४. चतुत्थो परिच्छेदो

विञ्ञाणक्खन्धपकिण्णकनयसङ्खेपो

१९२. एकधादिनयोदानि, पटुवड्ढाय योगिनं;

वुच्चते विसयग्गाहा, सब्बमेकविधं मनं.

१९३. एकासीति तिभूमट्ठं, लोकियं सुत्तरञ्च तं;

सेसं लोकुत्तरं अट्ठ, अनुत्तरञ्चिती द्विधा.

१९४. लोकपाकक्रियाहेतू, चेकहेतूति सत्तहि;

तिंस नाधिपति साधि-पति सेसातिपी द्विधा.

१९५. छन्दचित्तीहवीमंसा-स्वेकेन मतिमा युतं;

विना वीमंसमेकेन, ञाणहीनमनं युतं.

१९६. परित्तानप्पमाणानि, महग्गतमनानिति;

तिधा छनव चट्ठ च, तिनवा च यथाक्कमं.

१९७. द्विपञ्च चित्तं विञ्ञाणं, तिस्सो हि मनोधातुयो;

छसत्तति मनोञाण-धातूति तिविधा पुन.

१९८. एकारम्मणचित्तानि, अनभिञ्ञं महग्गतं;

अमलं पञ्चविञ्ञाणं, नवपञ्च भवन्तिमे.

१९९. पञ्चालम्बं मनोधातु, साभिञ्ञं कामधातुजं;

सेसं छारम्मणं तं हि, तेचत्तालीस सङ्ख्यतो.

२००. कामपाकदुसा चादि-मग्गो चादिक्रिया दुवे;

रूपा सब्बेतिरूपे न, तेचत्तालीस होन्तिमे.

२०१. विनाव रूपेनारुप्प-विपाका चतुरो सियुं;

द्वेचत्तालीस सेसानि, वत्तन्तुभयथापि च.

२०२. चतुधापि अहेत्वेकद्विहेतुकतिहेतुतो;

अट्ठारस द्वे बावीस, सत्तचत्तालिसं भवे.

२०३. कामे जवा सवोट्ठब्बा, अभिञ्ञाद्वयमेव च;

रूपिरियापथविञ्ञत्तिकरामे चतुरट्ठका.

२०४. छब्बीसति जवा सेसा, करा रूपिरियापथे;

द्विपञ्चमनवज्जानि, कामरूपफलानि च.

२०५. आदिक्रियाति चेकून-वीस रूपकरा इमे;

सेसा चुद्दस भिन्नावचुति सन्धि न तीणिपि.

२०६. एककिच्चादितो पञ्च-विधा तत्थेककिच्चका;

द्विपञ्चचित्तं जवनं, मनोधातुट्ठसट्ठिमे.

२०७. द्विकिच्चादीनि वोट्ठब्बं, सुखतीरं महग्गते;

पाका काममहापाका, सेसा तीरा यथाक्कमं.

२०८. दस्सनं सवनं दिट्ठं, सुतं घायनकादिकं;

तयं मुतं मनोधातुत्तयं दिट्ठं सुतं मुतं.

२०९. दिट्ठं सुतं मुतं ञातं, साभिञ्ञं सेसकामिकं;

विञ्ञातारम्मणं सेसमेवं छब्बिधमीरये.

२१०. सत्तधा सत्तविञ्ञाणधातूनं तु वसा भवे;

वुच्चतेदानि तस्सेव, अनन्तरनयक्कमो.

२११. पुञ्ञेस्वादिद्वया कामे, रूपपुञ्ञमनन्तकं;

तप्पादकुत्तरानन्तं, भवङ्गञ्चादितीरणं.

२१२. दुतियन्तद्वया तीरं, भवङ्गं ततियद्वया;

ते अनन्तामलं पुञ्ञं, मज्झत्तञ्च महग्गतं.

२१३. सब्बवारे सयञ्चेति, तेपञ्ञास तिसत्त च;

तेत्तिंस च भवन्तेते, रूपेसु पन पुञ्ञतो.

२१४. तप्पाका च मतियुत्त-कामपाका सयं दस;

आरुप्पपुञ्ञतो ते च, सको पाको सयं पुन.

२१५. अधोपाका च अन्तम्हा, ततियञ्च फलन्तिमे;

दसेकद्वितिपञ्चाहि, मग्गा चेकं सकं फलं.

२१६. लोभमूलेकहेतूहि, अन्तकामसुभा विय;

सत्त दोसद्वया काम-भवङ्गपेक्खवा सयं.

२१७. महापाकतिहेतूहि, सावज्जा सब्बसन्धियो;

कामच्चुतीहि सेसाहि, सावज्जा कामसन्धियो.

२१८. कामच्चुति च वोट्ठब्बं, सयञ्च सुखतीरतो;

पटिच्छा तीरणानि द्वे, इतरा सकतीरणं.

२१९. सकं सकं पटिच्छं तु, विञ्ञाणेहि द्विपञ्चहि;

रूपपाकेहि सावज्जा, सन्धियोहेतुवज्जिता.

२२०. अरूपपाकेस्वादिम्हा, कामपाका तिहेतुका;

अन्तावज्जम्पि चारुप्प-पाका च नव होन्तिमे.

२२१. दुतियादीहि तेयेव, अधोपाकं विना विना;

फला तिहेतुका पाका, सयञ्चेति चतुद्दस.

२२२. द्विपञ्चादिक्रिया हासा, सयञ्चारुप्पवज्जिता;

ञाणयुत्तभवङ्गाति, दस वोट्ठब्बतो पन.

२२३. कामे जवा भवङ्गा च, कामरूपे सयम्पि वा;

नवपञ्च सहेतादि-किरियद्वयतो पन.

२२४. सयं भवङ्गमतिमा, रूपे सातक्रियापि च;

तप्पादकन्तिमञ्चेति, बावीस ततिया पन.

२२५. ते च पाका सयञ्चन्ते, फलं मज्झा महग्गता;

क्रियाति वीसति होन्ति, सेसद्वीहि दुकेहि तु.

२२६. वुत्तपाका सयञ्चेति, चुद्दसेवं क्रियाजवा;

तदारम्मणं मुञ्चित्वा, पट्ठाननयतो नये.

२२७. अथ सातक्रिया सातं, सेसं सेसक्रियापि च;

तदालम्बं यथायोगं, वदे अट्ठकथानया.

२२८. महग्गता क्रिया सब्बा, सकपुञ्ञसमा तहिं;

अन्ता फलन्तिमं होति, अयमेव विसेसता.

२२९. इमस्सानन्तरा धम्मा, एत्तकाति पकासिता;

इमं पनेत्तकेहीति, वुच्चतेयं नयोधुना.

२३०. द्वीहि कामजवा तीहि, रूपारूपा चतूहि तु;

मग्गा छहि फलादि द्वे, सेसा द्वे पन सत्तहि.

२३१. एकम्हा दस पञ्चहि, पटिच्छा सुखतीरणं;

कामे दोसक्रियाहीन-जवेहि गहतो सका.

२३२. कामे जवा क्रियाहीना, तदालम्बा सवोट्ठब्बा;

सगहञ्चेति तेत्तिंसचित्तेहि परतीरणा.

२३३. कामपुञ्ञसुखीतीरकण्हवोट्ठब्बतो द्वयं;

महापाकन्तिमं होति, अनारुप्पचुतीहि च.

२३४. सत्ततिंस पनेतानि, एत्थ हित्वा दुसद्वयं;

एतेहि पञ्चतिंसेहि, जायते दुतियद्वयं.

२३५. सुखतीरादि सत्तेते, क्रियतो चापि सम्भवा;

ञेय्या सेसानि चत्तारि, भवङ्गेन च लब्भरे.

२३६. मग्गवज्जा सवोट्ठब्बसुखितीरजवाखिला;

चुतीति नवकट्ठाहि, ततियद्वयमादिसे.

२३७. एतेहि दोसवज्जेहि, सत्ततीहितरद्वयं;

रूपपाका विनारुप्पपाकाहेतुदुहेतुके.

२३८. तेहेवेकूनसट्ठीहि, होन्तिरुप्पादिकं विना;

हासावज्जे जवे रूपे, अट्ठछक्केहि तेहि तु.

२३९. साधोपाकेहि तेहेव, दुतियादीनि अत्तना;

अधोधोजवहीनेहि, एकेकूनेहि जायरे.

२४०. सुखतीरभवङ्गानि, सयञ्चाति तिसत्तहि;

अन्तावज्जं अनारुप्पभवङ्गेहि पनेतरं.

२४१. वुत्तानन्तरसङ्खातो, नयो दानि अनेकधा;

पुग्गलादिप्पभेदापि, पवत्ति तस्स वुच्चते.

२४२. पुथुज्जनस्स जायन्ते, दिट्ठिकङ्खायुतानि वे;

सेक्खस्सेवामला सत्त, अनन्तानितरस्स तु.

२४३. अन्तामलं अनावज्जक्रिया चेकूनवीसति;

कुसलाकुसला सेसा, होन्ति सेक्खपुथुज्जने.

२४४. इतरानि पनावज्जद्वयं पाका च सासवा;

तिण्णन्नम्पि सियुं एवं, पञ्चधा सत्तभेदतो.

२४५. कामे सोळस घानादित्तयं दोसमहाफला;

रूपारूपे सपाकोति, पञ्चवीसति एकजा.

२४६. कामपाका च सेसादिमग्गो आदिक्रिया दुवे;

रूपे जवाति बावीस, द्विजा सेसा तिधातुजा.

२४७. वित्थारोपि च भूमीसु, ञेय्यो कामसुभासुभं;

हासवज्जमहेतुञ्च, अपाये सत्ततिंसिमे.

२४८. हित्वा महग्गते पाके, असीति सेसकामिसु;

चक्खुसोतमनोधातु, तीरणं वोट्ठब्बम्पि च.

२४९. दोसहीनजवा सो सो, पाको रूपे अनारिये;

पञ्चसट्ठि छसट्ठी तु, परित्ताभादीसु तीसु.

२५०. आदिपञ्चामला कङ्खादिट्ठियुत्ते विना तहिं;

तेयेव पञ्चपञ्ञास, जायरे सुद्धभूमिसु.

२५१. आदिमग्गदुसाहासरूपहीनजवा सको;

पाको वोट्ठब्बनञ्चाति, तितालीसं सियुं नभे.

२५२. अधोधोमनवज्जा ते,

पाको चेव सको सको;

दुतियादीसु जायन्ते,

द्वे द्वे ऊना ततो ततो.

२५३. अरूपेस्वेकमेकस्मिं, रूपेस्वादित्तिकेपि च;

तिके च ततिये एकं, द्वे होन्ति दुतियत्तिके.

२५४. अन्तिमं रूपपाकं तु, छसु वेहप्फलादिसु;

कामसुगतियंयेव, महापाका पवत्तरे.

२५५. घायनादित्तयं कामे, पटिघद्वयमेव च;

सत्तरसेसु पठमं, अमलं मानवादिसु.

२५६. अरियापायवज्जेसु, चतुरोदिप्फलादिका;

अपायारुप्पवज्जेसु, हासरूपसुभक्रियं.

२५७. अपायुद्धत्तयं हित्वा, होताकाससुभक्रियं;

तथापायुद्धद्वे हित्वा, विञ्ञाणकुसलक्रियं.

२५८. भवग्गापायवज्जेसु, आकिञ्चञ्ञसुभक्रियं;

दिट्ठिकङ्खायुता सुद्धे, विना सब्बासु भूमिसु.

२५९. अमलानि च तीणन्ते,

भवग्गे च सुभक्रिया;

महाक्रिया च होन्तेते,

तेरसेवानपायिसु.

२६०. अनारुप्पे मनोधातु, दस्सनं सवतीरणं;

कामे अनिट्ठसंयोगे, ब्रह्मानं पापजं फलं.

२६१. वोट्ठब्बं कामपुञ्ञञ्च, दिट्ठिहीनं सउद्धवं;

चुद्दसेतानि चित्तानि, जायरे तिंसभूमिसु.

२६२. इन्द्रियानि दुवे अन्तद्वयवज्जेस्वहेतुसु;

तीणि कङ्खेतराहेतुपापे चत्तारि तेरस.

२६३. छ ञाणहीने तब्बन्तसासवे सत्त निम्मले;

चत्तालीसे पनट्ठेवं, ञेय्यमिन्द्रियभेदतो.