१. सङ्गहवारवण्णना
७१८. एसेव नयोति सङ्खेपेन दस्सेत्वा तमेव नयं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘धम्मप्पभेदस्स ही’’तिआदिमाह. निरुत्तिपटिभानप्पभेदा तब्बिसयानं अत्थादीनं पच्चयुप्पन्नादिभेदेहि भिन्दित्वा वेदितब्बा.
‘‘यं किञ्चि पच्चयसमुप्पन्न’’न्ति एतेन सच्चहेतुधम्मपच्चयाकारवारेसु आगतानि दुक्खादीनि गहितानि. सच्चपच्चयाकारवारेसु निब्बानं, परियत्तिवारे भासितत्थो, अभिधम्मभाजनीये विपाको किरियञ्चाति एवं पाळियं वुत्तानमेव वसेन पञ्च अत्था वेदितब्बा, तथा धम्मा च.
विदहतीति निब्बत्तकहेतुआदीनं साधारणं निब्बचनं, तदत्थं पन विभावेतुमाह ‘‘पवत्तेति चेव पापेति चा’’ति. तेसु पुरिमो अत्थो मग्गवज्जेसु दट्ठब्बो. भासितम्पि हि अवबोधनवसेन अत्थं पवत्तेतीति. मग्गो पन निब्बानं पापेतीति तस्मिं पच्छिमो.
धम्मनिरुत्ताभिलापेति एत्थ धम्म-सद्दो सभाववाचकोति कत्वा आह ‘‘या सभावनिरुत्ती’’ति, अविपरीतनिरुत्तीति अत्थो. तस्सा अभिलापेति तस्सा निरुत्तिया अवचनभूताय पञ्ञत्तिया अभिलापेति केचि वण्णयन्ति. एवं सति पञ्ञत्ति अभिलपितब्बा, न वचनन्ति आपज्जति, न च वचनतो अञ्ञं अभिलपितब्बं उच्चारेतब्बं अत्थि, अथापि फस्सादिवचनेहि बोधेतब्बं अभिलपितब्बं सिया, एवं सति अत्थधम्मवज्जं तेहि बोधेतब्बं न विज्जतीति तेसं निरुत्तिभावो आपज्जति. ‘‘फस्सोति च सभावनिरुत्ति, फस्सं फस्साति न सभावनिरुत्ती’’ति दस्सितोवायमत्थो, न च अवचनं एवंपकारं अत्थि, तस्मा वचनभूताय एव तस्सा सभावनिरुत्तिया अभिलापे उच्चारणेति अत्थो दट्ठब्बो.
तं सभावनिरुत्तिं सद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं सभावनिरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदाति वुत्तत्ता निरुत्तिसद्दारम्मणाय सोतविञ्ञाणवीथिया परतो मनोद्वारे निरुत्तिपटिसम्भिदा पवत्ततीति वदन्ति. ‘‘निरुत्तिपटिसम्भिदा पच्चुप्पन्नारम्मणा’’ति च वचनं सद्दं गहेत्वा पच्छा जाननं सन्धाय वुत्तन्ति. एवं पन अञ्ञस्मिं पच्चुप्पन्नारम्मणे अञ्ञं पच्चुप्पन्नारम्मणन्ति वुत्तन्ति आपज्जति. यथा पन दिब्बसोतञाणं मनुस्सामनुस्सादिसद्दप्पभेदनिच्छयस्स पच्चयभूतं तं तं सद्दविभावकं, एवं सभावासभावनिरुत्तिनिच्छयस्स पच्चयभूतं पच्चुप्पन्नसभावनिरुत्तिसद्दारम्मणं तंविभावकञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदाति वुच्चमाने न पाळिविरोधो होति. तं सभावनिरुत्तिं सद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्साति च पच्चुप्पन्नसद्दारम्मणं पच्चवेक्खणं पवत्तयन्तस्साति न न सक्का वत्तुं. तम्पि हि ञाणं सभावनिरुत्तिं विभावेन्तंयेव तंतंसद्दपच्चवेक्खणानन्तरं तंतंपभेदनिच्छयहेतुत्ता निरुत्तिं भिन्दन्तं पटिविज्झन्तमेव उप्पज्जतीति च पभेदगतम्पि होतीति. सभावनिरुत्तीति मागधभासा अधिप्पेताति ततो अञ्ञं सक्कटनामादिसद्दं सन्धाय ‘‘अञ्ञं पना’’ति आह. ब्यञ्जनन्ति निपातपदमाह.
कथितं अट्ठकथायं. बोधिमण्ड-सद्दो पठमाभिसम्बुद्धट्ठाने एव दट्ठब्बो, न यत्थ कत्थचि बोधिरुक्खस्स पतिट्ठितट्ठाने. सुवण्णसलाकन्ति सेट्ठसलाकं, धम्मदेसनत्थं सलाकं गहेत्वाति अत्थो, न पटिसम्भिदायं ठितेन पवारितं, तस्मा पटिसम्भिदातो अञ्ञेनेव पकारेन जानितब्बतो न सक्कटभासाजाननं पटिसम्भिदाकिच्चन्ति अधिप्पायो.
इदं कथितन्ति मागधभासाय सभावनिरुत्तिताञापनत्थं इदं इदानि वत्तब्बं कथितन्ति अत्थो. छद्दन्तवारण (जा. १.१६.९७ आदयो) -तित्तिरजातकादीसु (जा. १.४.७३ आदयो) तिरच्छानेसु च मागधभासा उस्सन्ना, न ओट्टकादिभासा सक्कटं वा.
तत्थाति मागधसेसभासासु. सेसा परिवत्तन्ति एकन्तेन कालन्तरे अञ्ञथा होन्ति विनस्सन्ति च. मागधा पन कत्थचि कदाचि परिवत्तन्तीपि न सब्बत्थ सब्बदा सब्बथा च परिवत्तति, कप्पविनासेपि तिट्ठतियेवाति ‘‘अयमेवेका न परिवत्तती’’ति आह. पपञ्चोति चिरायनन्ति अत्थो. बुद्धवचनमेव चेतस्स विसयो, तेनेव ‘‘नेलङ्गो सेतपच्छादो’’ति गाथं पुच्छितो चित्तो गहपति ‘‘‘किं नु खो एतं, भन्ते, भगवता भासित’न्ति? ‘एवं गहपती’ति. ‘तेन हि, भन्ते, मुहुत्तं आगमेथ, यावस्स अत्थं पेक्खामी’’’ति (सं. नि. ४.३४७) आहाति वदन्ति.
सब्बत्थकञाणन्ति अत्थादीसु ञाणं. तञ्हि सब्बेसु तेसु तीसु चतूसुपि वा पवत्तत्ता, कुसलकिरियभूताय पटिभानपटिसम्भिदाय धम्मत्थभावतो तीसु एव वा पवत्तत्ता ‘‘सब्बत्थकञाण’’न्ति वुत्तं. इमानि ञाणानि इदमत्थजोतकानीति सात्थकानं पच्चवेक्खितब्बत्ता सब्बो अत्थो एतस्सातिपि सब्बत्थकं, सब्बस्मिं खित्तन्ति वा. सेक्खे पवत्ता अरहत्तप्पत्तिया विसदा होन्तीति वदन्ति. पुब्बयोगो विय पन अरहत्तप्पत्ति अरहतोपि पटिसम्भिदाविसदताय पच्चयो न न होतीति पञ्चन्नम्पि यथायोगं सेक्खासेक्खपटिसम्भिदाविसदत्तकारणता योजेतब्बा.
पुच्छाय परतो पवत्ता कथाति कत्वा अट्ठकथा ‘‘परिपुच्छा’’ति वुत्ता. पटिपत्तिं पूरेतब्बं मञ्ञिस्सन्तीति पटिपत्तिगरुताय लाभं हीळेन्तेन सतसहस्सग्घनकम्पि कम्बलं वासिया कोट्टेत्वा परिभण्डकरणं मया कतं आवज्जित्वा लाभगरुनो परियत्तिधरा धम्मकथिकाव भवितुं न मञ्ञिस्सन्तीति वुत्तं होति. एत्थ च थेरस्स कङ्खुप्पत्तिया पुब्बे अविसदतं दस्सेत्वा अरहत्तप्पत्तस्स पञ्हविस्सज्जनेन अरहत्तप्पत्तिया विसदता दस्सिता. तिस्सत्थेरो अनन्तरं वुत्तो तिस्सत्थेरो एवाति वदन्ति.
पभेदो नाम मग्गेहि अधिगतानं पटिसम्भिदानं पभेदगमनं. अधिगमो तेहि पटिलाभो, तस्मा सो लोकुत्तरो, पभेदो कामावचरो दट्ठब्बो. न पन तथाति यथा अधिगमस्स बलवपच्चयो होति, न तथा पभेदस्साति अत्थो. इदानि परियत्तियादीनं अधिगमस्स बलवपच्चयत्ताभावं, पुब्बयोगस्स च बलवपच्चयत्तं दस्सेन्तो ‘‘परियत्तिसवनपरिपुच्छा ही’’तिआदिमाह. तत्थ पटिसम्भिदा नाम नत्थीति पटिसम्भिदाधिगमो नत्थीति अधिप्पायो. इदानि यं वुत्तं होति, तं दस्सेन्तो ‘‘इमे पना’’तिआदिमाह. पुब्बयोगाधिगमा हि द्वेपि विसदकारणाति ‘‘पुब्बयोगो पभेदस्स बलवपच्चयो होती’’ति वुत्तन्ति.
सङ्गहवारवण्णना निट्ठिता.