२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना

१५५. पच्चययुगळवसेनाति अज्झत्तिकबाहिरपच्चयद्वयवसेन. अज्झत्तिकबाहिरवसेन अब्बोकारतोति अज्झत्तिकवसेन चेव बाहिरवसेन च असङ्करतो.

१६७. विसङ्खारनिन्नस्साति निब्बानपोणस्स. विनिमुत्तसङ्खारस्साति समुच्छेदपटिपस्सद्धिविमुत्तीहि समुखेन, तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन च सुट्ठु विनिमुत्तसङ्खारस्स परमस्सासभावेन, गतिभावेन च पतिट्ठानभूते. ‘‘निब्बानं अरहतो गती’’ति (पटि. ३३९) हि वुत्तं. ठितिभावेनाति च पाठो. तंसच्छिकरणाभावेति तस्स निब्बानस्स सच्छिकरणाभावे. नीतोति पापितो, पकासितोति अत्थो.

चुण्णितन्ति भेदितं. त्वमेव किं न जानासीति किं त्वं न जानासियेवाति अत्थो. ‘‘किं त्वं एकं नानं जानासि, किं त्वं न जानासि एवा’’ति एवं विक्खेपं करोन्तं परवादिं ‘‘ननु ञाते’’तिआदिना सकवादी निबन्धति. विभजित्वाति ‘‘रागादीनं खीणन्ते उप्पन्नत्ता’’ति भावत्थं विभजित्वा. रागादीनं खया न होन्तीति योजना. ससभावता च निब्बानस्स आपन्ना होतीति सम्बन्धो.

निब्बानारम्मणकरणेन कारणभूतेन. हेतुअत्थे हि इदं करणवचनं. किलेसक्खयमत्ततं वा निब्बानस्स इच्छतो किलेसक्खयेन भवितब्बन्ति योजना.

एवं किलेसक्खयमत्ते निब्बाने खेपेतब्बा किलेसा बहुविधा नानप्पकारा, मग्गो च ओधिसो किलेसे खेपेति. स्वायं ‘‘कतमं किलेसक्खयं निब्बानं आरम्मणं कत्वा कतमे किलेसे खेपेती’’ति पुरिमपुच्छाद्वयमेव वदति. तदेवाति यं ‘‘अविज्जातण्हानं किञ्चि एकदेसमत्तम्पी’’ति वुत्तं, तदेव.

एत्थ च यायं ‘‘किलेसक्खयोव निब्बान’’न्ति निब्बानस्स अभावताचोदना, तत्रायं आगमतो युत्तितो चस्स भावाभावविभावना. तञ्हि भगवता –

‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति (उदा. ७३; इतिवु. ४३).

‘‘अत्थि, भिक्खवे, तदायतनं, यत्थ नेव पथवी न आपो न तेजो न वायो’’ति (उदा. ७१) –

च आदिना, तथा –

‘‘गम्भीरो दुद्दसो दुरनुबोधो सन्तो पणीतो अतक्कावचरो निपुणो पण्डितवेदनीयो’’ति (म. नि. २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७-८) –

‘‘असङ्खतञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि असङ्खतगामिनिञ्च पटिपदं, अनतं, अनासवं, सच्चं, पारं, निपुणं, सुदुद्दसं, अजज्जरं, धुवं, अपलोकितं, अनिदस्सनं, निप्पपञ्चं, सन्तं, अमतं, पणीतं, सिवं, खेमं, तण्हाक्खयं, अच्छरियं, अब्भुतं, अनीतिकं, अनीतिकधम्मं, निब्बानं, अब्याबज्झं, विरागं, सुद्धिं, मुत्तिं, अनालयं, दीपं, लेणं, ताणं, सरणं, परायणञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि परायणगामिनिञ्च पटिपद’’न्ति (सं. नि. ४.३७७) –

एवमादीहि च सुत्तपदेहि ‘‘अप्पच्चया धम्मा, असङ्खता धम्मा (ध. स. दुकमातिका ७), सब्बञ्च रूपं असङ्खता च धातू’’तिआदीहि (ध. स. ११९२, ११९८, १२००) अभिधम्मपदेसेहि च परमत्थभावेनेव देसितं. न हि सभावविरहितस्स अभावमत्तस्स गम्भीरासङ्खतादिभावो अब्याकतधम्मादिभावो च युत्तो, वुत्तो च सो. तस्मा न अभावमत्तं निब्बानं.

अपि चायं अभाववादी एवं पुच्छितब्बो – यदि किलेसाभावो निब्बानं, स्वायमभावो एको वा सिया अनेको वा? यदि एको, एकेनेव मग्गेन कतो सच्छिकतो च होतीति उपरिमानं मग्गानं निरत्थकता आपज्जति. न हि एकं अनेकेहि कम्मप्पवत्तेहि साधेतब्बं दिट्ठं. अथ सिया एकोव सो किलेसाभावो, न पन मग्गेहि कातब्बो, अथ खो सच्छिकातब्बोति. एवं सति सुट्ठुतरं मग्गस्स निरत्थकता आपज्जति किलेसानं अप्पहानतो. अकरोन्तो च मग्गो किलेसाभावं तस्स सच्छिकिरियाय कमत्थं साधेय्य, अथ मग्गानं संयोजनत्तयप्पहानादिपटिनियतकिच्चताय पहायकविभागेन किलेसाभावभेदो, एवं सति विना सभावभेदं बहुभावो नत्थीति बहुभावतापदेसेनस्स ससभावता आपन्ना. अथापि सिया ‘‘येसं अभावो, तेसं बहुभावेन बहुभावोपचारो’’ति, एवं सति येसं अभावो, तेसं सभावताय ससभावोपचारोपि सिया. तथा तेसं किलेससङ्खतादिताय किलेससङ्खतादिभावा च सियुं, न चेतं युत्तन्ति न तेसं बहुभावोपचारो युत्तो. एकभावोपि चस्स असभावताय एव वत्तुं न सक्काति चे? न, अभावसामञ्ञतो, अभावसामञ्ञेन अभेदसमञ्ञाय एकत्तनिद्देसो. सति च एकत्ते पुब्बे वुत्तदोसानतिवत्ति.

बहुभावे च ससभावता सिद्धा. यदिपि सिया यथा बहुभावो ससभावतं, एवं सामञ्ञेन ससभावता बहुभावं न ब्यभिचरेय्याति ससभावपक्खेपि निब्बानस्स बहुभावो आपज्जतीति? तं न, कस्मा? तथा सामञ्ञाभेदतो. न हि एवं वत्तुं लब्भा यथा खरभावो ससभावतं न ब्यभिचरति, एवं ससभावतापि खरभावं न ब्यभिचरेय्याति. एवञ्हि सति तदञ्ञसब्बधम्माभावप्पसङ्गो सिया, तस्मा बहुभावो ससभावतापेक्खो, न ससभावता बहुभावापेक्खाति न ससभावस्स निब्बानस्स बहुभावापत्ति. ‘‘एकञ्हि सच्चं न दुतीयमत्थि (सु. नि. ८९०; महानि. ११९), एका निट्ठा न पुथुनिट्ठा’’तिआदिवचनतो.

अपि चेत्थ किलेसाभावो नाम रागादीनं समुच्छेदो अच्चन्तप्पहानं अनुप्पादनिरोधो. तस्स च एकत्ते एकेनेव मग्गेन साधेतब्बता किच्चविसेसाभावतोति दस्सनादिमग्गविभागो न सिया. इच्छितो च सो ओधिसोव किलेसानं पहातब्बत्ता. सो च मग्गविभागो सद्धादीनं इन्द्रियानं नातितिक्खतिक्खतिक्खतरतिक्खतमभावेन एकस्मिम्पि समुच्छेदप्पहानयोग्यभावे सच्छिकिरियाविसेसेन होतीति निब्बानस्स ससभावताययेव युत्तो. अभावो पन किलेसानं मग्गेन कातब्बो सिया ‘‘मा मग्गस्स निरत्थकता अहोसी’’ति, न सच्छिकातब्बो. को हि तस्स सभावो, यो तेन सच्छिकरियेय्य. सो च किलेसाभावो एकेनेव मग्गेन साधेतब्बो सिया, न चतूहि ‘‘मा चतुभावनिब्बानतापत्ति, निब्बानविसेसापत्ति च अहोसी’’ति. ततो दस्सनादिमग्गविभागो न सियाति सब्बं आवत्तति.

यदि च अभावो भावस्स सियाति तस्स भावधम्मता इच्छिता, एवं सति यथा सङ्खतधम्मस्स तस्स जरामरणादीनं विय सङ्खतधम्मतापि आपन्ना, एवं बहूनं किलेसानं धम्मस्स तस्स बहुभावादिप्पसङ्गोपि दुन्निवारोति अतंसभावस्स असङ्खतस्सेकस्स ससभावस्स निब्बानभावो वेदितब्बो.

यदि एवं कस्मा ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो मोहक्खयो’’ति (सं. नि. ४.३१५, ३३०) वुत्तन्ति? खयेन अधिगन्तब्बत्ता. खयो हि अरियमग्गो. यथाह ‘‘खये ञाणं, अनुप्पादे ञाण’’न्ति (ध. स. दुकमातिका १४२). तेन रागादिक्खयपरियायेन अरियमग्गेन अधिगन्तब्बतो ‘‘परमत्थं गम्भीरं निपुणं दुद्दसं दुरनुबोधं निब्बानं रागादिक्खयो’’ति वुत्तं. रागादिप्पहानमुखेन वा तथा पत्तब्बतो, यथा अञ्ञत्थापि वुत्तं ‘‘मदनिम्मद्दनो पिपासविनयो’’तिआदि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०).

अपिच यथा परिञ्ञेय्यताय सउत्तरानं कामानं रूपानञ्च पटिपक्खभूतं तब्बिधुरसभावं निस्सरणं पञ्ञायति, एवं ससभावानं सब्बेसम्पि सङ्खतधम्मानं पटिपक्खभूतेन तब्बिधुरसभावेन निस्सरणेन भवितब्बं. यञ्च तन्निस्सरणं, सा असङ्खता धातु. किञ्च भिय्यो – सङ्खतधम्मारम्मणं विपस्सनाञाणं अपि अनुलोमञाणं किलेसे तदङ्गवसेन पजहति, न समुच्छेदवसेन पजहितुं सक्कोति. तथा सम्मुतिसच्चारम्मणं पठमज्झानादीसु ञाणं विक्खम्भनवसेनेव किलेसे पजहति, न समुच्छेदवसेन. इति सङ्खतधम्मारम्मणस्स, सम्मुतिसच्चारम्मणस्स च ञाणस्स किलेसानं समुच्छेदप्पहाने असमत्थभावतो तेसं समुच्छेदप्पहानकरस्स अरियमग्गञाणस्स तदुभयविपरीतसभावेन आरम्मणेन भवितब्बं, सा असङ्खता धातु. तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति (उदा. ७३; इतिवु. ४३) इदं निब्बानस्स परमत्थतो अत्थिभावजोतकं वचनं अविपरीतत्थं भगवता भासितत्ता. यञ्हि भगवता भासितं, तं अविपरीतत्थं यथा तं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे सङ्खारा दुक्खा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७७-२७९; थेरगा. ६७६-६७८; नेत्ति. ५), तथा निब्बान-सद्दो कत्थचि विसये यथाभूतपरमत्थविसयो उपचारवुत्तिसब्भावतो सेय्यथापि सीह-सद्दो. अथ वा अत्थेव परमत्थतो असङ्खता धातु इतरतब्बिपरीतविमुत्तिसभावत्ता सेय्यथापि ‘‘पथवीधातु वेदना चा’’ति एवमादीहि नयेहि युत्तितोपि असङ्खताय धातुया परमत्थतो अत्थिभावो वेदितब्बो.

अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता.