६. विमोक्खसुत्तवण्णना
६६. छट्ठे (दी. नि. टी. २.१२९) केनट्ठेनाति केन सभावेन. सभावो हि ञाणेन याथावतो अरणीयतो ञातब्बतो ‘‘अत्थो’’ति वुच्चति, सो एव त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा ‘‘अट्ठो’’ति वुत्तो. अधिमुच्चनट्ठेनाति अधिकं सविसेसं मुच्चनट्ठेन. एतेन सतिपि सब्बस्सपि रूपावचरज्झानस्स विक्खम्भनवसेन पटिपक्खतो विमुत्तभावे येन भावनाविसेसेन तं झानं सातिसयं पटिपक्खतो विमुच्चित्वा पवत्तति, सो भावनाविसेसो दीपितो. भवति हि समानजातियुत्तोपि भावनाविसेसेन पवत्तिआकारविसेसो. यथा तं सद्धाविमुत्ततो दिट्ठिप्पत्तस्स, तथा पच्चनीकधम्मेहि सुट्ठु विमुत्तताय एव अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय अभिरतिवसेन सुट्ठु अधिमुच्चनट्ठेनपि विमोक्खो. तेनाह ‘‘आरम्मणे चा’’तिआदि. अयं पनत्थोति अयं अधिमुच्चनट्ठो पच्छिमे विमोक्खे निरोधे नत्थि. केवलो विमुत्तट्ठो एव तत्थ लब्भति, तं सयमेव परतो वक्खति.
रूपीति येनायं ससन्ततिपरियापन्नेन रूपेन समन्नागतो, तं यस्स झानस्स हेतुभावेन विसिट्ठरूपं होति, येन विसिट्ठेन रूपेन ‘‘रूपी’’ति वुच्चेय्य रूपीसद्दस्स अतिसयत्थदीपनतो, तदेव ससन्ततिपरियापन्नरूपस्स वसेन पटिलद्धज्झानं इध परमत्थतो रूपिभावसाधकन्ति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि. रूपज्झानं रूपं उत्तरपदलोपेन. रूपानीति पनेत्थ पुरिमपदलोपो दट्ठब्बो. तेन वुत्तं ‘‘नीलकसिणादीनि रूपानी’’ति. रूपे कसिणरूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा, सा एतस्स अत्थीति रूपसञ्ञी, सञ्ञासीसेन झानं वदति. तप्पटिपक्खेन अरूपसञ्ञी. तेनाह ‘‘अज्झत्तं न रूपसञ्ञी’’तिआदि.
अन्तो अप्पनायं ‘‘सुभ’’न्ति आभोगो नत्थीति इमिना पुब्बाभोगवसेन तथा अधिमुत्ति सियाति दस्सेति. एवञ्हेत्थ तथावत्तब्बतापत्तिचोदना अनवट्ठाना होति. यस्मा सुविसुद्धेसु नीलादीसु वण्णकसिणेसु तत्थ कताधिकारानं अभिरतिवसेन सुट्ठु अधिमुच्चनट्ठो सम्भवति, तस्मा अट्ठकथायं तथा ततियो विमोक्खो संवण्णितो. यस्मा पन मेत्तादिवसेन पवत्तमाना भावना सत्ते अप्पटिकूलतो दहन्ति, ते सुभतो अधिमुच्चित्वा पवत्तति, तस्मा पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.२१२-२१३) ब्रह्मविहारभावना ‘‘सुभविमोक्खो’’ति वुत्ता. तयिदं उभयम्पि तेन तेन परियायेन वुत्तत्ता न विरुज्झतीति दट्ठब्बं.
सब्बसोति अनवसेसतो. न हि चतुन्नं अरूपक्खन्धानं एकदेसोपि तत्थ अवसिस्सति. विस्सट्ठत्ताति यथापरिच्छिन्नकाले निरोधितत्ता. उत्तमो विमोक्खो नाम अरियेहेव समापज्जितब्बतो अरियफलपरियोसानत्ता दिट्ठेव धम्मे निब्बानप्पत्तिभावतो च.
विमोक्खसुत्तवण्णना निट्ठिता.