२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना

१८३. चक्खुस्साति विसेसकारणं असाधारणसामिभावेन निद्दिट्ठं. तञ्हि पुग्गलन्तरासाधारणं नीलादिसब्बरूपसाधारणञ्च. विदहतीति एवं एवञ्च तया पवत्तितब्बन्ति विनियुज्जमानं विय उप्पादेतीति अत्थो. विदहतीति च धातुअत्थो एव विसिट्ठो उपसग्गेन दीपितोति विनापि उपसग्गेन धातूति एसो सद्दो तमत्थं वदतीति दट्ठब्बो. कत्तुकम्मभावकरणअधिकरणेसु धातुपदसिद्धि होतीति पञ्चपि एते अत्था वुत्ता. सुवण्णरजतादिधातुयो सुवण्णादीनं बीजभूता सेलादयो.

अत्तनो सभावं धारेन्तीति धातुयोति एत्थापि धातीति धातूति पदसिद्धि वेदितब्बा. धातु-सद्दो एव हि धारणत्थोपि होतीति. कत्तुअत्थोपि चायं पुरिमेन असदिसोति निस्सत्तसभावमत्तधारणञ्च धातु-सद्दस्स पधानो अत्थोति विसुं वुत्तो. धातुयो विय धातुयोति एत्थ सीह-सद्दो विय केसरिम्हि निरुळ्हो पुरिसेसु, सेलावयवेसु निरुळ्हो धातु-सद्दो च चक्खादीसु उपचरितो दट्ठब्बो. ञाणञ्च ञेय्यञ्च ञाणञेय्यानि, तेसं अवयवा तप्पभेदभूता धातुयो ञाणञेय्यावयवा. तत्थ ञाणप्पभेदा धम्मधातुएकदेसो, ञेय्यप्पभेदा अट्ठारसापीति ञाणञेय्यावयवमत्ता धातुयो होन्ति. अथ वा ञाणेन ञातब्बो सभावो धातुसद्देन वुच्चमानो अविपरीततो ञाणञेय्यो, न दिट्ठिआदीहि विपरीतग्गाहकेहि ञेय्योति अत्थो. तस्स ञाणञेय्यस्स अवयवा चक्खादयो. विसभागलक्खणावयवेसु रसादीसु निरुळ्हो धातु-सद्दो तादिसेसु अञ्ञावयवेसु चक्खादीसु उपचरितो दट्ठब्बो, रसादीसु विय वा चक्खादीसु निरुळ्होव. निज्जीवमत्तस्सेतं अधिवचनन्ति एतेन निज्जीवमत्तपदत्थे धातु-सद्दस्स निरुळ्हतं दस्सेति. छ धातुयो एतस्साति छधातुयो, यो लोके ‘‘पुरिसो’’ति धम्मसमुदायो वुच्चति, सो छधातुरो छन्नं पथवीआदीनं निज्जीवमत्तसभावानं समुदायमत्तो, न एत्थ जीवो पुरिसो वा अत्थीति अत्थो.

चक्खादीनं कमो पुब्बे वुत्तोति इध एकेकस्मिं तिके तिण्णं तिण्णं धातूनं कमं दस्सेन्तो आह ‘‘हेतुफलानुपुब्बववत्थानवसेना’’ति. हेतुफलानं अनुपुब्बववत्थानं हेतुफलभावोव. तत्थ हेतूति पच्चयो अधिप्पेतो. फलन्ति पच्चयुप्पन्नन्ति आह ‘‘चक्खुधातू’’तिआदि. मनोधातुधम्मधातूनञ्च मनोविञ्ञाणस्स हेतुभावो यथासम्भवं योजेतब्बो, द्वारभूतमनोवसेन वा तस्सा मनोधातुया.

सब्बासं वसेनाति यथावुत्तानं आभाधातुआदीनं पञ्चतिंसाय धातूनं वसेन. अपरमत्थसभावस्स परमत्थसभावेसु न कदाचि अन्तोगधता अत्थीति आह ‘‘सभावतो विज्जमानान’’न्ति. चन्दाभासूरियाभादिका वण्णनिभा एवाति आह ‘‘रूपधातुयेव हि आभाधातू’’ति. रूपादिपटिबद्धाति रागवत्थुभावेन गहेतब्बाकारो सुभनिमित्तन्ति सन्धाय ‘‘रूपादयोवा’’ति अवत्वा पटिबद्धवचनं आह. असतिपि रागवत्थुभावे ‘‘कुसलविपाकारम्मणा सुभा धातू’’ति दुतियो विकप्पो वुत्तो. विहिंसाधातु चेतना, परविहेठनछन्दो वा. अविहिंसा करुणा.

उभोपीति धम्मधातुमनोविञ्ञाणधातुयो. हीनादीसु पुरिमनयेन हीळिता चक्खादयो हीना, सम्भाविता पणीता, नातिहीळिता नातिसम्भाविता मज्झिमाति खन्धविभङ्गे आगतहीनदुकतोयेव नीहरित्वा मज्झिमा धातु वुत्ताति वेदितब्बा. विञ्ञाणधातु यदिपि छविञ्ञाणधातुवसेन विभत्ता, तथापि ‘‘विञ्ञाणधातुग्गहणेन तस्सा पुरेचारिकपच्छाचारिकत्ता मनोधातु गहिताव होती’’ति वुत्तत्ता आह ‘‘विञ्ञाणधातु…पे… सत्तविञ्ञाणसङ्खेपोयेवा’’ति. अनेकेसं चक्खुधातुआदीनं, तासु च एकेकिस्सा नानप्पकारताय नानाधातूनं वसेन अनेकधातुनानाधातुलोको वुत्तोति आह ‘‘अट्ठारसधातुप्पभेदमत्तमेवा’’ति.

‘‘चक्खुसोतघानजिव्हाकायमनोमनोविञ्ञाणधातुभेदेना’’ति अट्ठकथायं लिखितं. तत्थ न चक्खादीनं केवलेन धातु-सद्देन सम्बन्धो अधिप्पेतो विजाननसभावस्स पभेदवचनतो. विञ्ञाणधातु-सद्देन सम्बन्धे करियमाने द्वे मनोगहणानि न कत्तब्बानि. न हि द्वे मनोविञ्ञाणधातुयो अत्थीति. ‘‘चक्खु…पे… कायमनोविञ्ञाणमनोधातू’’ति वा वत्तब्बं अतुल्ययोगे द्वन्दसमासाभावतो. अयं पनेत्थ पाठो सिया ‘‘चक्खु…पे… कायविञ्ञाणमनोमनोविञ्ञाणधातुभेदेना’’ति.

खन्धायतनदेसना सङ्खेपदेसना, इन्द्रियदेसना वित्थारदेसनाति तदुभयं अपेक्खित्वा नातिसङ्खेपवित्थारा धातुदेसना. अथ वा सुत्तन्तभाजनीये वुत्तधातुदेसना अतिसङ्खेपदेसना, आभाधातुआदीनं अनेकधातुनानाधातुअन्तानं वसेन देसेतब्बा अतिवित्थारदेसनाति तदुभयं अपेक्खित्वा अयं ‘‘नातिसङ्खेपवित्थारा’’ति.

भेरीतलं विय चक्खुधातु सद्दस्स विय विञ्ञाणस्स निस्सयभावतो. एताहि च उपमाहि निज्जीवानं भेरीतलदण्डादीनं समायोगे निज्जीवानं सद्दादीनं विय निज्जीवानं चक्खुरूपादीनं समायोगे निज्जीवानं चक्खुविञ्ञाणादीनं पवत्तीति कारणफलानं धातुमत्तत्ता कारकवेदकभावविरहं दस्सेति.

पुरेचरानुचरा वियाति निज्जीवस्स कस्सचि केचि निज्जीवा पुरेचरानुचरा वियाति अत्थो. मनोधातुयेव वा अत्तनो खणं अनतिवत्तन्ती अत्तनो खणं अनतिवत्तन्तानंयेव चक्खुविञ्ञाणादीनं अविज्जमानेपि पुरेचरानुचरभावे पुब्बकालापरकालताय पुरेचरानुचरा विय दट्ठब्बाति अत्थो. सल्लमिव सूलमिव तिविधदुक्खतासमायोगतो दट्ठब्बो. आसायेव दुक्खं आसादुक्खं, आसाविघातं दुक्खं वा. सञ्ञा हि अभूतं दुक्खदुक्खम्पि सुभादितो सञ्जानन्ती तं आसं तस्सा च विघातं आसीसितसुभादिअसिद्धिया जनेतीति. कम्मप्पधाना सङ्खाराति ‘‘पटिसन्धियं पक्खिपनतो’’तिआदिमाह. जातिदुक्खानुबन्धनतोति अत्तना निब्बत्तियमानेन जातिदुक्खेन अनुबन्धत्ता. भवपच्चया जाति हि जातिदुक्खन्ति. पदुमं विय दिस्समानं खुरचक्कं विय रूपम्पि इत्थियादिभावेन दिस्समानं नानाविधुपद्दवं जनेति. सब्बे अनत्था रागादयो जातिआदयो च विसभूता असन्ता सप्पटिभया चाति तप्पटिपक्खभूतत्ता अमतादितो दट्ठब्बा.

मुञ्चित्वापि अञ्ञं गहेत्वावाति एतेन मक्कटस्स गहितं साखं मुञ्चित्वापि आकासे ठातुं असमत्थता विय गहितारम्मणं मुञ्चित्वापि अञ्ञं अग्गहेत्वा पवत्तितुं असमत्थताय मक्कटसमानतं दस्सेति. अट्ठिवेधविद्धोपि दमथं अनुपगच्छन्तो दुट्ठस्सो अस्सखळुङ्को. रङ्गगतो नटो रङ्गनटो.

१८४. चक्खुञ्च पटिच्च रूपे चातिआदिना द्वारारम्मणेसु एकवचनबहुवचननिद्देसा एकनानासन्तानगतानं एकसन्तानगतविञ्ञाणपच्चयभावतो एकनानाजातिकत्ता च.

सब्बधम्मेसूति एत्थ सब्ब-सद्दो अधिकारवसेन यथावुत्तविञ्ञाणसङ्खाते आरम्मणसङ्खाते वा पदेससब्बस्मिं तिट्ठतीति दट्ठब्बो. मनोविञ्ञाणधातुनिद्देसे ‘‘चक्खुविञ्ञाणधातुया उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति मनोधातु, मनोधातुयापि उप्पज्जित्वा निरुद्धसमनन्तरा उप्पज्जति चित्त’’न्ति चक्खुविञ्ञाणधातानन्तरं मनोधातु विय मनोधातानन्तरम्पि उप्पज्जति चित्तन्ति याव अञ्ञा मनोधातु उप्पज्जिस्सति, ताव पवत्तं सब्बं चित्तं एकत्तेन गहेत्वा वुत्तन्ति एवम्पि अत्थो लब्भति. एवञ्हि सति मनोविञ्ञाणधातानन्तरं उप्पन्नाय मनोधातुया मनोविञ्ञाणधातुभावप्पसङ्गो न होतियेव. पञ्चविञ्ञाणधातुमनोधातुक्कमनिदस्सनञ्हि तब्बिधुरसभावेन उप्पत्तिट्ठानेन च परिच्छिन्नस्स चित्तस्स मनोविञ्ञाणधातुभावदस्सनत्थं, न अनन्तरुप्पत्तिमत्तेनाति तब्बिधुरसभावे एकत्तं उपनेत्वा दस्सनं युज्जति. अनुपनीतेपि एकत्ते तब्बिधुरसभावे एकस्मिं दस्सिते सामञ्ञवसेन अञ्ञम्पि सब्बं तं सभावं दस्सितं होतीति दट्ठब्बं. पि-सद्देन मनोविञ्ञाणधातुसम्पिण्डने च सति ‘‘मनोविञ्ञाणधातुयापि समनन्तरा उप्पज्जति चित्तं…पे… तज्जा मनोविञ्ञाणधातू’’ति मनोविञ्ञाणधातुग्गहणेन भवङ्गानन्तरं उप्पन्नं मनोधातुचित्तं निवत्तितं होतीति चे? न, तस्सा मनोविञ्ञाणधातुभावासिद्धितो. न हि यं चोदीयति, तदेव परिहाराय होतीति.

मनोधातुयापि मनोविञ्ञाणधातुयापीति मनद्वयवचनेन द्विन्नं अञ्ञमञ्ञविधुरसभावता दस्सिताति तेनेव मनोधातावज्जनस्स मनोविञ्ञाणधातुभावो निवत्तितोति दट्ठब्बो. वुत्तो हि तस्स मनोविञ्ञाणधातुविधुरो मनोधातुसभावो ‘‘सब्बधम्मेसु वा पन पठमसमन्नाहारो उप्पज्जती’’तिआदिना. सा सब्बापीति एतं मुखमत्तनिदस्सनं. न हि जवनपरियोसाना एव मनोविञ्ञाणधातु, तदारम्मणादीनिपि पन होन्तियेवाति. एवं पञ्चविञ्ञाणधातुमनोधातुविसिट्ठसभाववसेन सब्बं मनोविञ्ञाणधातुं दस्सेत्वा पुन मनोद्वारवसेन सातिसयं जवनमनोविञ्ञाणधातुं दस्सेन्तो ‘‘मनञ्च पटिच्चा’’तिआदिमाह. यदि पन छन्नं द्वारानं वसेन जवनावसानानेव चित्तानि इध ‘‘मनोविञ्ञाणधातू’’ति दस्सितानीति अयमत्थो गय्हेय्य, चुतिपटिसन्धिभवङ्गानं अग्गहितत्ता सावसेसा देसना आपज्जति, तस्मा यथावुत्तेन नयेन अत्थो वेदितब्बो. छद्वारिकचित्तेहि वा समानलक्खणानि अञ्ञानिपि ‘‘मनोविञ्ञाणधातू’’ति दस्सितानीति वेदितब्बानि.

पटिच्चाति आगतट्ठानेति एत्थ ‘‘मनो च नेसं गोचरविसयं पच्चनुभोती’’तिआदीसु (म. नि. १.४५५) विसुं कातुं युत्तं, इध पन ‘‘चक्खुञ्च पटिच्चा’’तिआदीसु च-सद्देन सम्पिण्डेत्वा आवज्जनस्सपि चक्खादिसन्निस्सितताकरणं विय मनञ्च पटिच्चाति आगतट्ठाने मनोद्वारसङ्खातभवङ्गसन्निस्सितमेव आवज्जनं कातब्बन्ति अधिप्पायो.

अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता.