(१६) ४. एकधम्मपाळि-चतुत्थवग्गवण्णना

३२२. चतुत्थस्स पठमे सञ्ञाणभूताति उपलक्खणभूता. पञ्चदसयोजनावट्टक्खन्धाति पञ्चदसयोजनक्खन्धपरिक्खेपा. यथा चाति च-सद्देन कदम्बरुक्खादीनं कप्पट्ठायिभावं विय योजनसतुब्बेधादिभावं समुच्चिनोति, न पन जम्बुया जम्बुदीपस्स विय तेहि अपरगोयानादीनं सञ्ञाणभावं. रामणेय्यकन्ति रमणीयभावं. सेसपदेसूति वनरामणेय्यकादिपदेसु. उग्गतं कूलं उस्सितभावो एतस्साति उक्कूलं, विगतं अपगतं कूलं एतस्साति विकूलन्ति आह – ‘‘उन्नतट्ठानं निन्नट्ठान’’न्ति च. नन्दियावट्टमच्छपिट्ठेनेवाति कुज्जककुलिसकमच्छसङ्घातपिट्ठेनेव.

३२३. दुतियादीसु चत्तारो अपाया अञ्ञत्र मनुस्सेहीति अधिप्पेता, न देवा अञ्ञत्र मनुस्सेहीति हीनाय जातिया अधिप्पेतत्ता. उपादायुपादायापि मज्झिमदेसो लब्भति, यत्थ गति भिक्खूनं भिक्खुनीनं उपासकानं उपासिकानं अञ्ञेसम्पि कम्मवादिकिरियवादिविञ्ञुजातिकानं, यो पतिरूपदेसोति वुच्चति. तेनाह – ‘‘सकलोपि ही’’तिआदि.

३२४. एळाति दोसो. तेनाह – ‘‘निद्दोसमुखाति अत्थो’’ति.

३२६. तथागतस्स गुणे जानित्वा चक्खुनापि दस्सनं दस्सनमेव, अजानित्वा पन दस्सनं तिरच्छानगतानम्पि होतियेवाति आह – ‘‘ये तथागतस्स गुणे जानित्वा’’तिआदि.

३२७. पकासेत्वा कथितन्ति सच्चानि पकासेत्वा कथितं.

३२८. सुतानं धम्मानं असम्मोसो धारणन्ति आह – ‘‘धारेन्तीति न पम्मुस्सन्ती’’ति.

३२९. अत्थानत्थं उपपरिक्खन्तीति ‘‘अयं इमिस्सा पाळिया अत्थो, अयं न अत्थो’’ति अत्थानत्थं उपपरिक्खन्ति. अनत्थपरिहारेन हि अत्थग्गहणं यथा अधम्मपरिवज्जनेन धम्मप्पटिपत्ति.

३३०. अनुलोमपटिपदन्ति निब्बानस्स अनुलोमिकं पटिपदं.

३३१. संवेगजनकेसु कारणेसूति संवेगजनकेसु जातिआदीसु कारणेसु. संवेजनीयेसु ठानेसु सहोत्तप्पञाणं संवेगो.

३३२. उपायेनाति येन उपायेन वट्टूपच्छेदो, तेन उपायेन. पधानवीरियं करोन्तीति सम्मप्पधानसङ्खातं वीरियं करोन्ति उप्पादेन्ति.

३३३. ववस्सजीयन्ति विस्सज्जीयन्ति एत्थ सङ्खाराति ववस्सग्गो, असङ्खता धातूति आह – ‘‘ववस्सग्गो वुच्चति निब्बान’’न्ति.

३३४. उत्तमन्नानन्ति उत्तमानं पञ्चन्नं भोजनानं. उत्तमरसानन्ति उत्तमानं रसानं. उञ्छाचारेनाति उञ्छाचरियाय कस्सचि अपरिग्गहभूतस्स किञ्चि अयाचित्वा गहणं उञ्छाचारो. एत्थ चातिआदिना अन्नादीनं अग्गभावो नाम मनापपरमो इच्छितक्खणलाभो, न तेसं लाभितामत्तन्ति दस्सेति. पटिलभन्तीति देन्ति पणीतभावेन. भत्तस्स एकपातीति एकपातिपूरं भत्तं. इदं किं नामाति ‘‘इदं अन्नग्गरसग्गं नाम होति, न होती’’ति पुच्छति. उञ्छेन कपालाभतेनाति मिस्सकभत्तेन. यापेन्तेति यापनसीसेन यापनहेतुं भत्तं वदति. उपादाय अग्गरसं नामाति तं तं उपादायुपादाय अन्नग्गरसग्गं दट्ठब्बन्ति दस्सेति. चक्कवत्तिआहारतो हि चातुमहाराजिकानं आहारो अग्गोति एवं याव परनिम्मितवसवत्तिदेवा नेतब्बं.

३३५. अत्थरसो नाम चत्तारि सामञ्ञफलानि ‘‘अरियमग्गानं फलभूतो रसो’’ति कत्वा. धम्मरसो नाम चत्तारो मग्गा ‘‘सामञ्ञफलस्स हेतुभूतो रसो’’ति कत्वा विमुत्तिरसो नाम अमतं निब्बानं ‘‘सब्बसङ्खारसमथो’’ति कत्वा.

चतुत्थवग्गवण्णना निट्ठिता.

जम्बुदीपपेय्यालो निट्ठितो.