमंसा इध पटिसङ्खानं. मेत्ताविहारिकल्याणमित्तवन्तता इध कल्याणमित्तता. ओदिस्सकअनोदिस्सकदिसाफरणानन्ति (ओधिसकअनोधिसकदिसाफरणानं म. नि. अट्ठ. १.११५) अत्तअतिपियसहायमज्झत्तवेरिवसेन ओदिस्सकता, सीमासम्भेदे कते अनोदिस्सकता. एकादिदिसाफरणवसेन दिसाफरणता मेत्ताय उग्गहणे वेदितब्बा. विहाररच्छागामादिवसेन वा ओदिस्सकदिसाफरणं. विहारादिउद्देसरहितं पुरत्थिमादिदिसावसेन अनोदिस्सकदिसाफरणन्ति एवं द्विधा उग्गहणं सन्धाय ‘‘ओदिस्सकअनोदिस्सकदिसाफरणान’’न्ति वुत्तं. उग्गहोति च याव उपचारा दट्ठब्बो. उग्गहिताय आसेवना भावना. तत्थ सब्बे सत्ता, पाणा, भूता, पुग्गला, अत्तभावपरियापन्नाति एतेसं वसेन पञ्चविधा, एकेकस्मिं अवेरा होन्तु, अब्यापज्झा, अनीघा, सुखी अत्तानं परिहरन्तूति चतुधा पवत्तितो वीसतिविधा अनोदिस्सकफरणा मेत्ता. सब्बा इत्थियो, पुरिसा, अरिया, अनरिया, देवा, मनुस्सा, विनिपातिकाति सत्तोधिकरणवसेन पवत्ता सत्तविधा, अट्ठवीसति विधा वा, दसहि दिसाहि दिसोधिकरणवसेन पवत्ता दसविधा, एकेकाय वा दिसाय सत्तादिइत्थादिअवेरादिभेदेन असीताधिकचतुसतप्पभेदा च ओधिसो फरणा वेदितब्बा.

येन अयोनिसोमनसिकारेन अरतिआदिकानि उप्पज्जन्ति, सो अरतिआदीसु अयोनिसोमनसिकारो. तेन निप्फादेतब्बे हि इदं भुम्मं. एस नयो इतो परेसुपि. उक्कण्ठिता पन्तसेनासनेसु, अधिकुसलधम्मेसु च उप्पज्जनभावरिञ्चना. कायविनमनाति करजकायस्स विरूपेनाकारेन नमना. लीनाकारोति सङ्कोचापत्ति.

कुसलधम्मपटिपत्तिया पट्ठपनसभावताय, तप्पटिपक्खानं विसोसनसभावताय च आरम्भधातुआदितो पवत्तवीरियन्ति आह ‘‘पठमारम्भवीरिय’’न्ति. यस्मा पठमारम्भमत्तस्स कोसज्जविधमनं, थामगमनञ्च नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘कोसज्जतो निक्खन्तताय ततो बलवतर’’न्ति. यस्मा पन अपरापरुप्पत्तिया लद्धासेवनं उपरूपरि विसेसं आवहन्तं अतिविय थामगतमेव होति, तस्मा वुत्तं ‘‘परं परं ठानं अक्कमनतो ततोपि बलवतर’’न्ति.

अतिभोजने निमित्तग्गाहोति अतिभोजने थिनमिद्धस्स निमित्तग्गाहो, एत्तके भुत्ते तं भोजनं थिनमिद्धस्स कारणं होति, एत्तके न होतीति थिनमिद्धस्स कारणाकारणगाहो होतीति अत्थो. ब्यतिरेकवसेन चेतं वुत्तं, तस्मा ‘‘एत्तके भुत्ते तं भोजनं थिनमिद्धस्स कारणं न होती’’ति भोजने मत्तञ्ञुता च अत्थतो दस्सिताति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘चतुपञ्च…पे… न होती’’ति. दिवा सूरियालोकन्ति दिवा गहितनिमित्तं सूरियालोकं रत्तियं मनसि करोन्तस्सापीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. धुतङ्गानं वीरियनिस्सितत्ता वुत्तं ‘‘धुतङ्गनिस्सितसप्पायकथायपी’’ति.

कुक्कुच्चम्पि कताकतानुसोचनवसेन पवत्तमानं चेतसो अवूपसमावहताय उद्धच्चेन समानलक्खणमेवाति ‘‘अवूपसमो नाम अवूपसन्ताकारो, उद्धच्चकुक्कुच्चमेवेतं अत्थतो’’ति वुत्तं.

बहुस्सुतस्स गन्थतो, अत्थतो च सुत्तादीनि विचारेन्तस्स तब्बहुलविहारिनो अत्थवेदादिपटिलाभसब्भावतो विक्खेपो न होतीति, यथाविधिपटिपत्तिया, यथानुरूपपतिकारप्पवत्तिया च कताकतानुसोचनञ्च न होतीति ‘‘बाहुसच्चेनपि…पे… उद्धच्चकुक्कुच्चं पहीयती’’ति आह. यदग्गेन बाहुसच्चेन उद्धच्चकुक्कुच्चं पहीयति, तदग्गेन परिपुच्छकताविनयपकतञ्ञुताहिपि तं पहीयतीति दट्ठब्बं. वुद्धसेविता च वुद्धसीलितं आवहतीति चेतोवूपसमकरत्ता उद्धच्चकुक्कुच्चप्पहानकारी वुत्ता. वुद्धत्तं पन अनपेक्खित्वा कुक्कुच्चविनोदका विनयधरा कल्याणमित्ता वुत्ताति दट्ठब्बा. विक्खेपो च पब्बजितानं येभुय्येन कुक्कुच्चहेतुको होतीति ‘‘कप्पियाकप्पियपरिपुच्छाबहुलस्सा’’तिआदिना विनयनयेनेव परिपुच्छकतादयो निद्दिट्ठा. पहीने उद्धच्चकुक्कुच्चेति निद्धारणे भुम्मं. कुक्कुच्चस्स दोमनस्ससहगतत्ता अनागामिमग्गेन आयतिं अनुप्पादो वुत्तो.

तिट्ठति पवत्तति एत्थाति ठानीया विचिकिच्छाय ठानीया विचिकिच्छाठानीया, विचिकिच्छाय कारणभूता धम्मा, तिट्ठतीति वा ठानीया, विचिकिच्छा ठानीया एतिस्साति विचिकिच्छाठानीया, अत्थतो विचिकिच्छा एव. सा हि पुरिमुप्पन्ना परतो उप्पज्जनकविचिकिच्छाय सभागहेतुताय असाधारणं कारणं.

कुसलाकुसलाति कोसल्लसम्भूतट्ठेन कुसला, तप्पटिपक्खतो अकुसला. ये अकुसला, ते सावज्जा, असेवितब्बा, हीना च. ये कुसला, ते अनवज्जा, सेवितब्बा,पणीता च. कुसला वा हीनेहि छन्दादीहि आरद्धा हीना, पणीतेहि पणीता. कण्हाति काळका चित्तस्स अपभस्सरभावकरणा. सुक्काति ओदाता चित्तस्स पभस्सरभावकरणा. कण्हाभिजातिहेतुतो वा कण्हा. सुक्काभिजातिहेतुतो सुक्का. ते एव सप्पटिभागा. कण्हा हि उजुविपच्चनीकताय सुक्कसप्पटिभागा, तथा सुक्कापि इतरेहि. अथ वा कण्हसुक्का च सप्पटिभागा च कण्हसुक्कसप्पटिभागा. सुखा हि वेदना दुक्खाय वेदनाय सप्पटिभागा, दुक्खा च वेदना सुखाय वेदनाय सप्पटिभागाति.

कामं बाहुसच्चपरिपुच्छकताहि सब्बापि अट्ठवत्थुका विचिकिच्छा पहीयति, तथापि रतनत्तयविचिकिच्छामूलिका सेसविचिकिच्छाति कत्वा आह ‘‘तीणि रतनानि आरब्भा’’ति. रतनत्तयगुणावबोधे ‘‘सत्थरि कङ्खती’’तिआदि (ध. स. १००८, ११२३, ११६७, १२४१, १२६३, १२७०; विभ. ९१५) विचिकिच्छाय असम्भवोति. विनये पकतञ्ञुता ‘‘सिक्खाय कङ्खती’’ति वुत्ताय विचिकिच्छाय पहानं करोतीति आह ‘‘विनये चिण्णवसीभावस्सापी’’ति. ओकप्पनियसद्धासङ्खातअधिमोक्खबहुलस्साति सद्धेय्यवत्थुनो अनुपविसनसद्धासङ्खातअधिमोक्खेन अधिमुच्चनबहुलस्स, अधिमुच्चनञ्च अधिमोक्खुप्पादनमेवाति दट्ठब्बं, सद्धाय वा निन्नपोणताअधिमुत्ति अधिमोक्खो.

समुदयवयाति समुदयवयधम्मा. सुभनिमित्तअसुभनिमित्तादीसूति ‘‘सुभनिमित्तादीसु असुभनिमित्तादीसू’’ति आदि-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो. तत्थ पठमेन आदि-सद्देन पटिघनिमित्तादीनं सङ्गहो, दुतियेनमेत्ताचेतोविमुत्तिआदीनं. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं, तं वुत्तनयमेव.

नीवरणपब्बवण्णना निट्ठिता.

खन्धपब्बवण्णना

३८३. उपादानेहि आरम्मणकरणादिवसेन उपादातब्बा वा खन्धा उपादानक्खन्धा.

इति रूपन्ति एत्थ इति-सद्दो इदं-सद्देन समानत्थोति अधिप्पायेनाह ‘‘इदं रूप’’न्ति. तयिदं सरूपग्गहणभावतो अनवसेसपरियादानं होतीति आह ‘‘एत्तकं रूपं, न इतो परं रूपं अत्थी’’ति. इतीति वा पकारत्थे निपातो, तस्मा ‘‘इति रूप’’न्ति इमिना भूतुपादादिवसेन यत्तको रूपस्स पभेदो, तेन सद्धिं रूपं अनवसेसतो परियादियित्वा दस्सेति. सभावतोति रुप्पनसभावतो, चक्खादिवण्णादिसभावतो च. वेदनादीसुपीति एत्थ ‘‘अयं वेदना, एत्तका वेदना, न इतो परं वेदना अत्थीति सभावतो वेदनं पजानाती’’तिआदिना, सभावतोति च ‘‘अनुभवनसभावतो, सातादिसभावतो चा’’ति एवमादिना योजेतब्बं. सेसं वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव.

खन्धपब्बवण्णना निट्ठिता.

आयतनपब्बवण्णना

३८४. छसु अज्झत्तिकबाहिरेसूति ‘‘छसु अज्झत्तिकेसु छसु बाहिरेसू’’ति ‘‘छसू’’ति पदं पच्चेकं योजेतब्बं. कस्मा पनेतानि उभयानि छळेव वुत्तानि? छविञ्ञाणकायुप्पत्तिद्वारारम्मणववत्थानतो. चक्खुविञ्ञाणवीथिया परियापन्नस्स हि विञ्ञाणकायस्स चक्खायतनमेव उप्पत्तिद्वारं, रूपायतनमेव च आरम्मणं, तथा इतरानि इतरेसं, छट्ठस्स पन भवङ्गमनसङ्खातो मनायतनेकदेसो उप्पत्तिद्वारं, असाधारणञ्च धम्मायतनं आरम्मणं. चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति, विभावेति चाति अत्थो. सुणातीति सोतं. घायतीति घानं. जीवितनिमित्तताय रसो जीवितं, तं जीवितं अव्हायतीति जिव्हा. कुच्छितानं सासवधम्मानं आयो उप्पत्तिदेसोति कायो. मुनाति आरम्मणं विजानातीति मनो. रूपयति वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति रूपं. सप्पति अत्तनो पच्चयेहि हरीयति सोतविञ्ञेय्यभावं गमीयतीति सद्दो. गन्धयति अत्तनो वत्थुं सूचेतीति गन्धो. रसन्ति तं सत्ता अस्सादेन्तीति रसो. फुसीयतीति फोट्ठब्बं. अत्तनो सभावं धारेन्तीति धम्मा. सब्बानि पन आयानं तननादिअत्थेन आयतनानि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं (विसुद्धि. २.५१०, ५११, ५१२; विसुद्धि. टी. २.५१०) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

चक्खुञ्च पजानातीति (दी. नि. २.३८४; म. नि. १.११७) एत्थ चक्खु नाम पसादचक्खु, न ससम्भारचक्खु, नापि दिब्बचक्खुआदिकन्ति आह चक्खुपसादन्ति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘यं चक्खु चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो’’ति. (ध. स. ५९६) च-सद्दो वक्खमानत्थसमुच्चयत्थो. याथावसरसलक्खणवसेनाति अविपरीतस्स अत्तनो रसस्स चेव लक्खणस्स च वसेन, रूपेसु आविञ्छनकिच्चस्स चेव रूपाभिघातारहभूतपसादलक्खणस्स च दट्ठुकामतानिदानकम्मसमुट्ठानभूतपसादलक्खणस्स च वसेनाति अत्थो. अथ वा याथावसरसलक्खणवसेनाति याथावसरसवसेन चेव लक्खणवसेन च, याथावसरसोति च अविपरीतसभावो वेदितब्बो. सो हि रसीयति अविरद्धपटिवेधवसेन अस्सादीयति रमीयतीति ‘‘रसो’’ति वुच्चति, तस्मा सलक्खणवसेनाति वुत्तं होति. लक्खणवसेनाति अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणवसेन.

‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२०४, ४००; म. नि. ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३, ४५; २.४.६०) समुदितानियेव रूपायतनानि चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिहेतु, न विसुं विसुन्ति इमस्स अत्थस्स जोतनत्थं ‘‘रूपे चा’’ति पुथुवचनग्गहणं, ताय एव च देसनागतिया कामं इधापि ‘‘रूपे च पजानाती’’ति वुत्तं, रूपभावसामञ्ञेन पन सब्बं एकज्झं गहेत्वा बहिद्धा चतुसमुट्ठानिकरूपञ्चाति एकवचनवसेन अत्थो. सरसलक्खण वसेनाति चक्खुविञ्ञाणस्स विसयभावकिच्चस्स वसेन चेव चक्खुपटिहननलक्खणस्स वसेन चाति योजेतब्बं.

उभयं पटिच्चाति चक्खुं उपनिस्सयपच्चयवसेन पच्चयभूतं, रूपे आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयवसेन पच्चयभूते च पटिच्च. कामं अयं सुत्तन्तसंवण्णना, निप्परियायकथा नाम अभिधम्मसन्निस्सिता एवाति अभिधम्मनयेनेव संयोजनानि दस्सेन्तो ‘‘कामराग…पे… अविज्जासंयोजन’’न्ति आह. तत्थ कामेसु रागो, कामो च सो रागो चाति वा कामरागो. सो एव बन्धनट्ठेन संयोजनं. अयञ्हि यस्स संविज्जति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेति बन्धति इति दुक्खेन सत्तं, भवादिके वा भवन्तरादीहि, कम्मुना वा विपाकं संयोजेति बन्धतीति संयोजनं. एवं पटिघसंयोजंआदीनम्पि यथारहमत्थो वत्तब्बो. सरसलक्खणवसेनाति एत्थ पन सत्तस्स वट्टतो अनिस्सज्जनसङ्खातस्स अत्तनो किच्चस्स चेव यथावुत्तबन्धनसङ्खातस्स लक्खणस्स च वसेनाति योजेतब्बं.

भवस्साददिट्ठिस्सादनिवत्तनत्थं कामस्सादग्गहणं. अस्सादयतोति अभिरमन्तस्स. अभिनन्दतोति सप्पीतिकतण्हावसेन नन्दन्तस्स. पदद्वयेनापि बलवतो कामरागस्स पच्चयभूता कामरागुप्पत्ति वुत्ता. एस नयो सेसेसुपि. अनिट्ठारम्मणेति एत्थ ‘‘आपाथगते’’ति विभत्तिविपरिणामनवसेन ‘‘आपाथगत’’न्ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. एतं आरम्मणन्ति एतं एवंसुखुमं एवंदुब्बिभागं आरम्मणं. ‘‘निच्चं धुव’’न्ति इदं निदस्सनमत्तं. ‘‘उच्छिज्जिस्सति विनस्सिस्सतीति गण्हतो’’ति एवमादीनम्पि सङ्गहो इच्छितब्बो. पठमाय सक्कायदिट्ठिया अनुरोधवसेन ‘‘सत्तो नु खो’’ति, इतराय अनुरोधवसेन ‘‘सत्तस्स नु खो’’ति विचिकिच्छतो. अत्तत्तनियादिगाहानुगता हि विचिकिच्छा दिट्ठिया असति अभावतो. भवं पत्थेन्तस्साति ‘‘ईदिसे सम्पत्तिभवे यस्मा अम्हाकं इदं इट्ठं रूपारम्मणं सुलभं जातं, तस्मा आयतिम्पि एदिसो, इतो वा उत्तरितरो सम्पत्तिभवो भवेय्या’’ति भवं निकामेन्तस्स. एवरूपन्ति एवरूपं रूपं. तंसदिसे हि तब्बोहारवसेनेवं वुत्तं. भवति हि तंसदिसेसु तब्बोहारो यथा ‘‘सा एव तित्तिरी, तानि एव ओसधानी’’ति. उसूयतोति उसूयं इस्सं उप्पादयतो. अञ्ञस्स मच्छरायतोति अञ्ञेन असाधारणभावकरणेन मच्छरियं करोतो. सब्बेहेव यथावुत्तेहि नवहि संयोजनेहि.

तञ्च कारणन्ति सुभनिमित्तपटिघनिमित्तादिविभागं इट्ठानिट्ठादिरूपारम्मणञ्चेव तज्जायोनिसोमनसिकारञ्चाति तस्स तस्स संयोजनस्स कारणं. अविक्खम्भितासमूहतभूमिलद्धुप्पन्नं तं सन्धाय ‘‘अप्पहीनट्ठेन उप्पन्नस्सा’’ति वुत्तं. वत्तमानुप्पन्नता समुदाचारग्गहणेनेव गहिता. येन कारणेनाति येन विपस्सनासमथभावनासङ्खातेन कारणेन. तञ्हि तस्स तदङ्गवसेन चेव विक्खम्भनवसेन च पहानकारणं. इस्सामच्छरियानं अपायगमनीयताय पठममग्गवज्झता वुत्ता. यदि एवं ‘‘तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होती’’ति (अ. नि. ४.२४१) सुत्तपदं कथन्ति? तं सुत्तन्तपरियायेन वुत्तं. यथानुलोमसासना हि सुत्तन्तदेसना, अयं पन अभिधम्मनयेन संवण्णनाति नायं दोसोति. ओळारिकस्साति थूलस्स, यतो अभिण्हसमुप्पत्तिपरियुट्ठानतिब्बताव होति. अणुसहगतस्साति वुत्तप्पकाराभावेन अणुभावं सुखुमभावं गतस्स. उद्धच्चसंयोजनस्सपेत्थ अनुप्पादो वुत्तोयेवाति दट्ठब्बो यथावुत्तसंयोजनेहि अविनाभावतो. एकत्थताय सोतादीनं सभावसरसलक्खणवसेन पजानना, तप्पच्चयानं संयोजनानं उप्पादादिपजानना च वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति दस्सेन्तो ‘‘एसेव नयो’’ति अतिदिसति.

अत्तनो वा धम्मेसूति अत्तनो अज्झत्तिकायतनधम्मेसु, अत्तनो उभयधम्मेसु वा. इमस्मिं पक्खे अज्झत्तिकायतनपरिग्गण्हनेनाति अज्झत्तिकायतनपरिग्गण्हनमुखेनाति अत्थो. एवञ्च अनवसेसतो सपरसन्तानेसु आयतनानं परिग्गहो सिद्धो होति. परस्स वा धम्मेसूति एत्थापि एसेव नयो. रूपायतनस्साति अड्ढेकादसप्पभेदस्स रूपसभावस्स आयतनस्स रूपक्खन्धे ‘‘वुत्तनयेन नीहरितब्बो’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. सेसक्खन्धेसूति वेदनासञ्ञासङ्खारक्खन्धेसु. वुत्तनयेनाति इमिना अतिदेसेन रूपक्खन्धे ‘‘आहारसमुदया’’ति विञ्ञाणक्खन्धे ‘‘नामरूपसमुदया’’ति सेसखन्धेसु ‘‘फस्ससमुदया’’ति इमं विसेसं विभावेति, इतरं पन सब्बत्थ समानन्ति खन्धपब्बे विय आयतनपब्बेपि लोकुत्तरनिवत्तनं पाळियं गहितं नत्थीति वुत्तं ‘‘लोकुत्तरधम्मा न गहेतब्बा’’ति. सेसं वुत्तनयमेव.

आयतनपब्बवण्णना निट्ठिता.

बोज्झङ्गपब्बवण्णना

३८५. बुज्झनकसत्तस्साति किलेसनिद्दाय पटिबुज्झनकसत्तस्स, अरियसच्चानं वा पटिविज्झनकसत्तस्स. अङ्गेसूति कारणेसु, अवयवेसु वा. उदयवयञाणुप्पत्तितो पट्ठाय सम्बोधिपटिपदायं ठितो नाम होतीति आह ‘‘आरद्धविपस्सकतो पट्ठाय योगावचरोति सम्बोधी’’ति. सुत्तन्तदेसना नाम परियायकथा, अयञ्च सतिपट्ठानदेसना लोकियमग्गवसेन पवत्ताति वुत्तं ‘‘योगावचरोति सम्बोधी’’ति, अञ्ञथा ‘‘अरियसावको’’ति वदेय्य.

‘‘सतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीया’’ति पदस्स अत्थो ‘‘विचिकिच्छाट्ठानीया’’ति एत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बो. तन्ति योनिसोमनसिकारं. तत्थाति सतियं, निप्फादेतब्बे चेतं भुम्मं.

सति च सम्पजञ्ञञ्च सतिसम्पजञ्ञं. अथ वा सतिप्पधानं अभिक्कन्तादिसात्थकभावपरिग्गण्हनञाणं सतिसम्पजञ्ञं. तं सब्बत्थ सतोकारीभावावहत्ता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होति. यथा पच्चनीकधम्मप्पहानं, अनुरूपधम्मसेवना च अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय होति, एवं सतिरहितपुग्गलविवज्जना, सतोकारीपुग्गलसेवना, तत्थ च युत्तप्पयुत्तता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘सतिसम्पजञ्ञ’’न्तिआदिना. तिस्सदत्तत्थेरो नाम, यो बोधिमण्डे सुवण्णसलाकं गहेत्वा ‘‘अट्ठारससु भासासु कतरभासाय धम्मं कथेमी’’ति परिसं पवारेसि. अभयत्थेरोति दत्ताभयत्थेरमाह.

धम्मानं, धम्मेसु वा विचयो धम्मविचयो, सो एव सम्बोज्झङ्गो, तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स. ‘‘कुसलाकुसला धम्मा’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव. तत्थ योनिसोमनसिकारबहुलीकारोति कुसलादीनं तंतंसभावसरसलक्खणआदिकस्स याथावतो अवबुज्झनवसेन उप्पन्नो ञाणसम्पयुत्तचित्तुप्पादो. सो हि अविपरीतमनसिकारताय ‘‘योनिसोमनसिकारो’’ति वुत्तो, तदाभोगताय आवज्जनापि तग्गतिका एव, तस्स अभिण्हं पवत्तनं बहुलीकारो. भिय्योभावायाति पुनप्पुनं भावाय. वेपुल्लायाति विपुलभावाय. पारिपूरियाति परिब्रूहनाय.

परिपुच्छकताति परियोगाहेत्वा पुच्छकभावो. आचरिये पयिरुपासित्वा पञ्चपि निकाये सह अट्ठकथाय परियोगाहेत्वा यं यं तत्थ गण्ठिट्ठानभूतं, तं तं ‘‘इदं भन्ते कथं, इमस्स को अत्थो’’ति खन्धायतनादिअत्थं पुच्छन्तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो उप्पज्जति. तेनाह ‘‘खन्धधातु…पे… बहुलता’’ति. वत्थूनं विसदभावकरणन्ति एत्थ चित्तचेतसिकानं पवत्तिट्ठानभावतो सरीरं, तप्पटिबद्धानि चीवरानि च ‘‘वत्थूनी’’ति अधिप्पेतानि, तानि यथा चित्तस्स सुखावहानि होन्ति, तथा करणं तेसं विसदभावकरणं. तेन वुत्तं ‘‘अज्झत्तिकबाहिरान’’न्तिआदि. उस्सन्नदोसन्ति वातादिउस्सन्नदोसं. सेदमलमक्खितन्ति सेदेन चेव जल्लिकासङ्खातेन सरीरमलेन च मक्खितं. च-सद्देन अञ्ञम्पि सरीरस्स, चित्तस्स च पीळावहं सङ्गण्हाति. सेनासनं वाति वा-सद्देन पत्तादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. अविसदे सति, विसयभूते वा. कथं भावनमनुयुत्तस्स तानि विसयो? अन्तरन्तरा पवत्तनकचित्तुप्पादवसेनेवं वुत्तं. ते हि चित्तुप्पादा चित्तेकग्गताय अपरिसुद्धभावाय संवत्तन्ति. चित्तचेतसिकेसु निस्सयादिपच्चयभूतेसु. ञाणम्पीति पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन न केवलं तं वत्थुयेव, अथ खो तस्मिं अपरिसुद्धे ञाणम्पि अपरिसुद्धं होतीति निस्सयापरिसुद्धिया तंनिस्सितापरिसुद्धि विय विसयस्स अपरिसुद्धताय विसयिनो अपरिसुद्धिं दस्सेति.

समभावकरणन्ति किच्चतो अनूनाधिकभावकरणं. सद्धेय्यवत्थुस्मिं पच्चयवसेन अधिमोक्खकिच्चस्स पटुतरभावेन, पञ्ञाय अविसदताय, वीरियादीनञ्च सिथिलतादिना सद्धिन्द्रियं बलवं होति. तेनाह ‘‘इतरानि मन्दानी’’ति. ततोति तस्मा सद्धिन्द्रियस्स बलवभावतो, इतरेसञ्च मन्दत्ता. कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा सम्पयुत्तधम्मानं पग्गण्हनं अनुबलप्पदानं पग्गहो, पग्गहोव किच्चं पग्गहकिच्चं, ‘‘कातुं न सक्कोती’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. आरम्मणं उपगन्त्वा ठानं, अनिस्सज्जनं वा उपट्ठानं. विक्खेपपटिक्खेपो, येन वा सम्पयुत्ता अविक्खित्ता होन्ति, सो अविक्खेपो. रूपगतं विय चक्खुना येन याथावतो विसयसभावं पस्सति, तं दस्सनकिच्चं. कातुं न सक्कोति बलवता सद्धिन्द्रियेन अभिभूतत्ता. सहजातधम्मेसु हि इन्दट्ठं कारेन्तानं सहपवत्तमानानं धम्मानं एकरसतावसेनेव अत्थसिद्धि, न अञ्ञथा. तस्माति वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति. तन्ति सद्धिन्द्रियं. धम्मसभावपच्चवेक्खणेनाति यस्स सद्धेय्यस्स वत्थुनो उळारतादिगुणे अधिमुच्चनस्स सातिसयप्पवत्तिया सद्धिन्द्रियं बलवं जातं, तस्स पच्चयपच्चयुप्पन्नतादिविभागतो याथावतो वीमंसनेन. एवञ्हि एवंधम्मतानयेन सभावसरसतो परिग्गय्हमाने सविप्फारो अधिमोक्खो न होति ‘‘अयं इमेसं धम्मानं सभावो’’ति परिजाननवसेन पञ्ञाब्यापारस्स सातिसयत्ता. धुरियधम्मेसु हि यथा सद्धाय बलवभावे पञ्ञाय मन्दभावो होति, एवं पञ्ञाय बलवभावे सद्धाय मन्दभावो होतीति. तेन वुत्तं ‘‘तं धम्मसभावपच्चवेक्खणेन वा, यथा वा मनसिकरोतो बलवं जातं, तथा अमनसिकारेन हापेतब्ब’’न्ति. तथा अमनसिकारेनाति येनाकारेन भावनं अनुयुञ्जन्तस्स सद्धिन्द्रियं बलवं जातं, तेनाकारेन भावनाय अननुयुञ्जनतोति वुत्तं होति. इध दुविधेन सद्धिन्द्रियस्स बलवभावो अत्तनो वा पच्चयविसेसेन किच्चुत्तरियतो, वीरियादीनं वा मन्दकिच्चताय. तत्थ पठमविकप्पे हापनविधि दस्सितो. दुतियकप्पे पन यथा मनसि करोतो वीरियादीनं मन्दकिच्चताय सद्धिन्द्रियं बलवं जातं, तथा अमनसिकारेन, वीरियादीनं पटुकिच्चभावावहेन मनसिकारेन सद्धिन्द्रियं तेहि समरसं करोन्तेन हापेतब्बं. इमिना नयेन सेसिन्द्रियेसुपि हापनविधि वेदितब्बो.

वक्कलित्थेरवत्थूति. सो हि आयस्मा सद्धाधिमुत्तताय कताधिकारो सत्थु रूपकायदस्सनप्पसुतो एव हुत्वा विहरन्तो सत्थारा ‘‘किं ते वक्कलि इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन, यो खो वक्कलि धम्मं पस्सति, सो मं पस्सती’’तिआदिना (सं. नि. ३.८७; दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; अ. नि. अट्ठ. १.१.२०८; ध. प. अट्ठ. २.३८०; पटि. म. अट्ठ. २.२.१३०; ध. स. अट्ठ. १००७; थेरगा. अट्ठ. २.वक्कलित्थेरगाथावण्णना) ओवदित्वा कम्मट्ठाने नियोजितोपि तं अननुयुञ्जन्तो पणामितो अत्तानं विनिपातेतुं पपातट्ठानं अभिरुहि, अथ नं सत्था यथानिसिन्नोव ओभासं विस्सज्जनेन अत्तानं दस्सेत्वा –

‘‘पामोज्जबहुलो भिक्खु, पसन्नो बुद्धसासने;

अधिगच्छे पदं सन्तं, सङ्खारूपसमं सुख’’न्ति. (ध. प. ३८१) –

गाथं वत्वा ‘‘एहि वक्कली’’ति आह. सो तेन अमतेनेव अभिसित्तो हट्ठतुट्ठो हुत्वा विपस्सनं पट्ठपेसि. सद्धाय बलवभावतो विपस्सनावीथिं न ओतरति, तं ञत्वा भगवा तस्स इन्द्रियसमत्तपटिपादनाय कम्मट्ठानं सोधेत्वा अदासि. सो सत्थारा दिन्ननये ठत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गप्पटिपाटिया अरहत्तं पापुणि. तेनेतं वुत्तं ‘‘वक्कलित्थेरवत्थु चेत्थ निदस्सन’’न्ति. एत्थाति सद्धिन्द्रियस्स अधिमत्तभावे सेसिन्द्रियानं सकिच्चाकरणे.

इतरकिच्चभेदन्ति उपट्ठानादिकिच्चविसेसं. पस्सद्धादीति आदि-सद्देन समाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गानं सङ्गहो दट्ठब्बो. हापेतब्बन्ति यथा सद्धिन्द्रियस्स बलवभावो धम्मसभावपच्चवेक्खणेन हायति, एवं वीरियिन्द्रियस्स अधिमत्तता पस्सद्धिआदिभावनाय हायति समाधिपक्खियत्ता तस्सा. तथा हि समाधिन्द्रियस्स अधिमत्ततं कोसज्जपाततो रक्खन्ती वीरियादिभावना विय वीरियिन्द्रियस्स अधिमत्ततं उद्धच्चपाततो रक्खन्ती एकंसतो हापेति. तेन वुत्तं ‘‘पस्सद्धआदिभावनाय हापेतब्ब’’न्ति. सोणत्थेरस्स वत्थूति सुकुमारसोणत्थेरस्स वत्थु. (महाव. २४२; अ. नि. अट्ठ. १.१.२०५) सो हि आयस्मा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा सीतवने विहरन्तो ‘‘मम सरीरं सुखुमालं, न च सक्का सुखेनेव सुखं अधिगन्तुं, किलमेत्वापि समणधम्मो कातब्बो’’ति तं ठानचङ्कममेव अधिट्ठाय पधानं अनुयुञ्जन्तो पादतलेसु फोटेसु उट्ठितेसुपि वेदनं अज्झुपेक्खित्वा दळ्हं वीरियं करोन्तो अच्चारद्धवीरियताय विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि. सत्था तत्थ गन्त्वा वीणूपमोवादेन ओवदित्वा वीरियसमतायोजनवीथिं दस्सेन्तो कम्मट्ठानं सोधेत्वा गिज्झकूटं गतो. थेरोपि सत्थारा दिन्ननयेन वीरियसमतं योजेत्वा भावेन्तो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं ‘‘सोणत्थेरस्स वत्थु दस्सेतब्ब’’न्ति. सेसेसुपीति सतिसमाधिपञ्ञिन्द्रियेसुपि.

समतन्ति सद्धापञ्ञानं अञ्ञमञ्ञं अनूनानधिकभावं, तथा समाधिवीरियानं. यथा हि सद्धापञ्ञानं विसुं विसुं धुरियधम्मभूतानं किच्चतो अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तनं विसेसतो इच्छितब्बं, यतो नेसं समधुरताय अप्पना सम्पज्जति, एवं समाधिवीरियानं कोसज्जुद्धच्चपक्खिकानं समरसताय सति अञ्ञमञ्ञूपत्थम्भनतो सम्पयुत्तधम्मानं अन्तद्वयपाताभावेन सम्मदेव अप्पना इज्झति. ‘‘बलवसद्धो’’तिआदि ब्यतिरेकमुखेन वुत्तस्सेव अत्थस्स समत्थनं. तस्सत्थो यो बलवतिया सद्धाय समन्नागतो अविसदञाणो, सो मुधप्पसन्नो होति, न अवेच्चप्पसन्नो. तथा हि अवत्थुस्मिं पसीदति सेय्यथापि तित्थियसावका. केराटिकपक्खन्ति साठेय्यपक्खं भजति. सद्धाहीनाय पञ्ञाय अतिधावन्तो ‘‘देय्यवत्थुपरिच्चागेन विना चित्तुप्पादमत्तेनपि दानमयं पुञ्ञं होती’’तिआदीनि परिकप्पेति हेतुपतिरूपकेहि वञ्चितो, एवंभूतो च सुक्खतक्कविलुत्तचित्तो पण्डितानं वचनं नादियति सञ्ञत्तिं न गच्छति. तेनाह ‘‘भेसज्जसमुट्ठितो विय रोगो अतेकिच्छो होती’’ति. यथा चेत्थ सद्धापञ्ञानं अञ्ञमञ्ञं विसमभावो न अत्थावहो, अनत्थावहोव, एवं, समाधिवीरियानं अञ्ञमञ्ञं विसमभावो न अत्थावहो, अनत्थावहोव, तथा न अविक्खेपावहो, विक्खेपावहोवाति. कोसज्जं अभिभवति, तेन अप्पनं न पापुणातीति अधिप्पायो. उद्धच्चं अभिभवतीति एत्थापि एसेव नयो. तदुभयन्ति सद्धापञ्ञाद्वयं, समाधिवीरियद्वयञ्च. समं कातब्बन्ति समरसं कातब्बं.

समाधिकम्मिकस्साति समथकम्मट्ठानिकस्स. एवन्ति एवं सन्ते, सद्धाय थोकं बलवभावे सतीति अत्थो. सद्दहन्तोति ‘‘पथवी पथवीति मनसिकरणमत्तेन कथं झानुप्पत्ती’’ति अचिन्तेत्वा ‘‘अद्धा सम्मासम्बुद्धेन वुत्तविधि इज्झिस्सती’’ति सद्दहन्तो सद्धं जनेन्तो. ओकप्पेन्तोति आरम्मणं अनुपविसित्वा विय अधिमुच्चनवसेन अवकप्पेन्तो पक्खन्दन्तो. एकग्गता बलवती वट्टति समाधिप्पधानत्ता झानस्स. उभिन्नन्ति समाधिपञ्ञानं. समाधिकम्मिकस्स समाधिनो अधिमत्तताय पञ्ञाय अधिमत्ततापि इच्छितब्बाति आह ‘‘समतायपी’’ति, समभावेनापीति अत्थो. अप्पनाति लोकियप्पना. तथा हि ‘‘होतियेवा’’ति सासङ्कं वदति. लोकुत्तरप्पना पन तेसं समभावेनेव इच्छिता. यथाह ‘‘समथविपस्सनं युगनन्धं भावेती’’ति (अ. नि. ४.१७०; पटि. म. २.५).

यदि विसेसतो सद्धापञ्ञानं, समाधिवीरियानञ्च समताव इच्छिता, कथं सतीति आह ‘‘सति पन सब्बत्थ बलवती वट्टती’’ति. सब्बत्थाति लीनुद्धच्चपक्खिकेसु पञ्चसु इन्द्रियेसु. उद्धच्चपक्खिकेकदेसे गण्हन्तो ‘‘सद्धावीरियपञ्ञान’’न्ति आह. अञ्ञथा पीति च गहेतब्बा सिया. तथा हि ‘‘कोसज्जपक्खिकेन समाधिना’’ इच्चेव वुत्तं, न ‘‘पस्सद्धिसमाधिउपेक्खाही’’ति. साति सति. सब्बेसु राजकम्मेसु नियुत्तो सब्बकम्मिको. तेनाति तेन सब्बत्थ इच्छितब्बट्ठेन कारणेन. आह अट्ठकथायं. सब्बत्थ नियुत्ता सब्बत्थिका सब्बत्थ लीने, उद्धते च चित्ते इच्छितब्बत्ता, सब्बे वा लीने, उद्धते च चित्ते भावेतब्बा बोज्झङ्गा अत्थिका एतायाति सब्बत्थिका. चित्तन्ति कुसलं चित्तं. तस्स हि सति पटिसरणं परायणं अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय. तेनाह ‘‘आरक्खपच्चुपट्ठाना’’तिआदि.

खन्धादिभेदे अनोगाळ्हपञ्ञानन्ति परियत्तिबाहुसच्चवसेनपि खन्धायतनादीसु अप्पतिट्ठितबुद्धीनं. बहुस्सुतसेवना हि सुतमयञाणावहा. तरुणविपस्सनासमङ्गीपि भावनामयञाणे ठितत्ता एकंसतो पञ्ञवा एव नाम होतीति आह ‘‘समपञ्ञास लक्खणपरिग्गाहिकाय उदयब्बयपञ्ञाय समन्नागतपुग्गलसेवना’’ति. ञेय्यधम्मस्स गम्भीरभाववसेन तप्परिच्छेदकञाणस्स गम्भीरभावग्गहणन्ति आह ‘‘गम्भीरेसु खन्धादीसु पवत्ताय गम्भीरपञ्ञाया’’ति. तञ्हि ञेय्यं तादिसाय पञ्ञाय चरितब्बतो गम्भीरञाणचरियं, तस्सा वा पञ्ञाय तत्थ पभेदतो पवत्ति गम्भीरञाणचरिया, तस्सा पच्चवेक्खणाति आह ‘‘गम्भीरपञ्ञाय पभेदपच्चवेक्खणा’’ति. यथा सतिवेपुल्लप्पत्तो नाम अरहा एव, एवं पञ्ञावेपुल्लप्पत्तोतिपि सो एवाति आह ‘‘अरहत्तमग्गेन भावनापारिपूरी होती’’ति. वीरियादीसुपि एसेव नयो.

‘‘तत्तं अयोखिलं हत्थे गमेन्ती’’तिआदिना (म. नि. ३.२५०, २६७; अ. नि. ३.३६) वुत्तपञ्चविधबन्धनकम्मकारणा निरये निब्बत्तसत्तस्स येभुय्येन सब्बपठमं करोन्तीति, देवदूतसुत्तादीसु तस्स आदितो वुत्तत्ता च आह ‘‘पञ्चविधबन्धनकम्मकारणतो पट्ठाया’’ति. सकटवहनादिकालेति आदि-सद्देन तदञ्ञमनुस्सेहि, तिरच्छानेहि च विबाधियमानकालं सङ्गण्हाति. ‘‘एकं बुद्धन्तर’’न्ति इदं अपरापरं पेतेसु एव उप्पज्जनकसत्तवसेन वुत्तं, एकच्चानं वा पेतानं एकच्चतिरच्छानानं विय तथा दीघायुकतापि सियाति तथा वुत्तं. तथा हि ‘‘कालो नागराजा चतुन्नं बुद्धानं सम्मुखीभावं लभित्वा ठितो मेत्तेय्यस्सपि भगवतो सम्मुखीभावं लभिस्सती’’ति वदन्ति, यं तस्स कप्पायुकता वुत्ता.

आनिसंसदस्साविनोति ‘‘वीरियायत्तो एव सब्बो लोकुत्तरो, लोकियो च विसेसाधिगमो’’ति एवं वीरिये आनिसंसदस्सनसीलस्स. गमनवीथिन्ति सपुब्बभागं निब्बानगामिनिं पटिपदं, सह विपस्सनाय अरियमग्गपटिपाटि, सत्तविसुद्धिपरम्परा वा. सा हि भिक्खुनो वट्टनिय्यानाय गन्तब्बा पटिपदाति कत्वा गमनवीथि नाम. कायदळ्हीबहुलोति यथा तथा कायस्स दळ्हीकम्मप्पसुतो. पिण्डन्ति रट्ठपिण्डं. पच्चयदायकानं अत्तनि कारस्स अत्तनो सम्मापटिपत्तिया महप्फलभावस्स करणेन पिण्डस्स भिक्खाय पटिपूजना पिण्डापचायनं.

नीहरन्तोति पत्तथविकतो नीहरन्तो. तं सद्दं सुत्वाति तं उपासिकाय वचनं अत्तनो वसनपण्णसालद्वारे ठितोव पञ्चाभिञ्ञताय दिब्बसोतेन सुत्वा. मनुस्ससम्पत्ति, दिब्बसम्पत्ति, निब्बानसम्पत्तीति इमा तिस्सो सम्पत्तियो. दातुं सक्खिस्ससीति ‘‘तयि कतेन दानमयेन, वेय्यावच्चमयेन च पुञ्ञकम्मेन खेत्तविसेसभावूपगमनेन अपरापरं देवमनुस्ससम्पत्तियो, अन्ते निब्बानसम्पत्तिञ्च दातुं सक्खिस्ससी’’ति थेरो अत्तानं पुच्छति. सितं करोन्तो वाति ‘‘अकिच्छेनेव मया वट्टदुक्खं समतिक्कन्त’’न्ति पच्चवेक्खणावसाने सञ्जातपामोज्जवसेन सितं करोन्तो एव.

विप्पटिपन्नन्ति जातिधम्मकुलधम्मादिलङ्घनेन असम्मापटिपन्नं. एवं यथा असम्मापटिपन्नो पुत्तो ताय एव असम्मापटिपत्तिया कुलसन्तानतो बाहिरो हुत्वा पितु सन्तिका दायज्जस्स न भागी, एवं. कुसीतोपि तेन कुसीतभावेन असम्मापटिपन्नो सत्थु सन्तिका लद्धब्बअरियधनदायज्जस्स न भागी. आरद्धवीरियोव लभति सम्मापटिपज्जनतो. उप्पज्जति वीरियसम्बोज्झङ्गोति योजना, एवं सब्बत्थ.

महाति सीलादीहि गुणेहि महन्तो विपुलो अनञ्ञसाधारणो. तं पनस्स गुणमहत्तं दससहस्सिलोकधातुकम्पनेन लोके पाकटन्ति दस्सेन्तो ‘‘सत्थुनो ही’’तिआदिमाह.

यस्मा सत्थुसासने पब्बजितस्स पब्बज्जूपगमेन सक्यपुत्तस्सभावो सम्पजायति, तस्मा बुद्धपुत्तभावं दस्सेन्तो ‘‘असम्भिन्नाया’’तिआदिमाह.

अलसानं भावनाय नाममत्तम्पि अजानन्तानं कायदळ्हीबहुलानं यावदत्थं भुञ्जित्वा सेय्यसुखादिअनुयुञ्जनकानं तिरच्छानकथिकानं पुग्गलानं दूरतो वज्जना कुसीतपुग्गलपरिवज्जना. ‘‘दिवसं चङ्कमेन निसज्जाया’’तिआदिना (म. नि. १.४२३; ३.६५; सं. नि. ४.१२०; महानि. १६१) भावनारद्धवसेन आरद्धवीरियानं दळ्हपरक्कमानं कालेन कालं उपसङ्कमना आरद्धवीरियपुग्गलसेवना. तेनाह ‘‘कुच्छिं पूरेत्वा’’तिआदि. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.६४) पन जातिमहत्तपच्चवेक्खणा, सब्रह्मचारीमहत्तपच्चवेक्खणाति इदं द्वयं न गहितं, थिनमिद्धविनोदनता, सम्मप्पधानपच्चवेक्खणताति इदं द्वयं गहितं. तत्थ आनिसंसदस्साविताय एव सम्मप्पधानपच्चवेक्खणा गहिता होति लोकियलोकुत्तरविसेसाधिगमस्स वीरियायत्ततादस्सनभावतो. थिनमिद्धविनोदनं तदधिमुत्तताय एव गहितं होति, वीरियुप्पादने युत्तप्पयुत्तस्स थिनमिद्धविनोदनं अत्थसिद्धमेव. तत्थ थिनमिद्धविनोदनकुसीतपुग्गलपरिवज्जनआरद्धवीरियपुग्गलसेवन- तदधिमुत्ततापटिपक्खविधमनपच्चयूपसंहारवसेन, अपायभयपच्चवेक्खणादयो समुत्तेजनवसेन वीरियसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादका दट्ठब्बा.

पुरिमुप्पन्ना पीति परतो उप्पज्जनकपीतिया विसेसकारणसभागहेतुभावतो ‘‘पीतियेव पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीया धम्मा’’ति वुत्ता, तस्सा पन बहुसो पवत्तिया पुथुत्तं उपादाय बहुवचननिद्देसो. यथा सा उप्पज्जति, एवं पटिपत्ति तस्सा उप्पादकमनसिकारो.

‘‘बुद्धानुस्सती’’तिआदीसु वत्तब्बं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२३) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

बुद्धानुस्सतिया उपचारसमाधिनिट्ठत्ता वुत्तं ‘‘याव उपचारा’’ति. सकलसरीरं फरमानोति पीतिसमुट्ठानेहि पणीतरूपेहि सकलसरीरं फरमानो. धम्मगुणे अनुस्सरन्तस्सापि याव उपचारा सकलसरीरं फरमानो पीतिसम्बोज्झङ्गो उप्पज्जतीति योजना, एवं सेसअनुस्सतीसु. पसादनीयसुत्तन्तपच्चवेक्खणायञ्च योजेतब्बं तस्सापि विमुत्तायतनभावेन तग्गतिकत्ता. सङ्खारानं सप्पदेसवूपसमेपि निप्पदेसवूपसमे विय तथा पञ्ञाय पवत्तितो भावनामनसिकारो किलेसविक्खम्भनसमत्थो हुत्वा उपचारसमाधिं आवहन्तो तथारूपपीतिसोमनस्ससमन्नागतो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होतीति आह ‘‘समापत्तिया…पे… पच्चवेक्खन्तस्सापी’’ति. तत्थ ‘‘विक्खम्भिता किलेसा’’ति पाठो. ते हि न समुदाचरन्तीति. इति-सद्दो कारणत्थो, यस्मा न समुदाचरन्ति, तस्मा तं नेसं असमुदाचारं पच्चवेक्खन्तस्साति योजना. न हि किलेसे पच्चवेक्खन्तस्स बोज्झङ्गुप्पत्ति युत्ता. पसादनीयेसु ठानेसु पसादसिनेहाभावेन थूससमहदयता लूखता, सा तत्थ आदरगारवाकरणेन विञ्ञायतीति आह ‘‘असक्कच्चकिरियाय संसूचितलूखभावे’’ति.

कायचित्तदरथवूपसमलक्खणा पस्सद्धि एव यथावुत्तबोधिअङ्गभूतो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो, तस्स पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स एवं उप्पादो होतीति योजना.

पणीतभोजनसेवनताति पणीतसप्पायभोजनसेव नता. उतुइरियापथसुखग्गहणेन सप्पायउतुइरियापथग्गहणं दट्ठब्बं. तञ्हि तिविधम्पि सप्पायं सेवियमानं कायस्स कल्लतापादनवसेन चित्तस्स कल्लतं आवहन्तं दुविधायपि पस्सद्धिया कारणं होति. अहेतुकं सत्तेसु लब्भमानं सुखदुक्खन्ति अयमेको अन्तो, इस्सरादिविसमहेतुकन्ति पन अयं दुतियो. एते उभो अन्ते अनुपगम्म यथासकं कम्मुना होतीति अयं मज्झिमा पटिपत्ति. मज्झत्तो पयोगो यस्स सो मज्झत्तपयोगो, तस्स भावो मज्झत्तपयोगता. अयञ्हि पहाय सारद्धकायतं पस्सद्धकायताय कारणं होन्ती पस्सद्धिद्वयं आवहति, एतेनेव सारद्धकायपुग्गलपरिवज्जनपस्सद्धकायपुग्गलसेवनानं तदावहनता संवण्णिताति दट्ठब्बं.

यथासमाहिताकारसल्लक्खणवसेन गय्हमानो पुरिमुप्पन्नो समथो एव समथनिमित्तं. नानारम्मणे परिब्भमनेन विविधं अग्गं एतस्साति ब्यग्गो, विक्खेपो. तथा हि सो अनवट्ठानरसो, भन्ततापच्चुपट्ठानो च वुत्तो, एकग्गताभावतो ब्यग्गपटिपक्खोति अब्यग्गो, समाधि. सो एव निमित्तन्ति पुब्बे विय वत्तब्बं. तेनाह ‘‘अविक्खेपट्ठेन च अब्यग्गनिमित्त’’न्ति.

वत्थुविसदकिरिया, इन्द्रियसमत्तपटिपादना च पञ्ञावहा वुत्ता, समाधानावहापि ता होन्ति समाधानावहभावेनेव पञ्ञावहभावतोति वुत्तं ‘‘वत्थुविसद…पे… वेदितब्बा’’ति.

करणभावनाकोसल्लानं अविनाभावतो, रक्खनकोसल्लस्स च तंमूलकत्ता ‘‘निमित्तकुसलता नाम कसिणनिमित्तस्स उग्गहणकुसलता’’ इच्चेव वुत्तं. कसिणनिमित्तस्साति च निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. असुभनिमित्तस्सापि हि यस्स कस्सचि झानुप्पत्तिनिमित्तस्स उग्गहणकोसल्लं निमित्तकुसलता एवाति. अतिसिथिलवीरियतादीहीति आदि-सद्देन पञ्ञापयोगमन्दतं, पमोदवेकल्लञ्च सङ्गण्हाति. तस्स पग्गण्हनन्ति तस्स लीनस्स चित्तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादिसमुट्ठापनेन लयापत्तितो समुद्धरणं. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘यस्मिञ्च खो, भिक्खवे, समये लीनं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो वीरियसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? लीनं, भिक्खवे, चित्तं तं एतेहि धम्मेहि सुसमुट्ठापयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालितुकामो अस्स, सो तत्थ सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि गोमयानि पक्खिपेय्य, सुक्खानि कट्ठानि पक्खिपेय्य, मुखवातञ्च ददेय्य, न च पंसुकेन ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो पुरिसो परित्तं अग्गिं उज्जालितुन्ति. एवं भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).

एत्थ च यथासकं आहारवसेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीनं भावनासमुट्ठापनाति वेदितब्बा, सा अनन्तरं विभाविता एव. आरद्धवीरियतादीहीति आदि-सद्देन पञ्ञापयोगबलवतं, पमोदुब्बिलावनञ्च सङ्गण्हाति. तस्स निग्गण्हनन्ति तस्स उद्धतस्स चित्तस्स समाधिसम्बोज्झङ्गादिसमुट्ठापनेन उद्धतापत्तितो निसेधनं. वुत्तम्पि चेतं भगवता –

‘‘यस्मिञ्च खो, भिक्खवे, समये उद्धतं चित्तं होति, कालो तस्मिं समये पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय, कालो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स भावनाय. तं किस्स हेतु? उद्धतं, भिक्खवे, चित्तं तं एतेहि धम्मेहि सुवूपसमयं होति. सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुकामो अस्स, सो तत्थ अल्लानि चेव तिणानि…पे… पंसुकेन च ओकिरेय्य, भब्बो नु खो सो पुरिसो महन्तं अग्गिक्खन्धं निब्बापेतुन्ति. एवं भन्ते’’ति (सं. नि. ५.२३४).

एत्थापि यथासकं आहारवसेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गादीनं भावनासमुट्ठापनाति वेदितब्बा, तत्थ पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स भावना वुत्ता एव. समाधिसम्बोज्झङ्गस्स अनन्तरं वक्खति. पञ्ञापयोगमन्दतायाति पञ्ञाब्यापारस्स अप्पभावेन. यथा हि दानं अलोभपधानं, सीलं अदोसपधानं, एवं भावना अमोहपधाना. तत्थ यदा पञ्ञा न बलवती होति, तदा भावना पुब्बेनापरं विसेसावहा न होति, अनभिसङ्खतो विय आहारो पुरिसस्स योगिनो चित्तस्स अभिरुचिं न जनेति, तेन तं निरस्सादं होति, तथा भावनाय सम्मदेव अवीथिपटिपत्तिया उपसमसुखं न विन्दति, तेनापि चित्तं निरस्सादं होति. तेन वुत्तं ‘‘पञ्ञापयोग…पे… निरस्सादं होती’’ति. तस्स संवेगुप्पादनं, पसादुप्पादनञ्च तिकिच्छनन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘अट्ठ संवेगवत्थूनी’’तिआदिमाह. तत्थ जातिजराब्याधिमरणानि यथारहं सुगतियं, दुग्गतियञ्च होन्तीति तदञ्ञमेव पञ्चविधबन्धनादिखुप्पिपासादि अञ्ञमञ्ञं विबाधनादिहेतुकं अपायदुक्खं दट्ठब्बं, तयिदं सब्बं तेसं तेसं सत्तानं पच्चुप्पन्नभवनिस्सितं गहितन्ति अतीते अनागते च काले वट्टमूलकदुक्खानि विसुं गहितानि. ये पन सत्ता आहारूपजीविनो, तत्थ च उट्ठानफलूपजीविनो, तेसं अञ्ञेहि असाधारणं जीविकादुक्खं अट्ठमं संवेगवत्थु गहितन्ति दट्ठब्बं. अयं वुच्चति समये सम्पहंसनाति अयं भावनाचित्तस्स सम्पहंसितब्बसमये वुत्तनयेन संवेगजननवसेन चेव पसादुप्पादनवसेन च सम्मदेव पहंसना, संवेगजननपुब्बकपसादुप्पादनेन तोसनाति अत्थो.

सम्मापटिपत्तिं आगम्माति लीनुद्धच्चविरहेन, समथवीथिपटिपत्तिया च सम्मा अविसमं सम्मदेव भावनापटिपत्तिं आगम्म. ‘‘अलीन’’न्तिआदीसु कोसज्जपक्खिकानं धम्मानं अनधिमत्तताय अलीनं, उद्धच्चपक्खिकानं अनधिमत्तताय अनुद्धतं, पञ्ञापयोगसम्पत्तिया, उपसमसुखाधिगमेन च अनिरस्सादं, ततो एव आरम्मणे समप्पवत्तंसमथवीथिपटिपन्नं. तत्थ अलीनताय पग्गहे, अनुद्धतताय निग्गहे, अनिरस्सादताय सम्पहंसने न ब्यापारं आपज्जति. अलीनानुद्धतता हि आरम्मणे समप्पवत्तं, अनिरस्सादताय समथवीथिपटिपन्नं, समप्पवत्तिया वा अलीनं अनुद्धतं. समथवीथिपटिपत्तिया अनिरस्सादन्ति दट्ठब्बं. अयं वुच्चति समये अज्झुपेक्खनताति अयं अज्झुपेक्खितब्बसमये भावनाचित्तस्स पग्गहनिग्गहसम्पहंसनेसु अब्यावटतासङ्खातं पटिपक्खं अभिभुय्य पेक्खना वुच्चति. पटिपक्खविक्खम्भनतो, विपस्सनाय अधिट्ठानभावूपगमनतो च उपचारज्झानम्पि समाधान किच्चनिप्फत्तिया पुग्गलस्स समाहितभावसाधनं एवाति तत्थ समधुरभावेनाह ‘‘उपचारं वा अप्पनं वा’’ति.

उपेक्खासम्बोज्झङ्गट्ठानीया धम्माति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं. अनुरोधविरोधविप्पहानवसेन मज्झत्तभावो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स कारणं तस्मिं सति सिज्झनतो, असति च असिज्झनतो. सो च मज्झत्तभावो विसयवसेन दुविधोति आह ‘‘सत्तमज्झत्तता सङ्खारमज्झत्तता’’ति. तदुभये च विरुज्झनं पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गभावनाय एव दूरीकतन्ति अनुरुज्झनस्सेव पहानविधिं दस्सेतुं ‘‘सत्तमज्झत्तता’’तिआदि वुत्तं. तेनाह ‘‘सत्तसङ्खारकेलायनपुग्गलपरिवज्जनता’’ति. उपेक्खाय हि विसेसतो रागो पटिपक्खो. तथा चाह ‘‘उपेक्खा रागबहुलस्स विसुद्धिमग्गो’’ति (विसुद्धि. १.२६७). द्वीहाकारेहीति कम्मस्सकतापच्चवेक्खणं, अत्तसुञ्ञतापच्चवेक्खणन्ति इमेहि द्वीहि कारणेहि. द्वीहेवाति अवधारणं सङ्ख्यासमानतादस्सनत्थं. सङ्ख्या एवेत्थ समाना, न सङ्ख्येय्यं सब्बथा समानन्ति. अस्सामिकभावो अनत्तनियता. सति हि अत्तनि तस्स किञ्चनभावेन चीवरं, अञ्ञं वा किञ्चि अत्तनियं नाम सिया, सो पन कोचि नत्थेवाति अधिप्पायो. अनद्धनियन्ति न अद्धानक्खमं न चिरट्ठायि, इत्तरं अनिच्चन्ति अत्थो. तावकालिकन्ति तस्सेव वेवचनं.

ममायतीति ममत्तं करोति ‘‘ममा’’ति तण्हाय परिग्गय्ह तिट्ठति.

ममायन्ताति मानं दब्बं करोन्ता.

अयं सतिपट्ठानदेसना पुब्बभागमग्गवसेन देसिताति पुब्बभागियबोज्झङ्गे सन्धायाह ‘‘बोज्झङ्गपरिग्गाहिका सति दुक्खसच्च’’न्ति. सेसं वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव.

बोज्झङ्गपब्बवण्णना निट्ठिता.

पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.

चतुसच्चपब्बवण्णना

३८६. यथासभावतोति अविपरीतसभावतो. बाधनक्खणतो यो यो वा सभावो यथासभावो, ततो, रुप्पनादि कक्खळादिसभावतोति अत्थो. जनिकं समुट्ठापिकन्ति पवत्तलक्खणस्स दुक्खस्स जनिकं निमित्तलक्खणस्स समुट्ठापिकं. पुरिमतण्हन्ति यथापरिग्गहितस्स दुक्खस्स निब्बत्तितो पुरेतरं सिद्धं तण्हं. सिद्धे हि कारणे तस्स फलुप्पत्ति. अयं दुक्खसमुदयोति पजानातीति योजना. अयं दुक्खनिरोधोति एत्थापि एसेव नयो. उभिन्नं अप्पवत्तिन्ति दुक्खं, समुदयो चाति द्विन्नं अप्पवत्तिनिमित्तं, तदुभयं न पवत्ति एतायाति अप्पवत्ति, असङ्खता धातु. दुक्खं दुक्खसच्चं परिजानाति परिञ्ञाभिसमयवसेन परिच्छिन्दतीति दुक्खपरिजाननो, अरियमग्गो, तं दुक्खपरिजाननं. सेसपदद्वयेपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना

३८८. एवं वुत्ताति एवं उद्देसवसेन वुत्ता. सब्बसत्तानं परियादानवचनं ब्यापनिच्छावसेन आमेडितनिद्देसभावतो. सत्तनिकायेति सत्तानं निकाये, सत्तघटे सत्तसमूहेति अत्थो. देवमनुस्सादिभेदासु हि गतीसु भुम्मदेवादिखत्तियादिहत्थिआदिखुप्पिपासिकादितंतंजातिविसिट्ठो सत्तसमूहो सत्तनिकायो. निप्परियायतो खन्धानं पठमाभिनिब्बत्ति जातीति कत्वा ‘‘जननं जाती’’ति वत्वा स्वायं उप्पादविकारो अपरिनिप्फन्नो येसु खन्धेसु इच्छितब्बो, ते तेनेव सद्धिं दस्सेतुं ‘‘सविकारान’’न्तिआदि वुत्तं. सविकारानन्ति उप्पादसङ्खातेन विकारेन सविकारानं. जातिआदीनि हि तीणि लक्खणानि धम्मानं विकारविसेसाति. ‘‘उपसग्गमण्डितवेवचन’’न्ति इमिना केवलं उपसग्गेन पदवड्ढनं कतन्ति दस्सेति. अनुपविट्ठाकारेनाति अण्डकोसं, वत्थिकोसञ्च ओगाहनाकारेन. निब्बत्तिसङ्खातेनाति आयतनानं पारिपूरिसंसिद्धिसङ्खातेन.

अथ वा जननं जातीति अपरिपुण्णायतनं जातिमाह. सञ्जातीति सम्पुण्णायतनं. सम्पुण्णा हि जाति सञ्जाति. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्तीति अण्डजजलाबुजवसेन जाति. ते हि अण्डकोसं, वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्तीति संसेदजओपपातिकवसेन. ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति. अभिब्यत्ता निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति. ‘‘जननं जाती’’तिआदि आयतनवसेन, योनिवसेन च द्वीहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतुं वुत्तं. ‘‘तेसं तेसं सत्तानं…पे… अभिनिब्बत्ती’’ति सत्तवसेन वुत्तत्ता सम्मुतिकथा. पातुभावोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन ‘‘आयतनानं पटिलाभो’’ति इमस्स पदस्स सङ्गहो दट्ठब्बो. अयम्पि हि परमत्थकथाति. एकवोकारभवादीसूति एकचतुपञ्चवोकारभवेसु. तस्मिं खन्धानं पातुभावे सति. आयतनानं पटिलाभोति एकचतुवोकारभवेसु द्विन्नं द्विन्नं आयतनानं वसेन, सेसेसु रूपधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानं पञ्चन्नं, कामधातुयं विकलाविकलिन्द्रियानं वसेन सत्तन्नं, नवन्नं, दसन्नं, पुनदसन्नं, एकादसन्नञ्च आयतनानं वसेन सङ्गहो दट्ठब्बो. पातुभवन्तानेव, न कुतोचि आगतानि. पटिलद्धानि नाम होन्ति सत्तसन्तानस्स तस्स संविज्जमानत्ता. आयतनानं पटिलाभोति वा आयतनानं अत्तलाभो वेदितब्बो.

३८९. सभावनिद्देसोति सरूपनिद्देसो. सरूपञ्हेतं जिण्णताय, यदिदं ‘‘जरा’’ति, ‘‘वयोहानीति वा. जीरणमेव जीरणता, जीरन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तोति आह ‘‘आकारभावनिद्देसो’’ति. खण्डितदन्ता खण्डिता नाम उत्तरपदलोपेन. यस्स विकारस्स वसेन सत्तो ‘‘खण्डितो’’ति वुच्चति, तं खण्डिच्चं. तथा पलितानि अस्स सन्तीति ‘‘पलितो’’ति वुच्चति, तं पालिच्चं. वलित्तचताय वा वलि तचो अस्साति वलित्तचो.

फलूपचारेनाति फलवोहारेन.

३९०. चवनमेव चवनता, चवन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो. खन्धा भिज्जन्तीति एकभवपरियापन्नस्स खन्धसन्तानस्स परियोसानभूता खन्धा भिज्जन्ति, तेनेव भेदेन निरोधनं अदस्सनं गच्छन्ति, तस्मा भेदो अन्तरधानं मरणं. मच्चुमरणन्ति मच्चुसङ्खातं एकभवपरियापन्नजीवितिन्द्रियुपच्छेदभूतं मरणं. तेनाह ‘‘न खणिकमरण’’न्ति. ‘‘मच्चु मरण’’न्ति समासं अकत्वा यो ‘‘मच्चू’’ति वुच्चति भेदो, यञ्च मरणं पाणचागो, इदं वुच्चति मरणन्ति विसुं सम्बन्धो न न युज्जति. कालकिरियाति मरणकालो, अनतिक्कमनीयत्ता विसेसेन ‘‘कालो’’ति वुत्तोति तस्स किरिया, अत्थतो चुतिखन्धानं भेदप्पत्तियेव, कालस्स वा अन्तकस्स किरियाति या लोके वुच्चति, सा चुति, मरणन्ति अत्थो. अयं सब्बापि सम्मुतिकथाव ‘‘यं तेसं तेसं सत्तान’’न्तिआदिना सत्तवसेन वुत्तत्ता. अयं परमत्थकथा परमत्थतो लब्भमानानं रुप्पनादिसभावानं धम्मानं विनस्सनजोतनाभावतो.

अत्ताति भवति एत्थ चित्तन्ति अत्तभावो, खन्धसमूहो, तस्स निक्खेपो निक्खिपनं, पातनं विनासोति अत्थो. अट्ठकथायंपन ‘‘मरणं पत्तस्सा’’तिआदिना निक्खेपहेतुताय पतनं ‘‘निक्खेपो’’ति फलूपचारेन वुत्तन्ति दस्सेति. ‘‘खन्धानं भेदो’’ति पबन्धवसेन पवत्तमानस्स धम्मसमूहस्स विनासजोतनाति एकदेसतो परमत्थकथा, ‘‘जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदो’’ति पनेत्थ न कोचि वोहारलेसो पीति आह ‘‘जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदो पन सब्बाकारतो परमत्थतो मरण’’न्ति. एवं सन्तेपि यस्स खन्धभेदस्स पवत्तत्ता ‘‘तिस्सो मतो, फुस्सो मतो’’ति वोहारो होति, सो भेदो खन्धप्पबन्धस्स अनुपच्छिन्नताय ‘‘सम्मुतिमरण’’न्ति वत्तब्बतं अरहतीति आह ‘‘एतदेव सम्मुतिमरणन्तिपि वुच्चती’’ति. तेनाह ‘‘जीवितिन्द्रियुपच्छेदमेव ही’’तिआदि. सब्बसो पबन्धसमुच्छेदो हि समुच्छेदमरणन्ति.

३९१. ब्यसनेनाति अनत्थेन. ‘‘धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७२१) विय धम्म-सद्दो हेतुपरियायोति आह ‘‘दुक्खकारणेना’’ति. सोचनन्ति लक्खितब्बताय सोचनलक्खणो. सोचितस्स सोचनकस्स पुग्गलस्स, चित्तस्स वा भावो सोचितभावो. अब्भन्तरेति अत्तभावस्स अन्तो. अत्तनो लूखसभावताय सोसेन्तो. थामगमनेन समन्ततो सोसनवसेन परिसोसेन्तो.

३९२. ‘‘आदिस्स आदिस्स देवन्ति परिदेवन्ति एतेनाति आदेवो’’ति आदेवन-सद्दं कत्वा अस्सुमोचनादिविकारं आपज्जन्तानं तब्बिकारापत्तिया सो सद्दो कारणभावेन वुत्तो. तं तं वण्णन्ति तं तं गुणं. तस्सेवाति आदेवपरिदेवस्सेव. भावनिद्देसाति ‘‘आदेवितत्तं परिदेवितत्त’’न्ति भावनिद्देसा.

३९३. निस्सयभूतो कायो एतस्स अत्थीति कायिकं. तेनाह ‘‘कायपसादवत्थुक’’न्ति. दुक्करं खमनं एतस्साति दुक्खमनं, सो एव अत्थो सभावोति दुक्खमनट्ठो, तेन. सातविधुरताय असातं.

३९४. चेतसि भवन्ति चेतसिकं, तं पन यस्मा चित्तेन समं पकारेहि युत्तं, तस्मा आह ‘‘चित्तसम्पयुत्त’’न्ति.

३९५. सब्बविसयपटिपत्तिनिवारणवसेन समन्ततो सीदनं संसीदनं. उट्ठातुम्पि असक्कुणेय्यताकरणवसेन अतिबलवं, विरूपं वा सीदनं विसीदनं. चित्तकिलमथोति विसीदनाकारेन चित्तस्स परिखेदो. उपायासो, सयं न दुक्खो दोसत्ता, सङ्खारक्खन्धपरियापन्नधम्मन्तरत्ता वा. ये पन दोमनस्समेव ‘‘उपायासो’’ति वदेय्युं, ते ‘‘उपायासो तीहि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया सम्पयुत्तो, एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया केहिचि सम्पयुत्तो’’ति (धातु. २४९). इमाय पाळिया पटिक्खिपितब्बा. उप-सद्दो भुसत्थोति आह ‘‘बलवतरं आयासो उपायासो’’ति. धम्ममत्ततादीपनो भावनिद्देसो धम्मतो अञ्ञस्स कत्तुअभावजोतनो, असति च कत्तरि तेन कत्तब्बस्स, परिग्गहेतब्बस्स च अभावो एवाति आह ‘‘अत्तत्तनियाभावदीपकाभावनिद्देसा’’ति.

३९८. जातिधम्मानन्ति एत्थ धम्म-सद्दो पकतिपरियायोति आह ‘‘जातिसभावान’’न्ति, जायनपकतिकानन्ति वुत्तं होति. मग्गभावनाय मग्गभावनिच्छाहेतुकता इच्छितब्बाति तादिसं इच्छं निवत्तेन्तो ‘‘विना मग्गभावन’’न्ति आह. अपरो नयो न खो पनेतन्ति यमेतं ‘‘अहो वत मयं न जातिधम्मा अस्साम, न च वत नो जाति आगच्छेय्या’’ति एवं पहीनसमुदयेसु अरियेसु विज्जमानं अजातिधम्मत्तं, परिनिब्बुतेसु च विज्जमानं जातिया अनागमनं इच्छितं, तं इच्छन्तस्सापि मग्गभावनाय विना अप्पत्तब्बतो, अनिच्छन्तस्सापि भावनाय पत्तब्बतो न इच्छाय पत्तब्बं नाम होतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. वक्खमानत्थसम्पिण्डनत्थो पि-सद्दोति आह ‘‘उपरि सेसानि उपादाय पि-कारो’’ति. यन्ति हेतुअत्थे करणे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘येनपि धम्मेना’’ति. हेतुअत्थो हि अयं धम्म-सद्दो, अलब्भनेय्यभावो एत्थ हेतु वेदितब्बो. तन्ति वा इच्छितस्स वत्थुनो अलब्भनं, एवमेत्थ ‘‘यम्पीति येनपी’’ति विभत्तिविपल्लासेन अत्थो वुत्तो. यदा पन यं-सद्दो ‘‘इच्छ’’न्ति एतं अपेक्खति, तदा अलाभविसिट्ठा इच्छा वुत्ता होति. यदा पन ‘‘न लभती’’ति एतं अपेक्खति, तदा इच्छाविसिट्ठो अलाभो वुत्तो होति, सो पन अत्थतो अञ्ञो धम्मो नत्थि, तथापि अलब्भनेय्यवत्थुगता इच्छाव वुत्ता होति. सब्बत्थाति ‘‘जराधम्मान’’न्तिआदिना आगतेसु सब्बवारेसु.

समुदयसच्चनिद्देसवण्णना

४००. पुनब्भवकरणं पुनोब्भवो उत्तरपदलोपं कत्वा मनो-सद्दस्स विय पुरिमपदस्स ओ-कारन्तता दट्ठब्बा. अथ वा सीलनट्ठेन इक-सद्देन गमितत्थत्ता किरियावाचकस्स सद्दस्स अदस्सनं दट्ठब्बं यथा ‘‘असूपभक्खनसीलो असूपिको’’ति. सम्मोहविनोदनियं पन ‘‘पुनब्भवं देति, पुनब्भवाय संवत्तति, पुनप्पुनं भवे निब्बत्तेतीति पोनोब्भविका’’ति (विभ. अट्ठ. २०३) अत्थो वुत्तो सो ‘‘तद्धिता’’ इति बहुवचननिद्देसतो, विचित्तत्ता वा तद्धितवुत्तिया, अभिधानलक्खणत्ता वा तद्धितानं तेसुपि अत्थेसु पोनोब्भविकसद्दसिद्धि सम्भवेय्याति कत्वा वुत्तो. तत्थ कम्मुना सहजाता पुनब्भवं देति, असहजाता कम्मसहायभूता पुनब्भवाय संवत्तति, दुविधापि पुनप्पुनं भवे निब्बत्तेतीति दट्ठब्बा. नन्दनट्ठेन, रञ्जनट्ठेन च नन्दीरागो, यो च नन्दीरागो, या च तण्हायनट्ठेन तण्हा, उभयमेतं एकत्थं, ब्यञ्जनमेव नानन्ति तण्हा ‘‘नन्दीरागेन सद्धिं अत्थतो एकत्तमेव गता’’ति वुत्ता. तब्भावत्थो हेत्थ सह-सद्दो ‘‘सनिदस्सना धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. दुकमातिका ९) विय. तस्मा नन्दीरागसहगताति नन्दीरागभावं गता सब्बासुपि अवत्थासु नन्दीरागभावस्स अपच्चक्खाय वत्तनतोति अत्थो. रागसम्बन्धेन उप्पन्नस्साति वुत्तं. रूपारूपभवरागस्स विसुं वुच्चमानत्ता कामभवे एव भवपत्थनुप्पत्ति वुत्ताति वेदितब्बा.

तस्मिं तस्मिं पियरूपे पठमुप्पत्तिवसेन ‘‘उप्पज्जती’’ति वुत्तं, पुनप्पुनं पवत्तिवसेन ‘‘निविसती’’ति. परियुट्ठानानुसयवसेन वा उप्पत्तिनिवेसा योजेतब्बा. सम्पत्तियन्ति मनुस्ससोभग्गे, देवत्ते च. अत्तनो चक्खुन्ति सवत्थुकं चक्खुं वदति, सपसादं वा मंसपिण्डं. विप्पसन्नं पञ्चपसादन्ति परिसुद्धसुप्पसन्ननीलपीतलोहितकण्हओदातवण्णवन्तं. रजतपनाळिकं विय छिद्दं अब्भन्तरे ओदातत्ता. पामङ्गसुत्तं विय आलम्बकण्णबद्धं. तुङ्गा उच्चा दीघा नासिका तुङ्गनासा, एवं लद्धवोहारं अत्तनो घानं. ‘‘लद्धवोहारा’’ति वा पाठो, तस्मिं सति तुङ्गा नासा येसं ते तुङ्गनासा, एवं लद्धवोहारा सत्ता अत्तनो घानन्ति योजना कातब्बा. जिव्हं…पे… मञ्ञन्ति वण्णसण्ठानतो, किच्चतो च. कायं…पे… मञ्ञन्ति आरोहपरिणाहसम्पत्तिया. मनं…पे… मञ्ञन्ति अतीतादिअत्थचिन्तनसमत्थं. अत्तना पटिलद्धानि अज्झत्तञ्च सरीरगन्धादीनि, बहिद्धा च विलेपनगन्धादीनि. उप्पज्जमाना उप्पज्जतीति यदा उप्पज्जमाना होति, तदा एत्थ उप्पज्जतीति सामञ्ञेन गहिता उप्पादकिरिया लक्खणभावेन वुत्ता, विसयविसिट्ठा च लक्खितब्बभावेन. न हि सामञ्ञविसेसेहि नानत्तवोहारो न होतीति. उप्पज्जमानाति वा अनिच्छितो उप्पादो हेतुभावेन वुत्तो, उप्पज्जतीति निच्छितो फलभावेन यदि उप्पज्जमाना होति, एत्थ उप्पज्जतीति.

निरोधसच्चनिद्देसवण्णना

४०१. ‘‘सब्बानि निब्बानवेवचनानेवा’’ति वत्वा तमत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘निब्बानञ्ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ आगम्माति निमित्तं कत्वा. निब्बानहेतुको हि तण्हाय असेसविरागनिरोधो. खयगमनवसेन विरज्जति. अप्पवत्तिगमनवसेन निरुज्झति. अनपेक्खताय चजनवसेन, हानिवसेन वा चजीयति. पुन यथा नप्पवत्तति, तथा दूर खिपनवसेन पटिनिस्सज्जीयति. बन्धनभूताय मोचनवसेन मुच्चति. असंकिलेसवसेन न अल्लीयति. कस्मा पनेतं निब्बानं एकमेव समानं नानानामेहि वुच्चतीति? पटिपक्खनानतायाति दस्सेन्तो ‘‘एकमेव ही’’तिआदिमाह. सङ्खतधम्मविधुरसभावत्ता निब्बानस्स नामानिपि गुणनेमित्तिकत्ता सङ्खतधम्मविधुरानेव होन्तीति वुत्तं ‘‘सब्बसङ्खतानं नामपटिपक्खवसेना’’ति. असेसं विरज्जति तण्हा एत्थाति असेसविरागोति. एस नयो सेसेसुपि. अयं पन विसेसो – नत्थि एतस्स उप्पादो, न वा एतस्मिं अधिगते पुग्गलस्स उप्पादोति अनुप्पादो, असङ्खतधम्मो. ‘‘अप्पवत्त’’न्तिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. आयूहनं समुदयो, तप्पटिपक्खवसेन अनायूहनं.

तण्हा अप्पहीने सति यत्थ उप्पज्जति, पहाने पन सति तत्थ तत्थेवस्सा अभावो सुदस्सितोति आह ‘‘तत्थेव अभावं दस्सेतु’’न्ति. अपञ्ञत्तिन्ति अपञ्ञापनं, ‘‘तित्त अलाबु अत्थी’’ति वोहाराभावं वा. तित्तअलाबुवल्लिया अप्पवत्तिं इच्छन्तो पुरिसो विय अरियमग्गो, तस्स तस्सा अप्पवत्तिनिन्नचित्तस्स मूलच्छेदनं विय मग्गस्स निब्बानारम्मणस्स तण्हाय पहानं, तदप्पवत्ति विय तण्हाय अप्पवत्तिभूतं निब्बानं दट्ठब्बं.

दुतियउपमायं दक्खिणद्वारं विय निब्बानं, चोरघातका विय मग्गो. दक्खिणद्वारे घातितापि चोरा पच्छा ‘‘अटवियं चोरा घातिता’’ति वुच्चन्ति, एवं निब्बानं आगम्म निरुद्धापि तण्हा ‘‘चक्खादीसु निरुद्धा’’ति वुच्चति तत्थ किच्चकरणाभावतोति दट्ठब्बं. पुरिमा वा उपमा मग्गेन निरुद्धाय ‘‘पियरूपसातरूपेसु निरुद्धा’’ति वत्तब्बतादस्सनत्थं वुत्ता, पच्छिमा निब्बानं आगम्म निरुद्धाय ‘‘पियरूपसातरूपेसु निरुद्धा’’ति वत्तब्बतादस्सनत्थं वुत्ताति अयं एतासं विसेसो.

मग्गसच्चनिद्देसवण्णना

४०२. अञ्ञमग्गपटिक्खेपनत्थन्ति तित्थियेहि परिकप्पितस्स मग्गस्स दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदाभावपटिक्खेपनत्थं, अञ्ञस्स वा मग्गभावपटिक्खेपो अञ्ञमग्गपटिक्खेपो, तदत्थं. ‘‘अय’’न्ति पन अत्तनो, तेसु च भिक्खूसु एकच्चानं पच्चक्खभावतो आसन्नपच्चक्खवचनं. आरकत्ताति निरुत्तिनयेन अरियसद्दसिद्धिमाह. अरियभावकरत्ताति अरियकरणो अरियोति उत्तरपदलोपेन, पुग्गलस्स अरियभावकरत्ता अरियं करोतीति वा अरियो, अरियफलपटिलाभकरत्ता वा अरियं फलं लभापेति जनेतीति अरियो. पुरिमेन चेत्थ अत्तनो किच्चवसेन, पच्छिमेन फलवसेन अरियनामलाभो वुत्तोति दट्ठब्बो. चतुसच्चपटिवेधावहं कम्मट्ठानं चतुसच्चकम्मट्ठानं, चतुसच्चं वा उद्दिस्स पवत्तं भावनाकम्मं योगिनो सुखविसेसानं ठानभूतन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानं. पुरिमानि द्वे सच्चानि वट्टं पवत्तिहेतुभावतो. पच्छिमानि विवट्टं निवत्तितदधिगमुपायभावतो. वट्टे कम्मट्ठानाभिनिवेसो सरूपतो परिग्गहसब्भावतो. विवट्टे नत्थि अविसयत्ता, विसयत्ते च पयोजनाभावतो. पुरिमानि द्वे सच्चानि उग्गण्हित्वाति सम्बन्धो. कम्मट्ठानपाळिया हि तदत्थसल्लक्खणेन वाचुग्गतकरणं उग्गहो. तेनाह ‘‘वाचाय पुनप्पुनं परिवत्तेन्तो’’ति. इट्ठं कन्तन्ति निरोधमग्गेसु निन्नभावं दस्सेति, न अभिनन्दनं, तन्निन्नभावोयेव च तत्थ कम्मकरणं दट्ठब्बं.

एकपटिवेधेनेवाति एकञाणेनेव पटिविज्झनेन. पटिवेधो पटिघाताभावेन विसये निस्सङ्गचारसङ्खातं निब्बिज्झनं. अभिसमयो अविरज्झित्वा विसयस्स अधिगमसङ्खातो अवबोधो. ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति परिच्छिन्दित्वा जाननमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति परिञ्ञापटिवेधो, तेन. इदञ्च यथा तस्मिं ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्तिं गहेत्वा वुत्तं, न पन मग्गञाणस्स ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना (म. नि. २.४८४; ३.१०४) पवत्तनतो. पहीनस्स पुन अप्पहातब्बताय पकट्ठं हानं चजनं समुच्छिन्दनं, पहानमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति पहानपटिवेधो, तेन. अयम्पि यस्मिं किलेसे अप्पहीयमाने मग्गभावनाय न भवितब्बं, असति च मग्गभावनाय यो उप्पज्जेय्य, तस्स किलेसस्स पटिघातं करोन्तस्स अनुप्पत्तिधम्मतं आपादेन्तस्स ञाणस्स तथापवत्तियं पटिघाताभावेन निस्सङ्गचारं उपादाय एवं वुत्तो. सच्छिकिरिया पच्चक्खकरणं अनुस्सवाकारपरिवितक्कादिके मुञ्चित्वा सरूपतो आरम्मणकरणं ‘‘इदं त’’न्ति यथासभावतो गहणं, सा एव वुत्तनयेन पटिवेधोति सच्छिकिरियापटिवेधो, तेन. अयं पनस्स आवरणस्स असमुच्छिन्दनतो ञाणं निरोधं आलम्बितुं न सक्कोति, तस्स समुच्छिन्दनतो तं सरूपतो विभावेन्तमेव पवत्ततीति एवं वुत्तो. भावना उप्पादना, वड्ढना च. तत्थ पठममग्गे उप्पादनट्ठेन, दुतियादीसु वड्ढनट्ठेन, उभयत्थापि वा उभयथापि वेदितब्बं. पठममग्गेपि हि यथारहं वुट्ठानगामिनियं पवत्तं परिजाननादिं वड्ढेन्तो पवत्तोति वड्ढनट्ठेन भावना सक्का विञ्ञातुं. दुतियादीसुपि अप्पहीनकिलेसप्पहानतो, पुग्गलन्तरभावसाधनतो च उप्पादनट्ठेन भावना सक्का विञ्ञातुं, सा एव वुत्तनयेन पटिवेधोति भावनापटिवेधो, तेन. अयम्पि हि यथा ञाणे पवत्ते पच्छा मग्गधम्मानं सरूपपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्तिमेव गहेत्वा वुत्तो.

तिट्ठन्तु ताव यथाधिगता मग्गधम्मा, यथापवत्तेसु फलधम्मेसुपि अयं यथाधिगतसच्चधम्मेसु विय विगतसम्मोहोव होति. तेनेवाह ‘‘दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो विदितधम्मो परियोगाळ्हधम्मो’’ति (महाव. १८; दी. नि. १.२९९; म. नि. २.६९) यतो सचस्स धम्मतासञ्चोदिता यथाधिगतसच्चधम्मालम्बनियो मग्गवीथितो परतो मग्गफलपहीनावसिट्ठकिलेसनिब्बानानं पच्चवेक्खणा पवत्तन्ति, दुक्खसच्चम्मोपि सक्कायदिट्ठिआदयो. अयञ्च अत्थवण्णना ‘‘परिञ्ञाभिसमयेना’’तिआदीसुपि विभावेतब्बा. एकाभिसमयेन अभिसमेतीति एत्थाह वितण्डवादी ‘‘अरियमग्गञाणं चतूसु सच्चेसु नानाभिसमयवसेन किच्चकर’’न्ति, सो अभिधम्मे (कथा. २७४) ओधिसोकथाय सञ्ञापेतब्बो. इदानि तमेव एकाभिसमयं वित्थारवसेन विभावेतुं ‘‘एवमस्सा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘पुब्बभागे…पे… पटिवेधो होती’’ति कस्मा वुत्तं, ननु पटिवेधो पुब्बभागियो न होतीति? सच्चमेतं निप्परियायतो, इध पन उग्गहादिवसेन पवत्तो अवबोधो परियायतो तथा वुत्तो. पटिवेधनिमित्तत्ता वा उग्गहादिवसेन पवत्तं दुक्खादीसु पुब्बभागे ञाणं ‘‘पटिवेधो’’ति वुत्तं, न पटिविज्झनसभावं. किच्चतोति पुब्बभागेहि दुक्खादिञाणेहि कातब्बकिच्चस्स इध निप्फत्तितो, इमस्सेव वा ञाणस्स दुक्खादिप्पकासनकिच्चतो, परिञ्ञादितोति अत्थो. आरम्मणपटिवेधोति सच्छिकिरियापटिवेधमाह. साति पच्चवेक्खणा. इधाति इमस्मिं ठाने. उग्गहादीसु वुच्चमानेसु न वुत्ता अनवसरत्ता. अधिगमे हि सति तस्सा सिया अवसरो.

तंयेव हि अनवसरं दस्सेतुं ‘‘इमस्स चा’’तिआदि वुत्तं. पुब्बे परिग्गहतोति कम्मट्ठानपरिग्गहतो पुब्बे. उग्गहादिवसेन सच्चानं परिग्गण्हनञ्हि परिग्गहो. तथा तानि परिग्गण्हनतो मनसिकारदळ्हताय पुब्बभागिया दुक्खपरिञ्ञादयो होन्ति येवाति आह ‘‘परिग्गहतो पट्ठाय होती’’ति. अपरभागेति मग्गक्खणे. दुद्दसत्ताति अत्तनो पवत्तिक्खणवसेन पाकटानिपि पकतिञाणेन सभावरसतो दट्ठुं असक्कुणेय्यत्ता. गम्भीरेनेव च भावनाञाणेन, तथापि मत्थकप्पत्तेन अरियमग्गञाणेनेव याथावतो पस्सितब्बत्ता गम्भीरानि. तेनाह ‘‘लक्खणपटिवेधतो पन उभयम्पि गम्भीर’’न्ति. इतरानि असंकिलिट्ठअसंकिलेसिकताय अच्चन्तसुखप्पत्ताय अनुप्पत्तिभवताय, अनुप्पन्नपुब्बताय च पवत्तिवसेन अपाकटत्ता च परमगम्भीरत्ता, तथा परमगम्भीरञाणेनेव पस्सितब्बताय पकतिञाणेन दट्ठुं न सक्कुणेय्यानीति दुद्दसानि. तेनाह ‘‘इतरेसं पना’’तिआदि. पयोगोति किरिया, वायामो वा. तस्स महन्ततरस्स इच्छितब्बतं, दुक्करतरतञ्च उपमाहि दस्सेति ‘‘भवग्गग्गहणत्थ’’न्तिआदिना. पटिवेधक्खणेति अरियस्स मग्गस्स चतुसच्चसम्पटिवेधक्खणे. एकमेव तं ञाणन्ति दुक्खादीसु परिञ्ञादिकिच्चसाधनवसेन एकमेव तं मग्गञाणं होति.

इमेसु तीसु ठानेसूति इमेसु विरमितब्बतावसेन जोतितेसु तीसु कामब्यापादविहिंसावितक्कवत्थूसु. विसुं विसुं उप्पन्नस्स तिविधअकुसलसङ्कप्पस्स. पदपच्छेदतोति एत्थ गतमग्गो ‘‘पद’’न्ति वुच्चति, येन च उपायेन कारणेन कामवितक्को उप्पज्जति, सो तस्स गतमग्गोति तस्स पच्छेदो घातो पदपच्छेदो, ततो पदपच्छेदतो. अनुप्पत्तिधम्मतापादनं अनुप्पत्तिसाधनं, तस्स वसेन. मग्गकिच्चसाधनेन मग्गङ्गं पूरयमानो एकोव तिविधकिच्चसाधनो कुसलसङ्कप्पो उप्पज्जति. तिविधाकुसलसङ्कप्पसमुच्छेदनमेव हेत्थ तिविधकिच्चसाधनं दट्ठब्बं. इमिना नयेन ‘‘इमेसु चतूसु ठानेसू’’तिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो.

मुसावादावेरमणिआदयोति एत्थ यस्मा सिक्खापदविभङ्गे (विभ. ७०३) विरतिचेतना, सब्बे सम्पयुत्तधम्मा च सिक्खापदानीति आगतानीति तत्थ पधानानं विरतिचेतनानं वसेन ‘‘विरतियोपि होन्ति चेतनायोपी’’ति (विभ. अट्ठ. ७०३) सम्मोहविनोदनियं वुत्तं, तस्मा केचि ‘‘आदि-सद्देन न केवलं पिसुणवाचा वेरमणिआदीनंयेव सङ्गहो, अथ खो तादिसानं चेतनानम्पि सङ्गहो’’ति वदन्ति, तं पुब्बभागवसेन वुच्चमानत्ता युज्जेय्य, मुसावादादीहि विरमणकाले वा विरतियो, सुभासितादिवाचाभासनादिकाले च चेतनायो योजेतब्बा, मग्गक्खणे पन विरतियोव इच्छितब्बा चेतनानं अमग्गङ्गत्ता. एकस्स ञाणस्स दुक्खादिञाणता विय, एकाय विरतिया मुसावादादिविरतिभावो विय च एकाय चेतनाय सम्मावाचादिकिच्चत्तयसाधनसभावाभावा सम्मावाचादिभावासिद्धितो, तंसिद्धियं अङ्गत्तयतासिद्धितो च.

भिक्खुस्स आजीवहेतुकं कायवचीदुच्चरितं नाम अयोनिसो आहारपरियेसनहेतुकमेव सियाति आह ‘‘खादनीय…पे… दुच्चरित’’न्ति. कायवचीदुच्चरितग्गहणञ्च कायवचीद्वारेयेव आजीवपकोपो, न मनोद्वारेति दस्सनत्थं. तेनाह ‘‘इमेसुयेव सत्तसु ठानेसू’’ति.

अनुप्पन्नानन्ति असमुदाचारवसेन वा अननुभूतारम्मणवसेन वा अनुप्पन्नानं. अञ्ञथा हि अनमतग्गे संसारे अनुप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा नाम न सन्ति. तेनाह ‘‘एकस्मिं भवे’’तिआदि. यस्मिं भवे अयं इमं वीरियं आरभति, तस्मिं एकस्मिं भवे.जनेतीति उप्पादेति. तादिसं छन्दं कुरुमानो एवं छन्दं जनेति नाम. वायामं करोतीति पयोगं परक्कमं करोति. वीरियं पवत्तेतीति कायिकचेतसिकवीरियं पकारतो वत्तेति. वीरियेन चित्तं पग्गहितं करोतीति तेनेव सहजातवीरियेन चित्तं उक्खिपेन्तो कोसज्जपाततो निसेधनेन पग्गहितं करोति. पदहनं पवत्तेतीति पधानं वीरियं करोति. पटिपाटिया पनेतानि चत्तारि पदानि आसेवनाभावनाबहुलीकम्मसातच्चकिरियाहि योजेतब्बानि.

उप्पन्नपुब्बानन्ति सदिसवोहारेन वुत्तं. भवति हि तंसदिसेसु तब्बोहारो यथा ‘‘सा एव तित्तिरि, तानि एव ओसधानी’’ति. तेनाह ‘‘इदानि तादिसे’’ति. उप्पन्नानन्ति ‘‘अनुप्पन्ना’’ति अवत्तब्बतं आपन्नानं. पहानायाति पजहनत्थाय. अनुप्पन्नानं कुसलानन्ति एत्थ कुसलाति उत्तरिमनुस्सधम्मा अधिप्पेता, तेसञ्च उप्पादो नाम अधिगमो पटिलाभो, तप्पटिक्खेपेन अनुप्पादो अप्पटिलाभोति आह ‘‘अप्पटिलद्धानं पठमज्झानादीन’’न्ति. ‘‘ठितिया वीरियं आरभती’’ति वुत्ते न खणठिति अधिप्पेता तदत्थं वीरियारब्भेन पयोजनाभावतो, अथ खो पबन्धठिति अधिप्पेताति आह ‘‘पुनप्पुनं उप्पत्तिपबन्धवसेन ठितत्थ’’न्ति. सम्मुस्सनं पटिपक्खधम्मवसेन अदस्सनमुपगमनन्ति तप्पटिक्खेपेन असम्मुस्सनं असम्मोसोति आह ‘‘असम्मोसायाति अविनासनत्थ’’न्ति. भिय्योभावो पुनप्पुनं भवनं, सो पन उपरूपरि उप्पत्तीति आह ‘‘उपरिभावाया’’ति. वेपुल्लं अभिण्हप्पवत्तिया पगुणबलवभावापत्तीति वुत्तं ‘‘वेपुल्लायाति विपुलभावाया’’ति, महन्तभावायाति अत्थो. भावनाय परिपूरणत्थन्ति झानादिभावनापरिब्रूहनत्थं.

चतूसु ठानेसूति अनुप्पन्नाकुसलानुप्पादनादीसु चतूसु ठानेसु. किच्चसाधनवसेनाति चतुब्बिधस्सपि किच्चस्स एकज्झं निप्फादनवसेन.

झानानि पुब्बभागेपि मग्गक्खणेपि नानाति यदिपि समाधिउपकारकेहि अभिनिरोपनानुमज्जनसम्पियायनब्रूहनसन्तसुखसभावेहि वितक्कादीहि सम्पयोगभेदतो भावनातिसयप्पवत्तानं चतुन्नं झानानं वसेन सम्मासमाधि विभत्तो, तथापि वायामो विय अनुप्पन्नाकुसलानुप्पादनादिचतुवायामकिच्चं, सति विय च असुभासुखानिच्चानत्तेसु कायादीसु सुभादिसञ्ञाप्पहानचतुसतिकिच्चं, एको समाधि चतुझानसमाधिकिच्चं न साधेतीति पुब्बभागेपि पठमज्झानसमाधि एव मग्गक्खणेपि, तथा पुब्बभागेपि चतुत्थज्झानसमाधि एव मग्गक्खणे पीति अत्थो. नानामग्गवसेनाति पठममग्गादिनानामग्गवसेन झानानि नाना. दुतियादयोपि मग्गा दुतियादीनं झानानं. अयं पनस्साति एत्थ मग्गभावेन चतुब्बिधम्पि एकत्तेन गहेत्वा ‘‘अस्सा’’ति वुत्तं, अस्स मग्गस्साति अत्थो. अयन्ति पन अयं झानवसेन सब्बसदिससब्बासदिसेकच्चसदिसता विसेसो.

पादकज्झाननियमेन होतीति इध पादकज्झाननियमं धुरं कत्वा वुत्तं, यथा चेत्थ, एवं सम्मोहविनोदनियम्पि (विभ. अट्ठ. २०५). अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. ३५०) पन विपस्सनानियमो वुत्तो सब्बवादाविरोधतो, इध पन सम्मसितज्झानपुग्गलज्झासयवादनिवत्तनतो पादकज्झाननियमो वुत्तो. विपस्सनानियमो पन साधारणत्ता इधापि न पटिक्खित्तोति दट्ठब्बो. अञ्ञे च आचरियवादा परतो वक्खमाना विभजितब्बाति यथावुत्तमेव ताव पादकज्झाननियमं विभजन्तो आह ‘‘पादकज्झाननियमेन तावा’’ति. पठमज्झानिको होति, यस्मा आसन्नपदेसे वुट्ठितसमापत्ति मग्गस्स अत्तनो सदिसभावं करोति भूमिवण्णो विय गोधावण्णस्स. परिपुण्णानेव होन्तीति अट्ठ सत्त च होन्तीति अत्थो. सत्त होन्ति सम्मासङ्कप्पस्स अभावतो. छ होन्ति पीतिसम्बोज्झङ्गस्स अभावतो. मग्गङ्गबोज्झङ्गानं सत्तछभावं अतिदिसति ‘‘एस नयो’’ति. अरूपे चतुक्कपञ्चकज्झानं…पे… वुत्तं अट्ठसालिनियन्ति अधिप्पायो. ननु तत्थ ‘‘अरूपे तिकचतुक्कज्झानं उप्पज्जती’’ति (ध. स. अट्ठ. ३५०) वुत्तं, न ‘‘चतुक्कपञ्चकज्झान’’न्ति? सच्चमेतं, येसु पन संसयो अत्थि, तेसं उप्पत्तिदस्सनेन, तेन अत्थतो ‘‘चतुक्कपञ्चकज्झानं उप्पज्जती’’ति वुत्तमेव होतीति एवमाहाति वेदितब्बं. समुदायञ्च अपेक्खित्वा ‘‘तञ्च लोकुत्तरं, न लोकिय’’न्ति आह ‘‘अवयवेकत्तं लिङ्गसमुदायस्स विसेसकं होती’’ति. चतुत्थज्झानमेव हि तत्थ लोकियं उप्पज्जति, न चतुक्कं, पञ्चकं वाति. एत्थ कथन्ति पादकज्झानस्स अभावा कथं दट्ठब्बन्ति अत्थो. तंझानिकावस्स तत्थ तयो मग्गा उप्पज्जन्ति, तज्झानिकंपठमफलादिं पादकं कत्वा उपरिमग्गभावनायाति अधिप्पायो. तिकचतुक्कज्झानिकं पन मग्गं भावेत्वा तत्थ उप्पन्नस्स अरूपचतुत्थज्झानं, तज्झानिकं फलञ्च पादकं कत्वा उपरिमग्गभावनाय अञ्ञझानिकापि उप्पज्जन्तीति, झानङ्गादिनियामिका पुब्बाभिसङ्खारसमापत्तिपादकं, न सम्मसितब्बाति फलस्सापि पादकता दट्ठब्बा.

केचि पनाति मोरवापीमहादत्तत्थेरं सन्धायाह. पुन केचीति तिपिटकचूळाभयत्थेरं. ततियवारे केचीति ‘‘पादकज्झानमेव नियमेती’’ति एवं वादिनं तिपिटकचूळनागत्थेरञ्चेव अनन्तरं वुत्ते द्वे च थेरे ठपेत्वा इतरे थेरे सन्धाय वदति.

४०३. ससन्ततिपरियापन्नानं दुक्खसमुदयानं अप्पवत्तिभावेन परिग्गय्हमानो निरोधोपि ससन्ततिपरियापन्नो विय होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘अत्तनो वा चत्तारि सच्चानी’’ति. परस्स वाति एत्थापि एसेव नयो. तेनाह भगवा ‘‘इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञापेमि, लोकसमुदयञ्च पञ्ञापेमि, लोकनिरोधञ्च पञ्ञापेमि, लोकनिरोधगामिनिपटिपदञ्च पञ्ञापेमी’’ति (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५) कथं पन आदिकम्मिको निरोधमग्गसच्चानि परिग्गण्हातीति? अनुस्सवादिसिद्धमाकारं परिग्गण्हाति. एवञ्च कत्वा लोकुत्तरबोज्झङ्गे उद्दिस्सापि परिग्गहो न विरुज्झति. यथासम्भवतोति सम्भवानुरूपं, ठपेत्वा निरोधसच्चं सेससच्चवसेन समुदयवयाति वेदितब्बाति अत्थो.

चतुसच्चपब्बवण्णना निट्ठिता.

धम्मानुपस्सनावण्णना निट्ठिता.

४०४. ‘‘अट्ठिकसङ्खलिकं समंस’’न्तिआदिका सत्त सिवथिका अट्ठिककम्मट्ठानताय इतरासं उद्धुमातकादीनं सभावेनेवाति नवन्नं सिवथिकानं अप्पनाकम्मट्ठानता वुत्ता. द्वेयेवाति आनापानं, द्वत्तिंसाकारोति इमानि द्वेयेव. अभिनिवेसोति विपस्सनाभिनिवेसो, सो पन सम्मसनियधम्मपरिग्गहो. इरियापथा, आलोकितादयो च रूपधम्मानं अवत्थाविसेसमत्तताय न सम्मसनुपगा विञ्ञत्तिआदयो विय. नीवरणबोज्झङ्गा आदितो न परिग्गहेतब्बाति वुत्तं ‘‘इरियापथ…पे… न जायती’’ति. केसादिअपदेसेन तदुपादानधम्मा विय इरियापथादिअपदेसेन तदवत्था रूपधम्मा परिग्गय्हन्ति, नीवरणादिमुखेन च तंसम्पयुत्ता, तंनिस्सयधम्माति अधिप्पायेन महासिवत्थेरो च इरियापथादीसुपि ‘‘अभिनिवेसो जायती’’ति अवोच. ‘‘अत्थि नु खो मे’’तिआदि पन सभावतो इरियापथादीनं आदिकम्मिकस्स अनिच्छितभावदस्सनं. अपरिञ्ञापुब्बिका हि परिञ्ञाति.

कामं ‘‘इध भिक्खवे भिक्खू’’तिआदिना उद्देसनिद्देसेसु तत्थ तत्थ भिक्खुग्गहणं कतं तंपटिपत्तिया भिक्खुभावदस्सनत्थं, देसना पन सब्बसाधारणाति दस्सेतुं ‘‘यो हि कोचि भिक्खवे’’ इच्चेव वुत्तं, न भिक्खु येवाति दस्सेन्तो ‘‘यो हि कोचि भिक्खु वा’’तिआदिमाह. दस्सनमग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा जानन्ती सिखाप्पत्ता अग्गमग्गपञ्ञा अञ्ञा नाम, तस्स फलभावतो अग्गफलं पीति आह ‘‘अञ्ञाति अरहत्त’’न्ति.

अप्पतरेपि काले सासनस्स निय्यानिकभावं दस्सेन्तोति योजना. निय्यातेन्तोति निगमेन्तो.

महासतिपट्ठानसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना.