१०. दसकनिद्देसो
पठमबलनिद्देसवण्णना
८०९. न ठानन्ति अट्ठानं, अनुपलब्भनत्थो अयमकारोति आह ‘‘अविज्जमानं ठानं अट्ठान’’न्ति. अभावत्थो वा, न अञ्ञपटिपक्खादिअत्थोति आह ‘‘नत्थि ठानन्ति वा अट्ठान’’न्ति. को पनेतस्स अत्थद्वयस्स विसेसोति? पठमो हेतुपच्चयेहि अनुपलब्भमानतं वदति, दुतियो सब्बेन सब्बं अभावन्ति अयमेतेसं विसेसो. तण्हुपादानादीनम्पि सुखतो उपगमनस्स हेतुभावे दिट्ठिविपल्लासस्स सो सातिसयो असुखेपि दळ्हं पवत्तापनतोति आह ‘‘दिट्ठिविपल्लासोव…पे… अधिप्पेत’’न्ति. ‘‘अत्तदिट्ठिवसेना’’ति कस्मा विसेसेत्वा वुत्तं, ननु अरियसावकस्स सब्बापि दिट्ठियो नत्थीति? सच्चं नत्थि, अत्तदिट्ठिसन्निस्सया पन सब्बदिट्ठियोति दस्सेतुं ‘‘अत्तदिट्ठिवसेनाति पधानदिट्ठिमाहा’’ति वुत्तं. भेदानुरूपस्स वत्थुनो. भेदानुरूपेन ‘‘अधम्मे धम्मो’’तिआदिनयप्पवत्तेन.
सो एवाति यो लिङ्गे अपरिवत्ते तस्मिं अत्तभावे भवङ्गजीवितिन्द्रियप्पबन्धो, सो एव. तञ्हि उपादाय एकजातिसमञ्ञा, न चेत्थ भावकलापजीवितिन्द्रियस्स वसेन चोदना कातब्बा तदञ्ञस्सेव अधिप्पेतत्ता. तञ्हि तत्थ अविच्छेदवुत्तिया पबन्धवोहारं लभति, इतरम्पि वा भावानुपालनतासामञ्ञेनाति अनोकासाव चोदना.
सपत्तवसेन योजेतब्बन्ति ‘‘सपत्तं मारेमीति अभिसन्धिना सपत्तेन निपन्नट्ठाने निपन्नं मनुस्सभूतो मनुस्सभूतं मातरं पितरं वा मारेन्तो’’तिआदिना योजेतब्बं. सब्बत्थाति चतूसुपि विकप्पेसु. पुरिमं अभिसन्धिचित्तन्ति पुब्बभागियो मरणाधिप्पायो. अप्पमाणं तेन अत्थसिद्धिया अभावतो. पुथुज्जनस्सेव तं दिन्नं होतीति एत्थ यथा अरहत्तं पत्वा परिभुत्तम्पि पुथुज्जनकाले दिन्नं पुथुज्जनदानमेव होति, एवं मरणाधिप्पायेन पुथुज्जनकाले पहारे दिन्ने अरहत्तं पत्वा तेनेव पहारेन मते कस्मा अरहन्तघातोयेव होति, न पुथुज्जनघातोति? विसेससम्भवतो. यथा हि दानं देय्यधम्मस्स परिच्चागमत्तेन होति, न एवं वधो. सो हि पाणो, पाणसञ्ञिता, वधकचेतना, उपक्कमो, तेन मरणन्ति इमेसं पञ्चन्नं अङ्गानं पारिपूरियाव होति, न अपारिपूरिया. तस्मा अरहत्तं पत्तस्सेव मरणन्ति अरहन्तघातोयेव होति, न पुथुज्जनघातो. यस्मा पन ‘‘इमं मारेमी’’ति यं सन्तानं आरब्भ मारणिच्छा, तस्स पुथुज्जनखीणासवभावेन पयोगमरणक्खणानं वसेन सतिपि सन्तानभेदे अभेदोयेव. यदा च अत्थसिद्धि, तदा खीणासवभावो. तस्मा अरहन्तघातोव होतीति निच्छितं. कथं पनेत्थ वधकचेतना वत्तमानविसया सियाति आह ‘‘वधकचित्तं पच्चुप्पन्नारम्मणम्पि…पे… पवत्तती’’ति. तत्थ पबन्धविच्छेदवसेनाति येन पबन्धो विच्छिज्जति, तादिसं पयोगं निब्बत्तेतीति अत्थो. तेन यदा पबन्धविच्छेदो, तदा अरहाति यथावुत्तं अरहन्तघातं पतिट्ठापेति. न एवन्ति यथा कालन्तरापेक्खकिच्चसिद्धं वधकचित्तं, न एवं चागचेतना. ‘‘सा ही’’तिआदिना चागचेतनाय कालन्तरानपेक्खकिच्चसिद्धितंयेव विभावेति. अञ्ञसककरणन्ति अत्ततो विनिमोचेत्वा अञ्ञस्स दक्खिणेय्यस्स सन्तकभावकरणं. तस्साति चजितब्बस्स वत्थुनो. यस्साति यस्स पुथुज्जनस्स. तस्सेव तं दिन्नं होति, सचेपि अरहत्तं पत्वा तेन परिभुत्तन्ति अत्थो.
‘‘कप्पविनासे’’ति इदं ‘‘सण्ठहन्ते कप्पे’’ति वुत्तत्ता महाकप्पविनासं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘कप्पट्ठकथाय न समेती’’ति एत्थ आयुकप्पस्स अधिप्पेतत्ता. आयुकप्पो चेत्थ अवीचियं निब्बत्तसत्तानं अन्तरकप्पपरिमाणं परमायु वेदितब्बं. तञ्हि सन्धाय ‘‘एकं कप्पं असीतिभागे कत्वा ततो एकभागमत्तं काल’’न्ति (कथा. अट्ठ. ६५४-६५७) वुत्तं. तयिदं ‘‘एकं कप्प’’न्ति यदि एकं महाकप्पन्ति अत्थो, तथा सति वीसतिअन्तरकप्पपरिमाणो एको असङ्ख्येय्यकप्पोति वुत्तं होति. अथ एकं असङ्ख्येय्यकप्पन्ति अत्थो, सब्बथापि ‘‘चतुसट्ठि अन्तरकप्पा’’ति वचनेन विरुज्झतीति वीमंसितब्बं. यथा पन कप्पट्ठकथाय अयं अट्ठकथा समेति, तं दस्सेतुं ‘‘कप्पविनासेयेवाति पना’’तिआदिमाह.
पकतत्तो वा अपाराजिको. समानसंवासको कम्मलद्धीनं वसेन अनानासंवासकोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
नियतस्स पुग्गलस्स विज्जमानतं पटिसेधेत्वाति योजना. तत्थ पटिसेधेत्वाति ‘‘पुग्गलो पन नियतो नाम नत्थी’’ति एवं पटिसेधेत्वा. तत्थ कारणमाह ‘‘मिच्छत्तसम्मत्तनियतधम्मानं विय सभावतो’’ति. पञ्ञत्तिमत्तञ्हेतं मिच्छत्तसम्मत्तनियतधम्मनिस्सयं, यदिदं नियतो पुग्गलोति. यथापुच्छितन्ति ‘‘किं पुब्बहेतु नियमेती’’तिआदिना पुच्छितप्पकारं नियामकहेतुं. येनाति येन उपरिमग्गत्तयविपस्सनाञाणेन. नियतानियतभेदन्ति सोतापन्नादिनियतभेदं, सत्तक्खत्तुपरमादिअनियतभेदञ्च. सोतापन्नो एव हि एको सत्तक्खत्तुपरमो नाम होति, एको कोलंकोलो नाम, एको एकबीजी नामाति सोतापन्नस्स नियतभावो वुत्तोति आह ‘‘सोतापन्नो च नियतो’’ति. ब्यतिरेकत्थो हि अयं च-सद्दो. ततो पुब्बेति सोतापत्तिमग्गतो पुब्बे. ‘‘पुब्बहेतुकिच्चं नत्थी’’ति इदं सोतापन्नस्स नियतताय वुत्तत्ता वक्खमानञ्च दोसं हदये ठपेत्वा वुत्तं. उपरिमग्गानं सउपनिस्सयत्ते पठममग्गस्सापि सउपनिस्सयता सिद्धा एवाति चोदनं सन्धायाह ‘‘यदि ही’’तिआदि. तञ्च नियतत्तं. अस्साति सोतापत्तिमग्गस्स.
तेनेव खीणाति सोतापत्तिमग्गेनेव खीणा. कारणुपच्छेदेन हि फलुपच्छेदो सिया. ततोति सत्तक्खत्तुपरमादितो. साति सत्तक्खत्तुपरमादिता. पवत्तितोति विपाकप्पबन्धतो. तेनाति सोतापत्तिमग्गेन. वुट्ठानेति वुट्ठाने सति. कारणेन विना फलं नत्थीति आह ‘‘सक्काय…पे… भवितब्ब’’न्ति. ‘‘नामकरणनिमित्ततो’’ति इमिना नामकरणहेतुताय नियामकतं विभावेति एकबीजिआदिसमञ्ञानं अन्वत्थसञ्ञाभावतो. तेनाह ‘‘विपस्सना…पे… सन्धाय वुत्त’’न्ति.
आदि-सद्देन ‘‘एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो, सीतीभूतोस्मि निब्बुतो’’तिआदीनि (महाव. ११; कथा. ४०५; म. नि. १.२८५) सङ्गय्हन्ति. एत्थ च ‘‘सदिसो मे न विज्जति, एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो (महाव. ११; कथा. ४०५; म. नि. १.२८५). ‘अत्थेतरहि अञ्ञे समणा वा ब्राह्मणा वा भगवता समसमा सम्बोधिय’न्ति एवं पुट्ठो अहं, भन्ते, ‘नो’ति वदेय्य’’न्तिआदि (दी. नि. ३.१६१) वचनेहि इमिस्सा लोकधातुया विय अञ्ञस्स बुद्धस्स अञ्ञिस्सा लोकधातुया उप्पादो निवारितोति दट्ठब्बं. न हि विज्जमाने ‘‘सदिसो मे न विज्जती’’तिआदि सक्का वत्तुं. यं पन वदन्ति ‘‘लोकधातुविसेसापेक्खाय वुत्त’’न्ति, तम्पि नत्थि तथा विसेसनस्स अभावतो, बुद्धानुभावस्स च असमत्थभावविभावनतो. आणाखेत्तकित्तनञ्चेत्थ धम्मतादस्सनत्थं. सक्कोति हि भगवा यत्थ यत्थ इच्छति, तत्थ तत्थ आणं वत्तेतुं. ‘‘एकिस्सा लोकधातुया’’ति च इदं बुद्धखेत्तभूताय लोकधातुया दस्सनत्थं वुत्तं. तत्थायमत्थो – बुद्धखेत्तभूता एकावायं लोकधातु. तत्थ एकस्मिं काले एको एव सम्मासम्बुद्धो उप्पज्जतीति. तेनाह ‘‘बुद्धखेत्त…पे… अधिप्पायो’’ति.
तस्माति यस्मा उपसम्पदाधीनं पातिमोक्खं, उपसम्पदा च पब्बज्जाधीना, तस्मा. पातिमोक्खे सिद्धे, सिद्धासु तासु पब्बज्जूपसम्पदासु. ततो परं विनट्ठं नाम होतीति पच्छिमपटिवेधतो परं पटिवेधसासनं, पच्छिमसीलभेदतो च परं पटिपत्तिसासनं विनट्ठं नाम होतीति सासनभावसामञ्ञेन पन उभयं एकज्झं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘पच्छिम…पे… एकतो कत्वा’’ति आह.
परिदेवनकारुञ्ञन्ति परिदेवनेन करुणायितब्बता करुणायना.
धम्मानं सभावविसेसो न सक्का धारेतुं, यतो पारमीपविचयादीसु उदकपरियन्तं कत्वा महापथवीकम्पो अहोसि, अभिसम्बोधिदिवसे च ठपेत्वा पुब्बुत्तरदिसाभागे बोधिरुक्खमूले भूमिभागो महापुरिसं धारेतुं नासक्खि, अञ्ञदत्थु एकपस्से पक्खित्तअतिभारभरितनावा विय चक्कवाळगब्भो विपरिवत्तो. ‘‘समुप्पादिका’’ति वत्तब्बे स-कारे अ-कारस्स आ-कारो, एकस्स च प-कारस्स लोपो कतोति दस्सेन्तो आह ‘‘समं उद्धं पज्जतीति सामुपादिका’’ति. समं उपादियतीति वा समुपादा, समुपादा एव सामुपादिका, समुपाहिनीति अत्थो.
सन्ततिखणवसेनाति सन्ततिवसेन आयूहनसमङ्गिता, सपुब्बपच्छाभागस्स गहणवसेन चेतनाक्खणवसेन चेतनासमङ्गिताति योजेतब्बा. एकस्मिं उपट्ठिते पच्चयवसेन तदञ्ञस्स उपट्ठानं परिवत्तनं.
पठमबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
दुतियबलनिद्देसवण्णना
८१०. भोगे भुञ्जितुं न जानाति, विनासेतीति योजना.
लहुपरिवत्तिताय जीवितस्साति अधिप्पायो.
न अदासि पयुत्तवाचाय उप्पन्नन्ति अधिप्पायेन.
सम्मापयोगेनाति सम्मापटिपत्तिया.
दुतियबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
पञ्चमबलनिद्देसवण्णना
८१३. धातुसभावोति भूतादिसङ्खातधातूनं सभावो. सभागवसेन फलभूतेन. अज्झासयधातुपरिच्छिन्दनतोति अज्झासयसभावस्स ‘‘हीनं, पणीत’’न्ति वा परिच्छिज्ज जाननतो, वुट्ठिनिमित्तेन विय महोघेन उपरिमेघवुट्ठिया.
पञ्चमबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
छट्ठबलनिद्देसवण्णना
सद्दत्थो सम्भवति समासन्तेनेव तथा सद्दसिद्धितो. तेसन्ति परोपरानं विसदाविसदानं सद्धादिइन्द्रियानं. एवञ्च कत्वाति आसयादितो इन्द्रियपरोपरियत्तस्स, इन्द्रियपरोपरियत्ततो च अधिमुत्तिभेदस्स विसिट्ठसभावत्ता एव.
८१५. ‘‘के पन ते अरियावासा’’ति पुच्छित्वा ते सुत्तेनेव दस्सेन्तो ‘‘इध, भिक्खवे’’तिआदिपाळिं आहरित्वा ‘‘एवं वुत्ता’’ति निगमेत्वा पुन मग्गाधिगमेनेव तेसं अधिगमं दस्सेन्तो ‘‘एतेसू’’तिआदिमाह. तत्थ इतरेति छळङ्गसमन्नागमएकारक्खासङ्खायपटिसेवनादयो.
८१६. आरम्मणसन्तानानुसयनेसूति आरम्मणानुसयनं, सन्तानानुसयनन्ति द्वीसु अनुसयनेसु. यथा हि मग्गेन असमुच्छिन्नो रागो कारणलाभे उप्पज्जनारहो थामगतट्ठेन सन्ताने अनुसेतीति वुच्चति, एवं इट्ठारम्मणेपीति तस्स आरम्मणानुसयनं दट्ठब्बं. तं पनस्स अनुसयनं उप्पत्तिया पाकटं होतीति दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘‘यथा नामा’’तिआदि (विभ. अट्ठ. ८१६) वुत्तं. ‘‘आचिण्णसमाचिण्णा’’ति एतेन इट्ठारम्मणे रागस्स चिरपरिभावनं विभावेति. यस्मा पन एवं चिरपरिभावितं परिवेठेत्वा विय ठितं होति, तस्मा ‘‘समन्ततो वेठेत्वा विय ठितभावेन अनुसयिततं दस्सेती’’ति वुत्तं. तथा हि उदके निमुग्गसदिसो उदाहटो. ‘‘सब्बेपि तेभूमका धम्मा कामनीयट्ठेन कामा’’तिआदिपाळिवसेन भवरागस्सापि वत्थुकामता वेदितब्बा. रागवसेनाति आरम्मणरज्जनवसेन.
८१८. इन्द्रियविसेसो विनेय्यानं इन्द्रियपरोपरियत्तं.
८१९. पहातब्बेन उपद्दुतनिरोधनत्थं पहायकं परियेसतीति पठमं पहातब्बं, पच्छा पहायकन्ति अयं पहातब्बपजहनक्कमो पहानक्कमपदेन वुत्तो. यस्साति पहातब्बस्स. तन्ति पहातब्बं. पठमं वुच्चतीति पहानविचारणानं पठमं वुच्चति. ततो पच्छा अप्पहातब्बं यथा तं दस्सनत्तिकादीसु.
८२६. तन्ति भवङ्गं. तस्साति लोकुत्तरस्स. पादकन्ति अन्तिमभविकस्स भवङ्गं सन्धायाह.
छट्ठबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
सत्तमबलनिद्देसवण्णना
८२८. समापन्नोम्हीति मञ्ञतीति अत्थो.
समाधि वा तस्स आरम्मणभूतं कम्मट्ठानं वा चित्तमञ्जूसाति योजना. ठपेतुन्ति यथापरिच्छिन्नं कालं समापत्तिचित्तं पवत्तेतुं.
तेहीति सञ्ञामनसिकारेहि. तंसभावताति कामादिदुतियज्झानादिअनुपक्खन्दनसभावता. पगुणवोदानं पगुणभावसिद्धा झानस्स पटिपक्खतो विसुद्धि.
सत्तमबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
दसमबलनिद्देसवण्णना
८३१. पञ्ञाव विमुत्तीति रागादीहि विमुत्तिभूता पञ्ञाव विमुत्तीति योजना. कम्मन्तरस्स विपाकन्तरमेवाति अत्थो विपाकन्तरजाननस्सेव दुतियबलकिच्चत्ता, कम्मन्तरजाननस्स च ततियबलकिच्चत्ता. बलसदिसतन्ति एकच्चबलसदिसतं. कस्मा पनेत्थ बलञाणकिच्चे वुच्चमाने झानादिअबलञाणं उदाहटन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘यदिपी’’तिआदि. तदन्तोगधन्ति तस्मिं झानादिपच्चवेक्खणासभावे सत्तमबलञाणे अन्तोगधं. एवन्ति झानादिञाणं विय. अप्पेतुं, विकुब्बितुञ्चाति अत्तना वुत्ताकारं सन्धायाह. समुदयप्पहानादिएकच्चञाणकिच्चम्पि अकरोन्तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं कथमप्पनादिकं झानादिकिच्चं करेय्य, बलञाणेहि पन जानितब्बं, ततो उत्तरिञ्च जानन्तम्पि यस्मा एकच्चबलकिच्चं न करोति, तस्मा अञ्ञानेव बलञाणानि, अञ्ञं सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति दस्सनत्थं ‘‘एतेसं पन किच्चं न सब्बं करोती’’तिआदि (विभ. अट्ठ. ८३१) अट्ठकथायं वुत्तं. तत्थ यथा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अबलकिच्चं एकच्चं न करोति, एवं बलकिच्चम्पीति उदाहरणदस्सनवसेन ‘‘तञ्हि झानं हुत्वा अप्पेतु’’न्तिआदि वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘अथ वा…पे… दट्ठब्ब’’न्ति वुत्तं.
दसमबलनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
ञाणविभङ्गवण्णना निट्ठिता.