५. मेत्तासुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे सेसजनाति मेत्ताय चेतोविमुत्तिया अलाभिनो. सम्परिवत्तमानाति दक्खिणेनेव पस्सेन असयित्वा सब्बसो परिवत्तमाना. काकच्छमानाति घुरुघुरुपस्सासवसेन विस्सरं करोन्ता. सुखं सुपतीति एत्थ दुविधा सुपना सयने पिट्ठिप्पसारणलक्खणा किरियामयचित्तेहि अवोकिण्णभवङ्गप्पवत्तिलक्खणा च. तत्थायं उभयत्थापि सुखमेव सुपति. यस्मा सणिकं निपज्जित्वा अङ्गपच्चङ्गानि समोधाय पासादिकेन आकारेन सयति, निद्दोक्कमनेपि झानं समापन्नो विय होति. तेनाह ‘‘एवं असुपित्वा’’तिआदि.

निद्दाकाले सुखं अलभित्वा दुक्खेन सुत्तत्ता एव पटिबुज्झनकाले सरीरखेदेन नित्थुननं विजम्भनं इतो चितो च विपरिवत्तनञ्च होतीति आह ‘‘नित्थुनन्ता विजम्भन्ता सम्परिवत्तन्ता दुक्खं पटिबुज्झन्ती’’ति. अयं पन सुखेन सुत्तत्ता सरीरखेदाभावतो नित्थुननादिविरहितोव पटिबुज्झति. तेन वुत्तं ‘‘एवं अप्पटिबुज्झित्वा’’तिआदि. सुखप्पटिबोधो च सरीरविकाराभावेनाति आह ‘‘सुखं निब्बिकार’’न्ति.

भद्दकमेव सुपिनं पस्सतीति इदं अनुभूतपुब्बवसेन देवतूपसंहारवसेन चस्स भद्दकमेव सुपिनं होति, न पापकन्ति कत्वा वुत्तं. तेनाह ‘‘चेतियं वन्दन्तो विया’’तिआदि. धातुक्खोभहेतुकम्पि चस्स बहुलं भद्दकमेव सिया येभुय्येन चित्तजरूपानुगुणताय उतुआहारजरूपानं.

उरे आमुक्कमुत्ताहारो वियाति गीवाय बन्धित्वा उरे लम्बितमुत्ताहारो वियाति केहिचि तं एकावलिवसेन वुत्तं सिया, अनेकरतनावलिसमूहभूतो पन मुत्ताहारो अंसप्पदेसतो पट्ठाय याव कटिप्पदेसस्स हेट्ठाभागा पलम्बन्तो उरे आमुक्कोयेव नाम होति.

विसाखत्थेरो वियाति (विसुद्धि. १.२५८) सो किर पाटलिपुत्ते कुटुम्बियो अहोसि. सो तत्थेव वसमानो अस्सोसि ‘‘तम्बपण्णिदीपो किर चेतियमालालङ्कतो कासावपज्जोतो, इच्छितिच्छितट्ठानेयेवेत्थ सक्का निसीदितुं वा निपज्जितुं वा, उतुसप्पायं सेनासनसप्पायं पुग्गलसप्पायं धम्मस्सवनसप्पायन्ति सब्बमेत्थ सुलभ’’न्ति. सो अत्तनो भोगक्खन्धं पुत्तदारस्स निय्यातेत्वा दुस्सन्ते बद्धेन एककहापणेनेव घरा निक्खमित्वा समुद्दतीरे नावं उदिक्खमानो एकं मासं वसि. सो वोहारकुसलताय इमस्मिं ठाने भण्डं किणित्वा असुकस्मिं विक्किणन्तो धम्मिकाय वणिज्जाय तेनेवन्तरमासेन सहस्सं अभिसंहरि. इति अनुपुब्बेन महाविहारं गन्त्वा पब्बज्जं याचति. सो पब्बाजनत्थाय सीमं नीतो तं सहस्सत्थविकं ओवट्टिकन्तरेन भूमियं पातेसि. ‘‘किमेत’’न्ति च वुत्ते ‘‘कहापणसहस्सं, भन्ते’’ति वत्वा, ‘‘उपासक, पब्बजितकालतो पट्ठाय न सक्का विचारेतुं, इदानेव नं विचारेही’’ति वुत्ते ‘‘विसाखस्स पब्बज्जट्ठानं आगता मा रित्तहत्था गमिंसू’’ति मुञ्चित्वा सीमामाळके विक्किरित्वा पब्बजित्वा उपसम्पन्नो. सो पञ्चवस्सो हुत्वा द्वेमातिका पगुणा कत्वा अत्तनो सप्पायं कम्मट्ठानं गहेत्वा एकेकस्मिं विहारे चत्तारो चत्तारो मासे समपवत्तवासं वसमानो चरि. एवं चरमानो –

‘‘वनन्तरे ठितो थेरो, विसाखो गज्जमानको;

अत्तनो गुणमेसन्तो, इममत्थं अभासथ.

‘‘यावता उपसम्पन्नो, यावता इध मागतो;

एत्थन्तरे खलितं नत्थि, अहो लाभो ते मारिसा’’ति. (विसुद्धि. १.२५८);

सो चित्तलपब्बतविहारं गच्छन्तो द्वेधापथं पत्वा ‘‘अयं नु खो मग्गो, उदाहु अय’’न्ति चिन्तयन्तो अट्ठासि. अथस्स पब्बते अधिवत्था देवता हत्थं पसारेत्वा ‘‘एसो मग्गो’’ति दस्सेति. सो चित्तलपब्बतविहारं गन्त्वा तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा ‘‘पच्चूसे गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा निपज्जि. चङ्कमसीसे मणिलरुक्खे अधिवत्था देवता सोपानफलके निसीदित्वा परोदि. थेरो ‘‘को एसो’’ति आह. अहं, भन्ते, मणिलियाति. किस्स रोदसीति? तुम्हाकं गमनं पटिच्चाति. मयि इध वसन्ते तुम्हाकं को गुणोति? तुम्हेसु, भन्ते, इध वसन्तेसु अमनुस्सा अञ्ञमञ्ञं मेत्तं पटिलभन्ति, ते दानि तुम्हेसु गतेसु कलहं करिस्सन्ति, दुट्ठुल्लम्पि कथयिस्सन्तीति. थेरो ‘‘सचे मयि इध वसन्ते तुम्हाकं फासुविहारो होति, सुन्दर’’न्ति वत्वा अञ्ञेपि चत्तारो मासे तत्थेव वसित्वा पुन तथेव गमनचित्तं उप्पादेसि. देवतापि पुन तथेव परोदि. एतेनेव उपायेन थेरो तत्थेव वसित्वा तत्थेव परिनिब्बायीति. एवं धमत्ताविहारी भिक्खु अमनुस्सानं पियो होति.

बलवपियचित्ततायाति इमिना बलवपियचित्ततामत्तेनपि सत्थं न कमति, पगेव मेत्ताय चेतोविमुत्तियाति दस्सेति. खिप्पमेव चित्तं समाधियति, केनचि परिपन्थेन परिहीनज्झानस्स ब्यापादस्स दूरसमुस्सारितभावतो खिप्पमेव समाधियति, ‘‘आसवानं खयाया’’ति केचि. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. एत्थ च किञ्चापि इतो अञ्ञकम्मट्ठानवसेन अधिगतज्झानानम्पि सुखसुपनादयो आनिसंसा लब्भन्ति. यथाह –

‘‘सुखं सुपन्ति मुनयो, अज्झत्तं सुसमाहिता;

सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति, सदा गोतमसावका’’ति. (विसुद्धि. महाटी. १.२५८); च आदि –

तथापिमे आनिसंसा ब्रह्मविहारलाभिनो अनवसेसा लब्भन्ति ब्यापादादीनं उजुविपच्चनीकभावतो ब्रह्मविहारानं. तेनेवाह ‘‘निस्सरणं हेतं, आवुसो, ब्यापादस्स, यदिदं मेत्ताचेतोविमुत्ती’’तिआदि (दी. नि. ३.३२६; अ. नि. ६.१३). ब्यापादादिवसेन च सत्तानं दुक्खसुपनादयोति तप्पटिपक्खभूतेसु ब्रह्मविहारेसु सिद्धेसु सुखसुपनादयो हत्थगता एव होन्तीति.

मेत्तासुत्तवण्णना निट्ठिता.