३. उपनिससुत्तं
२३. सावत्थियं विहरति…पे… ‘‘जानतो अहं, भिक्खवे, पस्सतो आसवानं खयं वदामि, नो अजानतो नो अपस्सतो. किञ्च, भिक्खवे, जानतो किं पस्सतो आसवानं खयो होति? इति रूपं इति रूपस्स समुदयो इति रूपस्स अत्थङ्गमो, इति वेदना…पे… इति सञ्ञा… इति सङ्खारा… इति विञ्ञाणं इति विञ्ञाणस्स समुदयो इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमोति. एवं खो, भिक्खवे, जानतो एवं पस्सतो आसवानं खयो होति’’.
‘‘यम्पिस्स तं, भिक्खवे, खयस्मिं खयेञ्ञाणं, तम्पि सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, खयेञाणस्स उपनिसा? ‘विमुत्ती’तिस्स वचनीयं. विमुत्तिम्पाहं [विमुत्तिम्पहं (सी. स्या. कं.)], भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, विमुत्तिया उपनिसा? ‘विरागो’तिस्स वचनीयं. विरागम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, विरागस्स उपनिसा? ‘निब्बिदा’तिस्स वचनीयं. निब्बिदम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, निब्बिदाय उपनिसा? ‘यथाभूतञाणदस्सन’न्तिस्स वचनीयं. यथाभूतञाणदस्सनम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, यथाभूतञाणदस्सनस्स उपनिसा? ‘समाधी’तिस्स वचनीयं. समाधिम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं.
‘‘का च, भिक्खवे, समाधिस्स उपनिसा? ‘सुख’न्तिस्स वचनीयं. सुखम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, सुखस्स उपनिसा? ‘पस्सद्धी’तिस्स वचनीयं. पस्सद्धिम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, पस्सद्धिया उपनिसा? ‘पीती’तिस्स वचनीयं. पीतिम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, पीतिया उपनिसा? ‘पामोज्ज’न्तिस्स वचनीयं. पामोज्जम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, पामोज्जस्स उपनिसा? ‘सद्धा’तिस्स वचनीयं. सद्धम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं.
‘‘का च, भिक्खवे, सद्धाय उपनिसा? ‘दुक्ख’न्तिस्स वचनीयं. दुक्खम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, दुक्खस्स उपनिसा? ‘जाती’तिस्स वचनीयं. जातिम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, जातिया उपनिसा? ‘भवो’तिस्स वचनीयं. भवम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, भवस्स उपनिसा? ‘उपादान’न्तिस्स वचनीयं. उपादानम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं. का च, भिक्खवे, उपादानस्स उपनिसा? ‘तण्हा’तिस्स वचनीयं. तण्हम्पाहं, भिक्खवे, सउपनिसं वदामि, नो अनुपनिसं.
‘‘का च, भिक्खवे, तण्हाय उपनिसा? ‘वेदना’तिस्स वचनीयं…पे… ‘फस्सो’तिस्स वचनीयं… ‘सळायतन’न्तिस्स वचनीयं… ‘नामरूप’न्तिस्स वचनीयं… ‘विञ्ञाण’न्तिस्स वचनीयं… ‘सङ्खारा’तिस्स वचनीयं. सङ्खारेपाहं, भिक्खवे, सउपनिसे वदामि, नो अनुपनिसे. का च, भिक्खवे, सङ्खारानं उपनिसा? ‘अविज्जा’तिस्स वचनीयं.
‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जूपनिसा सङ्खारा, सङ्खारूपनिसं विञ्ञाणं, विञ्ञाणूपनिसं नामरूपं, नामरूपूपनिसं सळायतनं, सळायतनूपनिसो फस्सो, फस्सूपनिसा वेदना, वेदनूपनिसा तण्हा, तण्हूपनिसं उपादानं, उपादानूपनिसो भवो, भवूपनिसा जाति, जातूपनिसं दुक्खं, दुक्खूपनिसा सद्धा, सद्धूपनिसं पामोज्जं, पामोज्जूपनिसा पीति, पीतूपनिसा पस्सद्धि, पस्सद्धूपनिसं सुखं, सुखूपनिसो समाधि, समाधूपनिसं यथाभूतञाणदस्सनं, यथाभूतञाणदस्सनूपनिसा निब्बिदा, निब्बिदूपनिसो विरागो, विरागूपनिसा विमुत्ति, विमुत्तूपनिसं खयेञाणं.
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, उपरिपब्बते थुल्लफुसितके देवे वस्सन्ते तं उदकं यथानिन्नं पवत्तमानं पब्बतकन्दरपदरसाखा परिपूरेति. पब्बतकन्दरपदरसाखापरिपूरा कुसोब्भे [कुस्सुब्भे (सी. स्या. कं.), कुसुब्भे (पी.) ण्वादि १२९ सुत्तं ओलोकेतब्बं] परिपूरेन्ति. कुसोब्भा परिपूरा महासोब्भे परिपूरेन्ति. महासोब्भा परिपूरा कुन्नदियो परिपूरेन्ति. कुन्नदियो परिपूरा महानदियो परिपूरेन्ति. महानदियो परिपूरा महासमुद्दं परिपूरेन्ति.
‘‘एवमेव खो, भिक्खवे, अविज्जूपनिसा सङ्खारा, सङ्खारूपनिसं विञ्ञाणं, विञ्ञाणूपनिसं नामरूपं, नामरूपूपनिसं सळायतनं, सळायतनूपनिसो फस्सो, फस्सूपनिसा वेदना, वेदनूपनिसा तण्हा, तण्हूपनिसं उपादानं, उपादानूपनिसो भवो, भवूपनिसा जाति, जातूपनिसं दुक्खं, दुक्खूपनिसा सद्धा, सद्धूपनिसं पामोज्जं, पामोज्जूपनिसा पीति, पीतूपनिसा पस्सद्धि, पस्सद्धूपनिसं सुखं, सुखूपनिसो समाधि, समाधूपनिसं यथाभूतञाणदस्सनं, यथाभूतञाणदस्सनूपनिसा निब्बिदा, निब्बिदूपनिसो विरागो, विरागूपनिसा विमुत्ति, विमुत्तूपनिसं खयेञाण’’न्ति. ततियं.