९. विपस्सनाकथा

३६. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवो’’ति. ‘‘भदन्ते’’ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं. भगवा एतदवोच –

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु कञ्चि [किञ्चि (क.) अ. नि. ६.९९-१०० पस्सितब्बा] सङ्खारं निच्चतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा [अरहत्तफलं वा (स्या. क.) अ. नि. ६.९८ पस्सितब्बा] सच्छिकरिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसङ्खारे अनिच्चतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति, सम्मत्तनियामं ओक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु कञ्चि सङ्खारं सुखतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु सब्बसङ्खारे दुक्खतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; सम्मत्तनियामं ओक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु कञ्चि धम्मं अत्ततो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु सब्बधम्मे [कञ्चि धम्मं (स्या.), किञ्चि धम्मं (क.) अ. नि. ६.१०० पस्सितब्बा] अनत्ततो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; सम्मत्तनियामं ओक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु निब्बानं दुक्खतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति; सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – नेतं ठानं विज्जति.

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु निब्बानं सुखतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति; सम्मत्तनियामं ओक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तं वा सच्छिकरिस्सतीति – ठानमेतं विज्जति’’.

३७. कतिहाकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, कतिहाकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति? चत्तारीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, चत्तारीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

कतमेहि चत्तारीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, कतमहि चत्तारीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति? पञ्चक्खन्धे अनिच्चतो दुक्खतो रोगतो गण्डतो सल्लतो अघतो आबाधतो परतो पलोकतो ईतितो उपद्दवतो भयतो उपसग्गतो चलतो पभङ्गुतो [पभङ्गतो (स्या.)] अद्धुवतो अताणतो [अत्ताणतो (स्या.)] अलेणतो असरणतो रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो अनत्ततो आदीनवतो विपरिणामधम्मतो असारकतो अघमूलतो वधकतो विभवतो सासवतो सङ्खततो मारामिसतो जातिधम्मतो जराधम्मतो ब्याधिधम्मतो मरणधम्मतो सोकधम्मतो परिदेवधम्मतो उपायासधम्मतो संकिलेसिकधम्मतो.

३८. पञ्चक्खन्धे अनिच्चतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो निच्चं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे दुक्खतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो सुखं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे रोगतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो आरोग्यं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे गण्डतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अगण्डं [निगण्डो (स्या.)] निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे सल्लतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो विसल्लं [निस्सल्लं (स्या.)] निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे अघतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनघो निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे आबाधतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनाबाधो निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे परतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अपरप्पच्चयं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे पलोकतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अपलोकधम्मो निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे ईतितो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनीतिकं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे उपद्दवतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनुपद्दवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे भयतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अभयं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे उपसग्गतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनुपसग्गं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे चलतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अचलं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे पभङ्गुतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अपभङ्गु [अप्पभङ्गं (स्या.)] निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे अद्धुवतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो धुवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे अताणतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो ताणं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे अलेणतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो लेणं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे असरणतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो सरणं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे रित्ततो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अरित्तं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे तुच्छतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अतुच्छं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे सुञ्ञतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो परमसुञ्ञं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे अनत्ततो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो परमत्थं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे आदीनवतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनादीनवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे विपरिणामधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अविपरिणामधम्मं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे असारकतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो सारं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे अघमूलतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनघमूलं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे वधकतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अवधकं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे विभवतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अविभवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे सासवतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनासवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे सङ्खततो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो असङ्खतं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे मारामिसतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो निरामिसं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे जातिधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अजातं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे जराधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अजरं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे ब्याधिधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अब्याधि [अब्याधिधम्मं (स्या.)] निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

पञ्चक्खन्धे मरणधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अमतं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे सोकधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो असोकं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे परिदेवधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अपरिदेवं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे उपायासधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो अनुपायासं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति. पञ्चक्खन्धे संकिलेसिकधम्मतो पस्सन्तो अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. पञ्चन्नं खन्धानं निरोधो असंकिलिट्ठं निब्बानन्ति पस्सन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

३९. अनिच्चतोति, अनिच्चानुपस्सना. दुक्खतोति, दुक्खानुपस्सना. रोगतोति, दुक्खानुपस्सना. गण्डतोति, दुक्खानुपस्सना. सल्लतोति, दुक्खानुपस्सना. अघतोति, दुक्खानुपस्सना. आबाधतोति, दुक्खानुपस्सना. परतोति, अनत्तानुपस्सना. पलोकतोति, अनिच्चानुपस्सना. ईतितोति, दुक्खानुपस्सना.

उपद्दवतोति, दुक्खानुपस्सना. भयतोति, दुक्खानुपस्सना. उपसग्गतोति, दुक्खानुपस्सना. चलतोति, अनिच्चानुपस्सना. पभङ्गुतोति, अनिच्चानुपस्सना. अद्धुवतोति, अनिच्चानुपस्सना. अताणतोति, दुक्खानुपस्सना. अलेणतोति, दुक्खानुपस्सना. असरणतोति, दुक्खानुपस्सना. रित्ततोति, अनत्तानुपस्सना.

तुच्छतोति, अनत्तानुपस्सना. सुञ्ञतोति, अनत्तानुपस्सना. अनत्ततोति, अनत्तानुपस्सना. आदीनवतोति, दुक्खानुपस्सना. विपरिणामधम्मतोति, अनिच्चानुपस्सना. असारकतोति, अनत्तानुपस्सना. अघमूलतोति, दुक्खानुपस्सना. वधकतोति, दुक्खानुपस्सना. विभवतोति, अनिच्चानुपस्सना. सासवतोति, दुक्खानुपस्सना.

सङ्खततोति, अनिच्चानुपस्सना. मारामिसतोति, दुक्खानुपस्सना. जातिधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. जराधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. ब्याधिधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. मरणधम्मतोति, अनिच्चानुपस्सना. सोकधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. परिदेवधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. उपायासधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना. संकिलेसिकधम्मतोति, दुक्खानुपस्सना.

इमेहि चत्तालीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति. इमेहि चत्तालीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति.

इमेहि चत्तालीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभन्तस्स, इमेहि चत्तालीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमन्तस्स कति अनिच्चानुपस्सना, कति दुक्खानुपस्सना, कति अनत्तानुपस्सना?

पञ्चवीसति अनत्तानुपस्सना, पञ्ञास अनिच्चानुपस्सना;

सतं पञ्चवीसति चेव, यानि दुक्खे पवुच्चरेति.

विपस्सनाकथा निट्ठिता.