३. हालिद्दिकानिसुत्तं
३. एवं मे सुतं – एकं समयं आयस्मा महाकच्चानो अवन्तीसु विहरति कुररघरे [कुलघरे (क.)] पपाते पब्बते. अथ खो हालिद्दिकानि [हालिद्दकानि (सी.), हलिद्दिकानि (स्या.)] गहपति येनायस्मा महाकच्चानो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं महाकच्चानं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नो खो हालिद्दिकानि गहपति आयस्मन्तं महाकच्चानं एतदवोच – ‘‘वुत्तमिदं, भन्ते, भगवता अट्ठकवग्गिये मागण्डियपञ्हे –
‘‘ओकं पहाय अनिकेतसारी,
गामे अकुब्बं [अक्रुब्बं (क.)] मुनि सन्थवानि [सन्धवानि (क.)];
कामेहि रित्तो अपुरक्खरानो [अपुरेक्खरानो (सी. सुत्तनिपातेपि) मोग्गल्लाने ५-१३५ सुत्तम्पि ओलोकेतब्बं],
कथं न विग्गय्ह जनेन कयिरा’’ति.
‘‘इमस्स नु खो, भन्ते, भगवता संखित्तेन भासितस्स कथं वित्थारेन अत्थो दट्ठब्बो’’ति?
‘‘रूपधातु खो, गहपति, विञ्ञाणस्स ओको. रूपधातुरागविनिबन्धञ्च [… विनिबद्धञ्ज (पी. सी. अट्ठ.)] पन विञ्ञाणं ‘ओकसारी’ति वुच्चति. वेदनाधातु खो, गहपति, विञ्ञाणस्स ओको. वेदनाधातुरागविनिबन्धञ्च पन विञ्ञाणं ‘ओकसारी’ति वुच्चति. सञ्ञाधातु खो, गहपति, विञ्ञाणस्स ओको. सञ्ञाधातुरागविनिबन्धञ्च पन विञ्ञाणं ‘ओकसारी’ति वुच्चति. सङ्खारधातु खो, गहपति, विञ्ञाणस्स ओको. सङ्खारधातुरागविनिबन्धञ्च पन विञ्ञाणं ‘ओकसारी’ति वुच्चति. एवं खो, गहपति, ओकसारी होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, अनोकसारी होति? रूपधातुया खो, गहपति, यो छन्दो यो रागो या नन्दी [नन्दि (सी. स्या. कं. पी.)] या तण्हा ये उपयुपादाना [उपायुपादाना (सी. स्या. कं. पी.)] चेतसो अधिट्ठानाभिनिवेसानुसया ते तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता [अनभावकता (सी. पी.), अनभावंगता (स्या. कं.)] आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा तथागतो ‘अनोकसारी’ति वुच्चति. वेदनाधातुया खो, गहपति… सञ्ञाधातुया खो, गहपति… सङ्खारधातुया खो, गहपति… विञ्ञाणधातुया खो, गहपति, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा ये उपयुपादाना चेतसो अधिट्ठानाभिनिवेसानुसया ते तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा तथागतो ‘अनोकसारी’ति वुच्चति. एवं खो, गहपति, अनोकसारी होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, निकेतसारी होति? रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा खो, गहपति, ‘निकेतसारी’ति वुच्चति. सद्दनिमित्त…पे… गन्धनिमित्त… रसनिमित्त… फोट्ठब्बनिमित्त… धम्मनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा खो, गहपति, ‘निकेतसारी’ति वुच्चति. एवं खो, गहपति, निकेतसारी होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, अनिकेतसारी होति? रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा खो, गहपति, तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा तथागतो ‘अनिकेतसारी’ति वुच्चति. सद्दनिमित्त… गन्धनिमित्त… रसनिमित्त… फोट्ठब्बनिमित्त… धम्मनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा खो, गहपति, तथागतस्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा. तस्मा तथागतो ‘अनिकेतसारी’ति वुच्चति. एवं खो, गहपति, अनिकेतसारी होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, गामे सन्थवजातो [सन्धवजातो (क.)] होति? इध, गहपति, एकच्चो गिहीहि [गिहि (क.)] संसट्ठो विहरति सहनन्दी सहसोकी, सुखितेसु सुखितो, दुक्खितेसु दुक्खितो, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अत्तना तेसु योगं आपज्जति. एवं खो, गहपति, गामे सन्थवजातो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, गामे न सन्थवजातो होति? इध, गहपति, भिक्खु गिहीहि [गिहि (क.)] असंसट्ठो विहरति न सहनन्दी न सहसोकी न सुखितेसु सुखितो न दुक्खितेसु दुक्खितो, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु न अत्तना तेसु योगं आपज्जति. एवं खो, गहपति, गामे न सन्थवजातो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, कामेहि अरित्तो होति? इध, गहपति, एकच्चो कामेसु अविगतरागो होति अविगतछन्दो अविगतपेमो अविगतपिपासो अविगतपरिळाहो अविगततण्हो. एवं खो, गहपति, कामेहि अरित्तो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, कामेहि रित्तो होति? इध, गहपति, एकच्चो कामेसु विगतरागो होति विगतछन्दो विगतपेमो विगतपिपासो विगतपरिळाहो विगततण्हो. एवं खो, गहपति, कामेहि रित्तो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, पुरक्खरानो होति? इध, गहपति, एकच्चस्स एवं होति – ‘एवंरूपो सियं अनागतमद्धानं, एवंवेदनो सियं अनागतमद्धानं, एवंसञ्ञो सियं अनागतमद्धानं, एवंसङ्खारो सियं अनागतमद्धानं, एवंविञ्ञाणो सियं अनागतमद्धान’न्ति. एवं खो, गहपति, पुरक्खरानो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, अपुरक्खरानो होति? इध, गहपति, एकच्चस्स न एवं होति – ‘एवंरूपो सियं अनागतमद्धानं, एवंवेदनो सियं अनागतमद्धानं, एवंसञ्ञो सियं अनागतमद्धानं, एवंसङ्खारो सियं अनागतमद्धानं, एवंविञ्ञाणो सियं अनागतमद्धान’न्ति. एवं खो, गहपति, अपुरक्खरानो होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, कथं विग्गय्ह जनेन कत्ता होति? इध, गहपति, एकच्चो एवरूपिं कथं कत्ता होति – ‘न त्वं इमं धम्मविनयं आजानासि; अहं इमं धम्मविनयं आजानामि. किं त्वं इमं धम्मविनयं आजानिस्ससि? मिच्छापटिपन्नो त्वमसि; अहमस्मि सम्मापटिपन्नो. पुरे वचनीयं पच्छा अवच; पच्छा वचनीयं पुरे अवच. सहितं मे, असहितं ते. अधिचिण्णं ते विपरावत्तं. आरोपितो ते वादो; चर वादप्पमोक्खाय. निग्गहितोसि; निब्बेठेहि वा सचे पहोसी’ति. एवं खो, गहपति, कथं विग्गय्ह जनेन कत्ता होति.
‘‘कथञ्च, गहपति, कथं न विग्गय्ह जनेन कत्ता होति? इध, गहपति, भिक्खु न एवरूपिं कथं कत्ता होति – ‘न त्वं इमं धम्मविनयं आजानासि…पे… निब्बेठेहि वा सचे पहोसी’ति. एवं खो, गहपति, कथं न विग्गय्ह जनेन कत्ता होति.
‘‘इति खो, गहपति, यं तं वुत्तं भगवता अट्ठकवग्गिये मागण्डियपञ्हे –
‘‘ओकं पहाय अनिकेतसारी,
गामे अकुब्बं मुनिसन्थवानि;
कामेहि रित्तो अपुरक्खरानो,
कथं न विग्गय्ह जनेन कयिरा’’ति.
‘‘इमस्स खो, गहपति, भगवता संखित्तेन भासितस्स एवं वित्थारेन अत्थो दट्ठब्बो’’ति. ततियं.