७. गोपालसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे तिस्सो कथाति तिस्सो अट्ठकथा, तिविधा सुत्तस्स अत्थवण्णनाति अत्थो. एकेकं पदं नाळं मूलं एतिस्साति एवंसञ्ञिता एकनाळिका. एकेकं वा पदं नाळं अत्थनिग्गमनमग्गो एतिस्साति एकनाळिका. तेनाह ‘‘एकेकस्स पदस्स अत्थकथन’’न्ति. चत्तारो अंसा भागा अत्थसल्लक्खणूपाया एतिस्साति चतुरस्सा. तेनाह ‘‘चतुक्कं बन्धित्वा कथन’’न्ति. नियमतो निसिन्नस्स आरद्धस्स वत्तो संवत्तो एतिस्सा अत्थीति निसिन्नवत्तिका, यथारद्धस्स अत्थस्स विसुं विसुं परियोसापिकाति अत्थो. तेनाह ‘‘पण्डितगोपालकं दस्सेत्वा’’तिआदि. एकेकस्सपि पदस्स पिण्डत्थदस्सनवसेन बहूनं पदानं एकज्झं अत्थं अकथेत्वा एकमेकस्स पदस्स अत्थवण्णना अयं सब्बत्थ लब्भति. चतुक्कं बन्धित्वाति कण्हपक्खे उपमोपमेय्यद्वयं, तथा सुक्कपक्खेति इदं चतुक्कं योजेत्वा. अयं एदिसेसु एव सुत्तेसु लब्भति. परियोसानगमनन्ति केचि ताव आहु ‘‘कण्हपक्खे उपमं दस्सेत्वा उपमा च नाम यावदेव उपमेय्यसम्पटिपादनत्थाति उपमेय्यत्थं आहरित्वा संकिलेसपक्खनिद्देसो च वोदानपक्खविभावनत्थायाति सुक्कपक्खम्पि उपमोपमेय्यविभागेन आहरित्वा सुत्तत्थस्स परियोसापनं. कण्हपक्खे उपमेय्यं दस्सेत्वा परियोसानगमनादीसुपि एसेव नयो’’ति. अपरे पन ‘‘कण्हपक्खे, सुक्कपक्खे च तंतंउपमूपमेय्यत्थानं विसुं विसुं परियोसापेत्वाव कथनं परियोसानगमन’’न्ति वदन्ति. अयन्ति निसिन्नवत्तिका. इधाति इमस्मिं गोपालकसुत्ते. सब्बाचरियानं आचिण्णाति सब्बेहिपि पुब्बाचरियेहि आचरिता संवण्णिता, तथा चेव पाळि पवत्ताति.

अङ्गीयन्ति अवयवभावेन ञायन्तीति अङ्गानि, कोट्ठासा. तानि पनेत्थ यस्मा सावज्जसभावानि, तस्मा आह ‘‘अङ्गेहीति अगुणकोट्ठासेही’’ति. गोमण्डलन्ति गोसमूहं. परिहरितुन्ति रक्खितुं. तं पन परिहरणं परिग्गहेत्वा विचरणन्ति आह ‘‘परिग्गहेत्वा विचरितु’’न्ति. वड्ढिन्ति गुन्नं बहुभावं बहुगोरसतासङ्खातं परिवुद्धिं. ‘‘एत्तकमिद’’न्ति रूपीयतीति रूपं, परिमाणपरिच्छेदोपि सरीररूपम्पीति आह ‘‘गणनतो वा वण्णतो वा’’ति. न परियेसति विनट्ठभावस्सेव अजाननतो. नीलाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन सेतसबलादिवण्णं सङ्गण्हाति.

धनुसत्तिसूलादीति एत्थ इस्सासाचरियानं गावीसु कतं धनुलक्खणं. कुमारभत्तिगणानं गावीसु कतं सत्तिलक्खणं. इस्सरभत्तिगणानं गावीसु कतं सूललक्खणन्ति योजना. आदि-सद्देन रामवासुदेवगणादीनं गावीसु कतं फरसुचक्कादिलक्खणं सङ्गण्हाति.

नीलमक्खिकाति पिङ्गलमक्खिका, खुद्दकमक्खिका एव वा. सटति रुजति एतायाति साटिका, संवड्ढा साटिका आसाटिका. तेनाह ‘‘वड्ढन्ती’’तिआदि. हारेताति अपनेता.

वाकेनाति वाकपट्टेन. चीरकेनाति पिलोतिकेन. अन्तोवस्सेति वस्सकालस्स अब्भन्तरे. निग्गाहन्ति सुसुमारादिग्गाहरहितं. पीतन्ति पानीयस्स पीतभावं. सीहब्यग्घादिपरिस्सयेन सासङ्को सप्पटिभयो.

पञ्च अहानि एकस्साति पञ्चाहिको, सो एव वारोति, पञ्चाहिकवारो. एवं सत्ताहिकवारोपि वेदितब्बो. चिण्णट्ठानन्ति चरितट्ठानं गोचरग्गहितट्ठानं.

पितिट्ठानन्ति पितरा कातब्बट्ठानं, पितरा कातब्बकिच्चन्ति अत्थो. यथारुचिं गहेत्वा गच्छन्तीति गुन्नं रुचिअनुरूपं गोचरभूमिं वा नदिपारं वा गहेत्वा गच्छन्ति. गोभत्तन्ति कप्पासट्ठिकादिमिस्सं गोभुञ्जितब्बं भत्तं. भत्तग्गहणेनेव यागुपि सङ्गहिता.

द्वीहाकारेहीति वुत्तं आकारद्वयं दस्सेतुं ‘‘गणनतो वा समुट्ठानतो वा’’ति वुत्तं. एवं पाळियं आगताति ‘‘उपचयो सन्तती’’ति जातिं द्विधा भिन्दित्वा हदयवत्थुं अग्गहेत्वा दसायतनानि पञ्चदस सुखुमरूपानीति एवं रूपकण्डपाळियं (ध. स. ६६६) आगता. पञ्चवीसति रूपकोट्ठासाति सलक्खणतो अञ्ञमञ्ञसङ्कराभावतो रूपभागा. रूपकोट्ठासाति वा विसुं विसुं अप्पवत्तित्वा कलापभावेनेव पवत्तनतो रूपकलापा. कोट्ठासाति च अंसा अवयवाति अत्थो. कोट्ठन्ति वा सरीरं, तस्स अंसा केसादयो कोट्ठासाति अञ्ञेपि अवयवा कोट्ठासा विय कोट्ठासा.

सेय्यथापीतिआदि उपमासंसन्दनं. तत्थ रूपं परिग्गहेत्वाति यथावुत्तं रूपं सलक्खणतो ञाणेन परिग्गण्हित्वा. अरूपं ववत्थपेत्वाति तं रूपं निस्साय आरम्मणञ्च कत्वा पवत्तमाने वेदनादिके चत्तारो खन्धे अरूपन्ति ववत्थपेत्वा. रूपारूपं परिग्गहेत्वाति पुन तत्थ यं रूप्पनलक्खणं, तं रूपं. तदञ्ञं अरूपं. उभयविनिमुत्तं किञ्चि नत्थि अत्ता वा अत्तनियं वाति एवं रूपारूपं परिग्गहेत्वा. तदुभयञ्च अविज्जादिना पच्चयेन सपच्चयन्ति पच्चयं सल्लक्खेत्वा, अनिच्चतादिलक्खणं आरोपेत्वा यो कलापसम्मसनादिक्कमेन कम्मट्ठानं मत्थकं पापेतुं न सक्कोति, सो न वड्ढतीति योजना.

एत्तकं रूपं एकसमुट्ठानन्ति चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, इत्थिन्द्रियं, पुरिसिन्द्रियं, जीवितिन्द्रियन्ति अट्ठविधं कम्मवसेन; कायविञ्ञत्ति, वचीविञ्ञत्तीति इदं द्वयं चित्तवसेनाति एत्तकं रूपं एकसमुट्ठानं. सद्दायतनमेकं उतुचित्तवसेन द्विसमुट्ठानं. रूपस्स लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञताति एत्तकं रूपं उतुचित्ताहारवसेन तिसमुट्ठानं. रूपायतनं, गन्धायतनं, रसायतनं, फोट्ठब्बायतनं, आकासधातु, आपोधातु, कबळीकारो आहारोति एत्तकं रूपं उतुचित्ताहारकम्मवसेन चतुसमुट्ठानं. उपचयो, सन्तति, जरता, रूपस्स अनिच्चताति एत्तकं रूपं न कुतोचि समुट्ठातीति न जानाति. समुट्ठानतो रूपं अजानन्तोतिआदीसु वत्तब्बं ‘‘गणनतो रूपं अजानन्तो’’तिआदीसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

कम्मलक्खणोति अत्तना कतं दुच्चरितकम्मं लक्खणं एतस्साति कम्मलक्खणो, बालो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, बालस्स बाललक्खणानि. कतमानि तीणि? दुच्चिन्तितचिन्ती होति, दुब्भासितभासी, दुक्कटकम्मकारी. इमानि खो…पे… लक्खणानी’’ति (म. नि. ३.२४६; अ. नि. ३.३). अत्तना कतं सुचरितकम्मं लक्खणं एतस्साति कम्मलक्खणो, पण्डितो. वुत्तम्पि चेतं ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पण्डितस्स पण्डितलक्खणानि. कतमानि तीणि? सुचिन्तितचिन्ती होति, सुभासितभासी, सुकतकम्मकारी. इमानि खो…पे… पण्डितलक्खणानी’’ति (म. नि. ३.२५३; अ. नि. ३.३). तेनाह ‘‘कुसलाकुसलकम्मं पण्डितबाललक्खण’’न्ति.

बाले वज्जेत्वा पण्डिते न सेवतीति यं बालपुग्गले वज्जेत्वा पण्डितसेवनं अत्थकामेन कातब्बं, तं न करोति. तथाभूतस्स च अयमादीनवोति दस्सेतुं पुन ‘‘बाले वज्जेत्वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यं भगवता ‘‘इदं वो कप्पती’’ति अनुञ्ञातं, तदनुलोमञ्चे, तं कप्पियं. यं ‘‘इदं वो न कप्पती’’ति पटिक्खित्तं, तदनुलोमञ्चे, तं अकप्पियं. यं कोसल्लसम्भूतं, तं कुसलं, तप्पटिपक्खं अकुसलं. तदेव सावज्जं, कुसलं अनवज्जं. आपत्तितो आदितो द्वे आपत्तिक्खन्धा गरुकं, तदञ्ञं लहुकं. धम्मतो महासावज्जं गरुकं, अप्पसावज्जं लहुकं. सप्पटिकारं सतेकिच्छं, अप्पटिकारं अतेकिच्छं. धम्मतानुगतं कारणं, इतरं अकारणं. तं अजानन्तोति कप्पियाकप्पियं, गरुक-लहुकं, सतेकिच्छातेकिच्छं अजानन्तो सुविसुद्धं कत्वा सीलं रक्खितुं न सक्कोति. कुसलाकुसलं, सावज्जानवज्जं, कारणाकारणं अजानन्तो खन्धादीसु अकुसलताय रूपारूपपरिग्गहम्पि कातुं न सक्कोति, कुतो तस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढना. तेनाह ‘‘कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोती’’ति.

गोवणसदिसे अत्तभावे उप्पज्जित्वा तत्थ दुक्खुप्पत्तिहेतुतो मिच्छावितक्का आसाटिका वियाति आसाटिकाति आह ‘‘अकुसलवितक्कं आसाटिकं अहारेत्वा’’ति.

‘‘गण्डोति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ४.१०३; अ. नि. ८.५६; ९.१५) वचनतो छहि वणमुखेहि विस्सन्दमानयूसो गण्डो विय पिलोतिकाखण्डेन छद्वारेहि विस्सन्दमानकिलेसासुचि अत्तभाववणो सतिसंवरेन पिदहितब्बो, अयं पन एवं न करोतीति आह ‘‘यथा सो गोपालको वणं न पटिच्छादेति, एवं संवरं न सम्पादेती’’ति.

यथा धूमो इन्धनं निस्साय उप्पज्जमानो सण्हो सुखुमो, तं तं विवरं अनुपविस्स ब्यापेन्तो सत्तानं डंसमकसादिपरिस्सयं विनोदेति, अग्गिजालासमुट्ठानस्स पुब्बङ्गमो होति, एवं धम्मदेसनाञाणस्स इन्धनभूतं रूपारूपधम्मजातं निस्साय उप्पज्जमाना सण्हा सुखुमा तं तं खन्धन्तरं आयतनन्तरञ्च अनुपविस्स ब्यापेति, सत्तानं मिच्छावितक्कादिपरिस्सयं विनोदेति, ञाणग्गिजालासमुट्ठापनस्स पुब्बङ्गमो होति, तस्मा धूमो वियाति धूमोति आह ‘‘गोपालको धूमं विय धम्मदेसनाधूमं न करोती’’ति. अत्तनो सन्तिकं उपगन्त्वा निसिन्नस्स कातब्बा तदनुच्छविका धम्मकथा उपनिसिन्नककथा. कतस्स दानादिपुञ्ञस्स अनुमोदनकथा अनुमोदना. ततोति धम्मकथादीनं अकरणतो. ‘‘बहुस्सुतो गुणवाति न जानन्ती’’ति कस्मा वुत्तं? ननु अत्तनो जानापनत्थं धम्मकथादि न कातब्बमेवाति? सच्चं न कातब्बमेव, सुद्धासयेन पन धम्मे कथिते तस्स गुणजाननं सन्धायेतं वुत्तं. तेनाह भगवा –

‘‘नाभासमानं जानन्ति, मिस्सं बालेहि पण्डितं;

भासये जोतये धम्मं, पग्गण्हे इसिनं धज’’न्ति.

तरन्ति ओतरन्ति एत्थाति तित्थं, नदितळाकादीनं नहानपानादिअत्थं ओतरणट्ठानं. यथा पन तं उदकेन ओतिण्णसत्तानं सरीरमलं पवाहेति, परिस्समं विनोदेति, विसुद्धिं उप्पादेति, एवं बहुस्सुता अत्तनो समीपं ओतिण्णसत्तानं धम्मोदकेन चित्तमलं पवाहेन्ति, परिस्समं विनोदेन्ति, विसुद्धिं उप्पादेन्ति, तस्मा ते तित्थं वियाति तित्थं. तेनाह ‘‘तित्थभूते बहुस्सुतभिक्खू’’ति. ब्यञ्जनं कथं रोपेतब्बन्ति, भन्ते, इदं ब्यञ्जनं अयं सद्दो कथं इमस्मिं अत्थे रोपेतब्बो, केन पकारेन इमस्स अत्थस्स वाचको जातो. ‘‘निरूपेतब्ब’’न्ति वा पाठो, निरूपेतब्बं अयं सभावनिरुत्ति कथमेत्थ निरूळ्हाति अधिप्पायो. इमस्स भासितस्स को अत्थोति सद्दत्थं पुच्छति. इमस्मिं ठानेति इमस्मिं पाळिप्पदेसे. पाळि किं वदतीति भावत्थं पुच्छति. अत्थो किं दीपेतीति भावत्थं वा? सङ्केतत्थं वा. न परिपुच्छतीति विमतिच्छेदनपुच्छावसेन सब्बसो पुच्छं न करोति. न परिपञ्हतीति परि परि अत्तनो ञातुं इच्छं न आचिक्खति, न विभावेति. तेनाह ‘‘न जानापेती’’ति. तेति बहुस्सुतभिक्खू. विवरणं नाम अत्थस्स विभजित्वा कथनन्ति आह ‘‘भाजेत्वा न देसेन्ती’’ति. अनुत्तानीकतन्ति ञाणेन अपाकटीकतं गुय्हं पटिच्छन्नं. न उत्तानिं करोन्तीति सिनेरुपादमूले वालिकं उद्धरन्तो विय पथवीसन्धारोदकं विवरित्वा दस्सेन्तो विय च उत्तानं न करोन्ति.

एवं यस्स धम्मस्स वसेन बहुस्सुता ‘‘तित्थ’’न्ति वुत्ता परियायतो. इदानि तमेव धम्मं निप्परियायतो ‘‘तित्थ’’न्ति दस्सेतुं ‘‘यथा वा’’तिआदि वुत्तं. धम्मो हि तरन्ति ओतरन्ति एतेन निब्बानं नाम तळाकन्ति ‘‘तित्थ’’न्ति वुच्चति. तेनाह भगवा सुमेधभूतो –

‘‘एवं किलेसमलधोवं, विज्जन्ते अमतन्तळे;

न गवेसति तं तळाकं, न दोसो अमतन्तळे’’ति. (बु. वं. २.१४) –

धम्मस्सेव निब्बानस्सोतरणतित्थभूतस्स ओतरणाकारं अजानन्तो ‘‘धम्मतित्थं न जानाती’’ति वुत्तो.

पीतापीतन्ति गोगणे पीतं अपीतञ्च गोरूपं न जानाति, न विन्दति. अविन्दन्तो हि ‘‘न लभती’’ति वुत्तो. ‘‘आनिसंसं न विन्दती’’ति वत्वा तस्स अविन्दनाकारं दस्सेन्तो ‘‘धम्मस्सवनग्गं गन्त्वा’’तिआदिमाह.

अयं लोकुत्तरोति पदं सन्धायाह ‘‘अरिय’’न्ति. पच्चासत्तिञायेन अनन्तरस्स हि विप्पटिसेधो वा. अरियसद्दो वा निद्दोसपरियायो दट्ठब्बो. अट्ठङ्गिकन्ति च विसुं एकज्झञ्च अट्ठङ्गिकं उपादाय गहेतब्बं, अट्ठङ्गता बाहुल्लतो च. एवञ्च कत्वा सत्तङ्गस्सपि अरियमग्गस्स सङ्गहो सिद्धो होति.

चत्तारो सतिपट्ठानेतिआदीसु अविसेसेन सतिपट्ठाना वुत्ता. तत्थ कायवेदनाचित्तधम्मारम्मणा सतिपट्ठाना लोकिया, तत्थ सम्मोहविद्धंसनवसेन पवत्ता निब्बानारम्मणा लोकुत्तराति एवं ‘‘इमे लोकिया, इमे लोकुत्तरा’’ति यथाभूतं नप्पजानाति.

अनवसेसं दुहतीति पटिग्गहणे मत्तं अजानन्तो किस्मिञ्चि दायके सद्धाहानिया, किस्मिञ्चि पच्चयहानिया अनवसेसं दुहति. वाचाय अभिहारो वाचाभिहारो. पच्चयानं अभिहारो पच्चयाभिहारो.

‘‘इमे अम्हेसु गरुचित्तीकारं न करोन्ती’’ति इमिना नवकानं भिक्खूनं सम्मापटिपत्तिया अभावं दस्सेति आचरियुपज्झायेसु पितुपेमस्स अनुपट्ठापनतो, तेन च सिक्खागारवताभावदीपनेन सङ्गहस्स अभाजनभावं, तेन थेरानं तेसु अनुग्गहाभावं. न हि सीलादिगुणेहि सासने थिरभावप्पत्ता अननुग्गहेतब्बे सब्रह्मचारी अनुग्गण्हन्ति, निरत्थकं वा अनुग्गहं करोन्ति. तेनाह ‘‘नवके भिक्खू’’तिआदि. धम्मकथाबन्धन्ति पवेणिआगतं पकिण्णकधम्मकथामग्गं. सच्चसत्तप्पटिसन्धिपच्चयाकारप्पटिसंयुत्तं सुञ्ञतादीपनं गुळ्हगन्थं. वुत्तविपल्लासवसेनाति ‘‘न रूपञ्ञू’’तिआदीसु वुत्तस्स पटिसेधस्स पटिक्खेपवसेन अग्गहणवसेन. योजेत्वाति ‘‘रूपञ्ञू होतीति गणनतो वा वण्णतो वा रूपं जानाती’’तिआदिना, ‘‘तस्स गोगणोपि न परिहायति, पञ्चगोरसपरिभोगतोपि न परिबाहिरो होती’’तिआदिना च अत्थं योजेत्वा. वेदितब्बोति तस्मिं तस्मिं पदे यथारहं अत्थो वेदितब्बो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

गोपालसुत्तवण्णना निट्ठिता.

इति मनोरथपूरणिया अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथाय

एकादसकनिपातवण्णनाय अनुत्तानत्थदीपना समत्ता.

निट्ठिता च मनोरथपूरणिया अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथाय

अनुत्तानत्थपदवण्णना.

निगमनकथावण्णना

महाअट्ठकथाय सारन्ति अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय सारं. एकूनसट्ठिमत्तोति थोकं ऊनभावतो मत्तसद्दग्गहणं. मूलट्ठकथासारन्ति पुब्बे वुत्तअङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय सारमेव अनुनिगमवसेन वदति. अथ वा मूलट्ठकथासारन्ति पोराणट्ठकथासु अत्थसारं. तेनेदं दस्सेति – अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय अत्थसारं आदाय इमं मनोरथपूरणिं करोन्तो सेसमहानिकायानम्पि मूलट्ठकथासु इध विनियोगक्खमं अत्थसारं आदाय एवमकासिन्ति. महाविहाराधिवासीनन्ति च इदं पुरिमपच्छिमपदेहि सद्धिं सम्बन्धितब्बं ‘‘महाविहाराधिवासीनं समयं पकासयन्ती, महाविहाराधिवासीनं मूलट्ठकथासारं आदाया’’ति. तेनाति पुञ्ञेन. होतु सब्बो सुखी लोकोति कामावचरादिविभागो सब्बो सत्तलोको यथारहं बोधित्तयाधिगमवसेन सम्पत्तेन निब्बानसुखेन सुखी सुखितो होतूति सदेवकस्स लोकस्स अच्चन्तं सुखाधिगमाय अत्तनो पुञ्ञं परिणामेति.

एत्तावता समत्ताव, सब्बसो वण्णना अयं;

वीसतिया सहस्सेहि, गन्थेहि परिमाणतो.

पोराणानं कथामग्ग-सारमेत्थ यतो ठितं;

तस्मा सारत्थमञ्जूसा, इति नामेन विस्सुता.

अज्झेसितो नरिन्देन, सोहं परक्कमबाहुना;

सद्धम्मट्ठितिकामेन, सासनुज्जोतकारिना.

तेनेव कारिते रम्मे, पासादसतमण्डिते;

नानादुमगणाकिण्णे, भावनाभिरतालये.

सीतलूदकसम्पन्ने, वसं जेतवने इमं;

अत्थब्यञ्जनसम्पन्नं, अकासिं साधुसम्मतं.

यं सिद्धं इमिना पुञ्ञं, यं चञ्ञं पसुतं मया;

एतेन पुञ्ञकम्मेन, दुतिये अत्तसम्भवे.

तावतिंसे पमोदेन्तो, सीलाचारगुणे रतो;

अलग्गो पञ्चकामेसु, पत्वान पठमं फलं.

अन्तिमे अत्तभावम्हि, मेत्तेय्यं मुनिपुङ्गवं;

लोकग्गपुग्गलं नाथं, सब्बसत्तहिते रतं.

दिस्वान तस्स धीरस्स, सुत्वा सद्धम्मदेसनं;

अधिगन्त्वा फलं अग्गं, सोभेय्यं जिनसासनं.

सदा रक्खन्तु राजानो, धम्मेनेव इमं पजं;

निरता पुञ्ञकम्मेसु, जोतेन्तु जिनसासनं.

इमे च पाणिनो सब्बे, सब्बदा निरुपद्दवा;

निच्चं कल्याणसङ्कप्पा, पप्पोन्तु अमतं पदन्ति.

अङ्गुत्तरटीका समत्ता.