८. छन्नसुत्तं
९०. एकं समयं सम्बहुला थेरा भिक्खू बाराणसियं विहरन्ति इसिपतने मिगदाये. अथ खो आयस्मा छन्नो सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो अवापुरणं [अपापुरणं (सी. स्या. कं.)] आदाय विहारेन विहारं उपसङ्कमित्वा थेरे भिक्खू एतदवोच – ‘‘ओवदन्तु मं आयस्मन्तो थेरा, अनुसासन्तु मं आयस्मन्तो थेरा, करोन्तु मे आयस्मन्तो थेरा धम्मिं कथं, यथाहं धम्मं पस्सेय्य’’न्ति.
एवं वुत्ते, थेरा भिक्खू आयस्मन्तं छन्नं एतदवोचुं – ‘‘रूपं खो, आवुसो छन्न, अनिच्चं; वेदना अनिच्चा; सञ्ञा अनिच्चा; सङ्खारा अनिच्चा; विञ्ञाणं अनिच्चं. रूपं अनत्ता; वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनत्ता. सब्बे सङ्खारा अनिच्चा; सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति.
अथ खो आयस्मतो छन्नस्स एतदहोसि – ‘‘मय्हम्पि खो एतं एवं [मय्हम्पि खो एवं (स्या. कं.)] होति – ‘रूपं अनिच्चं, वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चं; रूपं अनत्ता, वेदना … सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनत्ता. सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे धम्मा अनत्ता’ति. अथ च पन मे सब्बसङ्खारसमथे सब्बूपधिपटिनिस्सग्गे तण्हाक्खये विरागे निरोधे निब्बाने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति. परितस्सना उपादानं उप्पज्जति; पच्चुदावत्तति मानसं – ‘अथ को चरहि मे अत्ता’ति? न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होति. को नु खो मे तथा धम्मं देसेय्य यथाहं धम्मं पस्सेय्य’’न्ति.
अथ खो आयस्मतो छन्नस्स एतदहोसि – ‘‘अयं खो आयस्मा आनन्दो कोसम्बियं विहरति घोसितारामे सत्थु चेव संवण्णितो सम्भावितो च विञ्ञूनं सब्रह्मचारीनं, पहोति च मे आयस्मा आनन्दो तथा धम्मं देसेतुं यथाहं धम्मं पस्सेय्यं; अत्थि च मे आयस्मन्ते आनन्दे तावतिका विस्सट्ठि [विस्सत्थि (?)]. यंनूनाहं येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमेय्य’’न्ति. अथ खो आयस्मा छन्नो सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय येन कोसम्बी घोसितारामो येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मता आनन्देन सद्धिं सम्मोदि…पे… एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा छन्नो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच –
‘‘एकमिदाहं, आवुसो आनन्द, समयं बाराणसियं विहरामि इसिपतने मिगदाये. अथ ख्वाहं, आवुसो, सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो अवापुरणं आदाय विहारेन विहारं उपसङ्कमिं; उपसङ्कमित्वा थेरे भिक्खू एतदवोचं – ‘ओवदन्तु मं आयस्मन्तो थेरा, अनुसासन्तु मं आयस्मन्तो थेरा, करोन्तु मे आयस्मन्तो थेरा धम्मिं कथं यथाहं धम्मं पस्सेय्य’न्ति. एवं वुत्ते मं, आवुसो, थेरा भिक्खू एतदवोचुं – ‘रूपं खो, आवुसो छन्न, अनिच्चं; वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनिच्चं; रूपं अनत्ता…पे… विञ्ञाणं अनत्ता. सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’’ति.
‘‘तस्स मय्हं, आवुसो, एतदहोसि – ‘मय्हम्पि खो एतं एवं होति – रूपं अनिच्चं…पे… विञ्ञाणं अनिच्चं, रूपं अनत्ता, वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं अनत्ता. सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे धम्मा अनत्ता’ति. अथ च पन मे सब्बसङ्खारसमथे सब्बूपधिपटिनिस्सग्गे तण्हाक्खये विरागे निरोधे निब्बाने चित्तं न पक्खन्दति नप्पसीदति न सन्तिट्ठति नाधिमुच्चति. परितस्सना उपादानं उप्पज्जति; पच्चुदावत्तति मानसं – ‘अथ को चरहि मे अत्ता’ति? न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होति. को नु खो मे तथा धम्मं देसेय्य यथाहं धम्मं पस्सेय्यन्ति!
‘‘तस्स मय्हं, आवुसो, एतदहोसि – ‘अयं खो आयस्मा आनन्दो कोसम्बियं विहरति घोसितरामे सत्थु चेव संवण्णितो सम्भावितो च विञ्ञूनं सब्रह्मचारीनं, पहोति च मे आयस्मा आनन्दो तथा धम्मं देसेतुं यथाहं धम्मं पस्सेय्यं. अत्थि च मे आयस्मन्ते आनन्दे तावतिका विस्सट्ठि. यंनूनाहं येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमेय्य’न्ति. ओवदतु मं, आयस्मा आनन्दो; अनुसासतु मं, आयस्मा आनन्दो; करोतु मे, आयस्मा आनन्दो धम्मिं कथं यथाहं धम्मं पस्सेय्य’’न्ति.
‘‘एत्तकेनपि मयं आयस्मतो छन्नस्स अत्तमना अपि नाम तं [अत्तमना अभिरद्धा, तं (सी. स्या. कं.)] आयस्मा छन्नो आवि अकासि खीलं छिन्दि [पभिन्दि (सी. स्या. कं. पी.)]. ओदहावुसो, छन्न, सोतं; भब्बोसि [भब्बो त्वं (क.)] धम्मं विञ्ञातु’’न्ति. अथ खो आयस्मतो छन्नस्स तावतकेनेव [तावदेव (सी.)] उळारं पीतिपामोज्जं उप्पज्जि – ‘‘भब्बो किरस्मि धम्मं विञ्ञातु’’न्ति.
‘‘सम्मुखा मेतं, आवुसो छन्न, भगवतो सुतं, सम्मुखा च पटिग्गहितं कच्चानगोत्तं भिक्खुं ओवदन्तस्स – द्वयनिस्सितो ख्वायं, कच्चान, लोको येभुय्येन अत्थितञ्चेव नत्थितञ्च. लोकसमुदयं खो, कच्चान, यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय पस्सतो या लोके नत्थिता, सा न होति. लोकनिरोधं खो, कच्चान, यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय पस्सतो या लोके अत्थिता, सा न होति. उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धो ख्वायं, कच्चान, लोको येभुय्येन तं चायं उपयुपादानं चेतसो अधिट्ठानाभिनिवेसानुसयं न उपेति न उपादियति नाधिट्ठाति ‘अत्ता मे’ति. दुक्खमेव उप्पज्जमानं उप्पज्जति, दुक्खं निरुज्झमानं निरुज्झतीति न कङ्खति न विचिकिच्छति. अपरप्पच्चया ञाणमेवस्स एत्थ होति. एत्तावता खो, कच्चान, सम्मादिट्ठि होति. सब्बमत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो. सब्बं नत्थीति अयं दुतियो अन्तो. एते ते, कच्चान, उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झेन तथागतो धम्मं देसेति – अविज्जापच्चया सङ्खारा; सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं…पे… एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति. अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो…पे… एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’ति.
‘‘एवमेतं, आवुसो आनन्द, होति येसं आयस्मन्तानं तादिसा सब्रह्मचारयो अनुकम्पका अत्थकामा ओवादका अनुसासका. इदञ्च पन मे आयस्मतो आनन्दस्स धम्मदेसनं सुत्वा धम्मो अभिसमितो’’ति. अट्ठमं.