९. लोहिच्चसुत्तं
१३२. एकं समयं आयस्मा महाकच्चानो अवन्तीसु विहरति मक्करकते [मक्करकटे (सी. स्या. कं. पी.)] अरञ्ञकुटिकायं. अथ खो लोहिच्चस्स ब्राह्मणस्स सम्बहुला अन्तेवासिका कट्ठहारका माणवका येनायस्मतो महाकच्चानस्स अरञ्ञकुटिका तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा परितो परितो कुटिकाय अनुचङ्कमन्ति अनुविचरन्ति उच्चासद्दा महासद्दा कानिचि कानिचि सेलेय्यकानि करोन्ति [सेलिस्सकानि करोन्ता (सी.)] – ‘‘इमे पन मुण्डका समणका इब्भा कण्हा [किण्हा (सी. पी.)] बन्धुपादापच्चा, इमेसं भरतकानं सक्कता गरुकता मानिता पूजिता अपचिता’’ति. अथ खो आयस्मा महाकच्चानो विहारा निक्खमित्वा ते माणवके एतदवोच – ‘‘मा माणवका सद्दमकत्थ; धम्मं वो भासिस्सामी’’ति. एवं वुत्ते, ते माणवका तुण्ही अहेसुं. अथ खो आयस्मा महाकच्चानो ते माणवके गाथाहि अज्झभासि –
‘‘सीलुत्तमा पुब्बतरा अहेसुं,
ते ब्राह्मणा ये पुराणं सरन्ति;
गुत्तानि द्वारानि सुरक्खितानि,
अहेसुं तेसं अभिभुय्य कोधं.
‘‘धम्मे च झाने च रता अहेसुं,
ते ब्राह्मणा ये पुराणं सरन्ति;
इमे च वोक्कम्म जपामसेति,
गोत्तेन मत्ता विसमं चरन्ति.
‘‘कोधाभिभूता पुथुअत्तदण्डा [कोधाभिभूतासुपुथुत्तदण्डा (स्या. कं. क.)],
विरज्जमाना सतण्हातण्हेसु;
अगुत्तद्वारस्स भवन्ति मोघा,
सुपिनेव लद्धं पुरिसस्स वित्तं.
‘‘अनासका थण्डिलसायिका च;
पातो सिनानञ्च तयो च वेदा.
‘‘खराजिनं जटापङ्को, मन्ता सीलब्बतं तपो;
कुहना वङ्कदण्डा च, उदकाचमनानि च.
‘‘वण्णा एते ब्राह्मणानं, कता किञ्चिक्खभावना;
चित्तञ्च सुसमाहितं, विप्पसन्नमनाविलं;
अखिलं सब्बभूतेसु, सो मग्गो ब्रह्मपत्तिया’’ति.
अथ खो ते माणवका कुपिता अनत्तमना येन लोहिच्चो ब्राह्मणो तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा लोहिच्चं ब्राह्मणं एतदवोचुं – ‘‘यग्घे! भवं जानेय्य, समणो महाकच्चानो ब्राह्मणानं मन्ते [मन्तं (क.)] एकंसेन अपवदति, पटिक्कोसती’’ति? एवं वुत्ते, लोहिच्चो ब्राह्मणो कुपितो अहोसि अनत्तमनो. अथ खो लोहिच्चस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि – ‘‘न खो पन मेतं पतिरूपं योहं अञ्ञदत्थु माणवकानंयेव सुत्वा समणं महाकच्चानं अक्कोसेय्यं [अक्कोसेय्यं विरुज्झेय्यं (स्या. कं. क.)] परिभासेय्यं. यंनूनाहं उपसङ्कमित्वा पुच्छेय्य’’न्ति.
अथ खो लोहिच्चो ब्राह्मणो तेहि माणवकेहि सद्धिं येनायस्मा महाकच्चानो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मता महाकच्चानेन सद्धिं सम्मोदि. सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो लोहिच्चो ब्राह्मणो आयस्मन्तं महाकच्चानं एतदवोच – ‘‘आगमंसु नु ख्विध, भो कच्चान, अम्हाकं सम्बहुला अन्तेवासिका कट्ठहारका माणवका’’ति? ‘‘आगमंसु ख्विध ते, ब्राह्मण, सम्बहुला अन्तेवासिका कट्ठहारका माणवका’’ति. ‘‘अहु पन भोतो कच्चानस्स तेहि माणवकेहि सद्धिं कोचिदेव कथासल्लापो’’ति? ‘‘अहु खो मे, ब्राह्मण, तेहि माणवकेहि सद्धिं कोचिदेव कथासल्लापो’’ति. ‘‘यथा कथं पन भोतो कच्चानस्स तेहि माणवकेहि सद्धिं अहोसि कथासल्लापो’’ति? ‘‘एवं खो मे, ब्राह्मण, तेहि माणवकेहि सद्धिं अहोसि कथासल्लापो –
‘‘सीलुत्तमा पुब्बतरा अहेसुं,
ते ब्राह्मणा ये पुराणं सरन्ति;…पे…;
अखिलं सब्बभूतेसु,
सो मग्गो ब्रह्मपत्तिया’’ति.
‘‘एवं खो मे, ब्राह्मण, तेहि माणवकेहि सद्धिं अहोसि कथासल्लापो’’ति.
‘‘‘अगुत्तद्वारो’ति [अगुत्तद्वारो अगुत्तद्वारोति (क.)] भवं कच्चानो आह. कित्तावता नु खो, भो कच्चान, अगुत्तद्वारो होती’’ति? ‘‘इध, ब्राह्मण, एकच्चो चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे अधिमुच्चति, अप्पियरूपे रूपे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायस्सति [अनुपट्ठिताय सतिया (स्या. कं. पी. क.) उपरि आसीविसवग्गे अवस्सुतसुत्ते पन ‘‘अनुपट्ठितकायस्सती’’त्वेव सब्बत्थ दिस्सति] च विहरति, परित्तचेतसो तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति यत्थस्स ते उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. सोतेन सद्दं सुत्वा… घानेन गन्धं घायित्वा… जिव्हाय रसं सायित्वा… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा… मनसा धम्मं विञ्ञाय पियरूपे धम्मे अधिमुच्चति, अप्पियरूपे च धम्मे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायस्सति च विहरति, परित्तचेतसो तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति यत्थस्स ते उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. एवं खो, ब्राह्मण, अगुत्तद्वारो होती’’ति. ‘‘अच्छरियं, भो कच्चान; अब्भुतं, भो कच्चान! यावञ्चिदं भोता कच्चानेन अगुत्तद्वारोव समानो अगुत्तद्वारोति अक्खातो.
‘‘‘गुत्तद्वारो’ति भवं कच्चानो आह. कित्तावता नु खो, भो कच्चान, गुत्तद्वारो होती’’ति? ‘‘इध, ब्राह्मण, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे नाधिमुच्चति, अप्पियरूपे रूपे न ब्यापज्जति, उपट्ठितकायस्सति च विहरति, अप्पमाणचेतसो तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं पजानाति यत्थस्स ते उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. सोतेन सद्दं सुत्वा… घानेन गन्धं घायित्वा… जिव्हाय रसं सायित्वा… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा… मनसा धम्मं विञ्ञाय पियरूपे धम्मे नाधिमुच्चति, अप्पियरूपे धम्मे न ब्यापज्जति, उपट्ठितकायस्सति च विहरति, अप्पमाणचेतसो तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं पजानाति, यत्थस्स ते उप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. एवं खो, ब्राह्मण, गुत्तद्वारो होती’’ति.
‘‘अच्छरियं, भो कच्चान; अब्भुतं, भो कच्चान! यावञ्चिदं भोता कच्चानेन गुत्तद्वारोव समानो गुत्तद्वारोति अक्खातो. अभिक्कन्तं, भो कच्चान; अभिक्कन्तं, भो कच्चान! सेय्यथापि, भो कच्चान, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्तीति; एवमेवं भोता कच्चानेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं, भो कच्चान, तं भगवन्तं सरणं गच्छामि, धम्मञ्च, भिक्खुसङ्घञ्च. उपासकं मं भवं कच्चानो धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतं. यथा च भवं कच्चानो मक्करकते उपासककुलानि उपसङ्कमति; एवमेव लोहिच्चकुलं उपसङ्कमतु. तत्थ ये माणवका वा माणविका वा भवन्तं कच्चानं अभिवादेस्सन्ति पच्चुट्ठिस्सन्ति आसनं वा उदकं वा दस्सन्ति, तेसं तं भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. नवमं.