५. चुन्दसुत्तं

७५. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं येन पावा तदवसरि. तत्र सुदं भगवा पावायं विहरति चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने.

अस्सोसि खो चुन्दो कम्मारपुत्तो – ‘‘भगवा किर मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पावं अनुप्पत्तो पावायं विहरति मय्हं अम्बवने’’ति. अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.

अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा पहूतञ्च सूकरमद्दवं भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति.

अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. निसज्ज खो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘यं ते, चुन्द, सूकरमद्दवं पटियत्तं तेन मं परिविस, यं पनञ्ञं खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्खुसङ्घं परिविसा’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकरमद्दवं पटियत्तं तेन भगवन्तं परिविसि; यं पनञ्ञं खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्खुसङ्घं परिविसि.

अथ खो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘यं ते, चुन्द, सूकरमद्दवं अवसिट्ठं तं सोब्भे निखणाहि. नाहं तं, चुन्द, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यस्स तं परिभुत्तं सम्मा परिणामं गच्छेय्य अञ्ञत्र तथागतस्सा’’ति [अञ्ञत्र तथागतेनाति (क. सी.)]. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकरमद्दवं अवसिट्ठं तं सोब्भे निखणित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि.

अथ खो भगवतो चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स भत्तं भुत्ताविस्स खरो आबाधो उप्पज्जि. लोहितपक्खन्दिका पबाळ्हा [बाळ्हा (सी. स्या. पी.)] वेदना वत्तन्ति मारणन्तिका. तत्र सुदं भगवा सतो सम्पजानो अधिवासेसि अविहञ्ञमानो. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘आयामानन्द, येन कुसिनारा तेनुपसङ्कमिस्सामा’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि.

‘‘चुन्दस्स भत्तं भुञ्जित्वा, कम्मारस्साति मे सुतं;

आबाधं सम्फुसी धीरो, पबाळ्हं मारणन्तिकं.

‘‘भुत्तस्स च सूकरमद्दवेन, ब्याधिप्पबाळ्हो उदपादि सत्थुनो;

विरिच्चमानो [विरिञ्चमानो (?) विरेचमानो (दी. नि. २.१९०)] भगवा अवोच, ‘गच्छामहं कुसिनारं नगर’’’न्ति.

अथ खो भगवा मग्गा ओक्कम्म येन अञ्ञतरं रुक्खमूलं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘इङ्घ मे त्वं, आनन्द, चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञापेहि; किलन्तोस्मि, आनन्द, निसीदिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञापेसि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. निसज्ज खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘इङ्घ मे त्वं, आनन्द, पानीयं आहर; पिपासितोस्मि, आनन्द, पिविस्सामी’’ति.

एवं वुत्ते, आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इदानि, भन्ते, पञ्चमत्तानि सकटसतानि अतिक्कन्तानि. तं चक्कच्छिन्नं उदकं परित्तं लुळितं आविलं सन्दति. अयं, भन्ते, कुकुट्ठा [ककुत्था (सी.), कुकुटा (स्या.), ककुधा (दी. नि. २.१९१)] नदी अविदूरे अच्छोदका सातोदका सीतोदका सेतोदका सुपतित्था रमणीया. एत्थ भगवा पानीयञ्च पिविस्सति गत्तानि च सीतीकरिस्सती’’ति [सीतिं करिस्सतीति (सी.), सीतं करिस्सतीति (स्या. पी. क.)].

दुतियम्पि खो…पे… ततियम्पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘इङ्घ मे त्वं, आनन्द, पानीयं आहर; पिपासितोस्मि, आनन्द, पिविस्सामी’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा पत्तं गहेत्वा येन सा नदी तेनुपसङ्कमि. अथ खो सा नदी चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला सन्दमाना आयस्मन्ते आनन्दे उपसङ्कमन्ते अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दति.

अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि – ‘‘अच्छरियं वत, भो, अब्भुतं वत, भो, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता! अयञ्हि सा नदी चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला सन्दमाना मयि उपसङ्कमन्ते अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दती’’ति!! पत्तेन पानीयं आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्ते, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता! अयञ्हि सा, भन्ते, नदी चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला सन्दमाना मयि उपसङ्कमन्ते अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दति!! पिवतु भगवा पानीयं, पिवतु सुगतो पानीय’’न्ति.

अथ खो भगवा पानीयं अपायि [अपासि (सी.)]. अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं येन कुकुट्ठा नदी तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा कुकुट्ठं नदिं अज्झोगाहेत्वा न्हत्वा च पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन अम्बवनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं चुन्दकं आमन्तेसि – ‘‘इङ्घ मे त्वं, चुन्दक, चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञापेहि; किलन्तोस्मि, चुन्दक, निपज्जिस्सामी’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा चुन्दको भगवतो पटिस्सुत्वा चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञापेसि. अथ खो भगवा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेसि पादे पादं अच्चाधाय सतो सम्पजानो उट्ठानसञ्ञं मनसि करित्वा. आयस्मा पन चुन्दको तत्थेव भगवतो पुरतो निसीदि.

‘‘गन्त्वान बुद्धो नदिकं कुकुट्ठं,

अच्छोदकं सातुदकं [सातोदकं (सब्बत्थ)] विप्पसन्नं;

ओगाहि सत्था सुकिलन्तरूपो,

तथागतो अप्पटिमोध लोके.

‘‘न्हत्वा च पिवित्वा चुदतारि [न्हत्वा च उत्तरि (क.)] सत्था,

पुरक्खतो भिक्खुगणस्स मज्झे;

सत्था पवत्ता भगवा इध धम्मे,

उपागमि अम्बवनं महेसि;

आमन्तयि चुन्दकं नाम भिक्खुं,

चतुग्गुणं सन्थर [पत्थर (सी. पी.)] मे निपज्जं.

‘‘सो चोदितो भावितत्तेन चुन्दो,

चतुग्गुणं सन्थरि [पत्थरि (सी. पी.)] खिप्पमेव;

निपज्जि सत्था सुकिलन्तरूपो,

चुन्दोपि तत्थ पमुखे निसीदी’’ति.

अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – ‘‘सिया खो, पनानन्द, चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स कोचि विप्पटिसारं उपदहेय्य – ‘तस्स ते, आवुसो चुन्द, अलाभा, तस्स ते दुल्लद्धं यस्स ते तथागतो पच्छिमं पिण्डपातं भुञ्जित्वा परिनिब्बुतो’ति. चुन्दस्सानन्द, कम्मारपुत्तस्स एवं विप्पटिसारो पटिविनोदेतब्बो –

‘‘‘तस्स ते, आवुसो चुन्द, लाभा, तस्स ते सुलद्धं यस्स ते तथागतो पच्छिमं पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा परिनिब्बुतो. सम्मुखा मेतं, आवुसो चुन्द, भगवतो सुतं, सम्मुखा पटिग्गहितं – द्वेमे पिण्डपाता समसमफला समसमविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च. कतमे द्वे? यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झति, यञ्च पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति. इमे द्वे पिण्डपाता समसमफला समसमविपाका अतिविय अञ्ञेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिसंसतरा च.

‘‘‘आयुसंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, वण्णसंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, सुखसंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, सग्गसंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, यससंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, आधिपतेय्यसंवत्तनिकं आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचित’न्ति. चुन्दस्सानन्द, कम्मारपुत्तस्स एवं विप्पटिसारो पटिविनोदेतब्बो’’ति.

अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –

‘‘ददतो पुञ्ञं पवड्ढति,

संयमतो वेरं न चीयति;

कुसलो च जहाति पापकं,

रागदोसमोहक्खया सनिब्बुतो’’ति [परिनिब्बुतोति (सी. स्या. पी.)]. पञ्चमं;