१. सुतमयञाणनिद्देसो

१. कथं सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणं?

‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा परिञ्ञेय्या’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा पहातब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा भावेतब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा सच्छिकातब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा हानभागिया’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा ठितिभागिया’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा विसेसभागिया’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इमे धम्मा निब्बेधभागिया’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘सब्बे सङ्खारा दुक्खा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इदं दुक्खं अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इदं दुक्खसमुदयं [दुक्खसमुदयो (स्या.)] अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इदं दुक्खनिरोधं [दुक्खनिरोधो (स्या.) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

‘‘इदं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

२. कथं ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

एको धम्मो अभिञ्ञेय्यो – सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. द्वे धम्मा अभिञ्ञेय्या – द्वे धातुयो. तयो धम्मा अभिञ्ञेय्या – तिस्सो धातुयो. चत्तारो धम्मा अभिञ्ञेय्या – चत्तारि अरियसच्चानि. पञ्च धम्मा अभिञ्ञेय्या – पञ्च विमुत्तायतनानि. छ धम्मा अभिञ्ञेय्या – छ अनुत्तरियानि. सत्त धम्मा अभिञ्ञेय्या – सत्त निद्दसवत्थूनि. अट्ठ धम्मा अभिञ्ञेय्या – अट्ठ अभिभायतनानि. नव धम्मा अभिञ्ञेय्या – नव अनुपुब्बविहारा. दस धम्मा अभिञ्ञेय्या – दस निज्जरवत्थूनि.

३. ‘‘सब्बं, भिक्खवे, अभिञ्ञेय्यं. किञ्च, भिक्खवे, सब्बं अभिञ्ञेय्यं? चक्खु [चक्खुं (स्या. क.)], भिक्खवे, अभिञ्ञेय्यं; रूपा अभिञ्ञेय्या; चक्खुविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; चक्खुसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; यम्पिदं [यमिदं (क.) सं. नि. ४.५२ पस्सितब्बो] चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि अभिञ्ञेय्यं. सोतं अभिञ्ञेय्यं; सद्दा अभिञ्ञेय्या…पे… घानं अभिञ्ञेय्यं; गन्धा अभिञ्ञेय्या… जिव्हा अभिञ्ञेय्या; रसा अभिञ्ञेय्या… कायो अभिञ्ञेय्यो; फोट्ठब्बा अभिञ्ञेय्या… मनो अभिञ्ञेय्यो; धम्मा अभिञ्ञेय्या; मनोविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं, मनोसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि अभिञ्ञेय्यं.’’

रूपं अभिञ्ञेय्यं; वेदना अभिञ्ञेय्या; सञ्ञा अभिञ्ञेय्या; सङ्खारा अभिञ्ञेय्या; विञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं.

चक्खु अभिञ्ञेय्यं; सोतं अभिञ्ञेय्यं; घानं अभिञ्ञेय्यं; जिव्हा अभिञ्ञेय्या; कायो अभिञ्ञेय्यो; मनो अभिञ्ञेय्यो. रूपा अभिञ्ञेय्या; सद्दा अभिञ्ञेय्या; गन्धा अभिञ्ञेय्या; रसा अभिञ्ञेय्या; फोट्ठब्बा अभिञ्ञेय्या; धम्मा अभिञ्ञेय्या. चक्खुविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; सोतविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; घानविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; जिव्हाविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; कायविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; मनोविञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं. चक्खुसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; सोतसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; घानसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; जिव्हासम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; कायसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; मनोसम्फस्सो अभिञ्ञेय्यो; चक्खुसम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या; सोतसम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या; घानसम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या; जिव्हासम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या; कायसम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या; मनोसम्फस्सजा वेदना अभिञ्ञेय्या. रूपसञ्ञा अभिञ्ञेय्या; सद्दसञ्ञा अभिञ्ञेय्या; गन्धसञ्ञा अभिञ्ञेय्या; रससञ्ञा अभिञ्ञेय्या; फोट्ठब्बसञ्ञा अभिञ्ञेय्या; धम्मसञ्ञा अभिञ्ञेय्या. रूपसञ्चेतना अभिञ्ञेय्या; सद्दसञ्चेतना अभिञ्ञेय्या; गन्धसञ्चेतना अभिञ्ञेय्या; रससञ्चेतना अभिञ्ञेय्या; फोट्ठब्बसञ्चेतना अभिञ्ञेय्या; धम्मसञ्चेतना अभिञ्ञेय्या. रूपतण्हा अभिञ्ञेय्या; सद्दतण्हा अभिञ्ञेय्या; गन्धतण्हा अभिञ्ञेय्या; रसतण्हा अभिञ्ञेय्या; फोट्ठब्बतण्हा अभिञ्ञेय्या; धम्मतण्हा अभिञ्ञेय्या. रूपवितक्को अभिञ्ञेय्यो; सद्दवितक्को अभिञ्ञेय्यो; गन्धवितक्को अभिञ्ञेय्यो; रसवितक्को अभिञ्ञेय्यो; फोट्ठब्बवितक्को अभिञ्ञेय्यो; धम्मवितक्को अभिञ्ञेय्यो. रूपविचारो अभिञ्ञेय्यो; सद्दविचारो अभिञ्ञेय्यो; गन्धविचारो अभिञ्ञेय्यो; रसविचारो अभिञ्ञेय्यो; फोट्ठब्बविचारो अभिञ्ञेय्यो; धम्मविचारो अभिञ्ञेय्यो.

४. पथवीधातु अभिञ्ञेय्या; आपोधातु अभिञ्ञेय्या; तेजोधातु अभिञ्ञेय्या; वायोधातु अभिञ्ञेय्या; आकासधातु अभिञ्ञेय्या; विञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या.

पथवीकसिणं अभिञ्ञेय्यं; आपोकसिणं अभिञ्ञेय्यं; तेजोकसिणं अभिञ्ञेय्यं; वायोकसिणं अभिञ्ञेय्यं; नीलकसिणं अभिञ्ञेय्यं; पीतकसिणं अभिञ्ञेय्यं; लोहितकसिणं अभिञ्ञेय्यं; ओदातकसिणं अभिञ्ञेय्यं; आकासकसिणं अभिञ्ञेय्यं; विञ्ञाणकसिणं अभिञ्ञेय्यं.

केसा अभिञ्ञेय्या; लोमा अभिञ्ञेय्या; नखा अभिञ्ञेय्या; दन्ता अभिञ्ञेय्या; तचो अभिञ्ञेय्यो, मंसं अभिञ्ञेय्यं; न्हारू [नहारू (स्या.)] अभिञ्ञेय्या; अट्ठी अभिञ्ञेय्या; अट्ठिमिञ्जा अभिञ्ञेय्या [अट्ठिमञ्जं अभिञ्ञेय्यं (स्या. क.)]; वक्कं अभिञ्ञेय्यं; हदयं अभिञ्ञेय्यं; यकनं अभिञ्ञेय्यं; किलोमकं अभिञ्ञेय्यं; पिहकं अभिञ्ञेय्यं; पप्फासं अभिञ्ञेय्यं; अन्तं अभिञ्ञेय्यं अन्तगुणं अभिञ्ञेय्यं; उदरियं अभिञ्ञेय्यं; करीसं अभिञ्ञेय्यं; पित्तं अभिञ्ञेय्यं; सेम्हं अभिञ्ञेय्यं; पुब्बो अभिञ्ञेय्यो; लोहितं अभिञ्ञेय्यं; सेदो अभिञ्ञेय्यो; मेदो अभिञ्ञेय्यो; अस्सु अभिञ्ञेय्यं; वसा अभिञ्ञेय्या; खेळो अभिञ्ञेय्यो; सिङ्घाणिका अभिञ्ञेय्या; लसिका अभिञ्ञेय्या; मुत्तं अभिञ्ञेय्यं; मत्थलुङ्गं अभिञ्ञेय्यं.

चक्खायतनं अभिञ्ञेय्यं; रूपायतनं अभिञ्ञेय्यं. सोतायतनं अभिञ्ञेय्यं; सद्दायतनं अभिञ्ञेय्यं. घानायतनं अभिञ्ञेय्यं; गन्धायतनं अभिञ्ञेय्यं. जिव्हायतनं अभिञ्ञेय्यं; रसायतनं अभिञ्ञेय्यं. कायायतनं अभिञ्ञेय्यं; फोट्ठब्बायतनं अभिञ्ञेय्यं. मनायतनं अभिञ्ञेय्यं; धम्मायतनं अभिञ्ञेय्यं.

चक्खुधातु अभिञ्ञेय्या; रूपधातु अभिञ्ञेय्या; चक्खुविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या. सोतधातु अभिञ्ञेय्या; सद्दधातु अभिञ्ञेय्या; सोतविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या. घानधातु अभिञ्ञेय्या; गन्धधातु अभिञ्ञेय्या; घानविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या. जिव्हाधातु अभिञ्ञेय्या; रसधातु अभिञ्ञेय्या; जिव्हाविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या. कायधातु अभिञ्ञेय्या; फोट्ठब्बधातु अभिञ्ञेय्या; कायविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या. मनोधातु अभिञ्ञेय्या; धम्मधातु अभिञ्ञेय्या; मनोविञ्ञाणधातु अभिञ्ञेय्या.

चक्खुन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; सोतिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; घानिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; जिव्हिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; कायिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; मनिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; जीवितिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; इत्थिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; पुरिसिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; सुखिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; दुक्खिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; सोमनस्सिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; दोमनस्सिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; उपेक्खिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; सद्धिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; वीरियिन्द्रियं [विरियिन्द्रियं (स्या.)] अभिञ्ञेय्यं; सतिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; समाधिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; पञ्ञिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; अञ्ञिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; अञ्ञाताविन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं.

५. कामधातु अभिञ्ञेय्या; रूपधातु अभिञ्ञेय्या; अरूपधातु अभिञ्ञेय्या. कामभवो अभिञ्ञेय्यो; रूपभवो अभिञ्ञेय्यो; अरूपभवो अभिञ्ञेय्यो. सञ्ञाभवो अभिञ्ञेय्यो; असञ्ञाभवो अभिञ्ञेय्यो; नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो अभिञ्ञेय्यो. एकवोकारभवो अभिञ्ञेय्यो; चतुवोकारभवो अभिञ्ञेय्यो; पञ्चवोकारभवो अभिञ्ञेय्यो.

६. पठमं झानं [पठमज्झानं (स्या.) एवमीदिसेसु ठानेसु] अभिञ्ञेय्यं; दुतियं झानं अभिञ्ञेय्यं; ततियं झानं अभिञ्ञेय्यं; चतुत्थं झानं अभिञ्ञेय्यं. मेत्ताचेतोविमुत्ति अभिञ्ञेय्या; करुणाचेतोविमुत्ति अभिञ्ञेय्या; मुदिताचेतोविमुत्ति अभिञ्ञेय्या; उपेक्खाचेतोविमुत्ति अभिञ्ञेय्या. आकासानञ्चायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या.

अविज्जा अभिञ्ञेय्या; सङ्खारा अभिञ्ञेय्या; विञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं; नामरूपं अभिञ्ञेय्यं; सळायतनं अभिञ्ञेय्यं; फस्सो अभिञ्ञेय्यो; वेदना अभिञ्ञेय्या; तण्हा अभिञ्ञेय्या; उपादानं अभिञ्ञेय्यं; भवो अभिञ्ञेय्यो; जाति अभिञ्ञेय्या; जरामरणं अभिञ्ञेय्यं.

७. दुक्खं अभिञ्ञेय्यं; दुक्खसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या. रूपं अभिञ्ञेय्यं; रूपसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या. वेदना अभिञ्ञेय्या…पे… सञ्ञा अभिञ्ञेय्या…पे… सङ्खारा अभिञ्ञेय्या…पे… विञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं. चक्खु अभिञ्ञेय्यं…पे… जरामरणं अभिञ्ञेय्यं; जरामरणसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या.

दुक्खस्स परिञ्ञट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खसमुदयस्स पहानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधस्स सच्छिकिरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनट्ठो अभिञ्ञेय्यो. रूपस्स परिञ्ञट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपसमुदयस्स पहानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधस्स सच्छिकिरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनट्ठो अभिञ्ञेय्यो. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारानं… विञ्ञाणस्स… चक्खुस्स…पे… जरामरणस्स परिञ्ञट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणसमुदयस्स पहानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधस्स सच्छिकिरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

दुक्खस्स परिञ्ञापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खसमुदयस्स पहानपटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधस्स सच्छिकिरियापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो. रूपस्स परिञ्ञापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपसमुदयस्स पहानपटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधस्स सच्छिकिरियापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारानं… विञ्ञाणस्स… चक्खुस्स…पे… जरामरणस्स परिञ्ञापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणसमुदयस्स पहानपटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधस्स सच्छिकिरियापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधगामिनिया पटिपदाय भावनापटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

८. दुक्खं अभिञ्ञेय्यं; दुक्खसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स समुदयनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स छन्दरागनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं. रूपं अभिञ्ञेय्यं; रूपसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स समुदयनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स छन्दरागनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं. वेदना अभिञ्ञेय्या…पे… सञ्ञा अभिञ्ञेय्या… सङ्खारा अभिञ्ञेय्या… विञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं… चक्खु अभिञ्ञेय्यं…पे… जरामरणं अभिञ्ञेय्यं; जरामरणसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स समुदयनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स छन्दरागनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं.

दुक्खं अभिञ्ञेय्यं; दुक्खसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या; दुक्खस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं. रूपं अभिञ्ञेय्यं; रूपसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; रूपनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या; रूपस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; रूपस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं. वेदना अभिञ्ञेय्या…पे… सञ्ञा अभिञ्ञेय्या… सङ्खारा अभिञ्ञेय्या… विञ्ञाणं अभिञ्ञेय्यं… चक्खु अभिञ्ञेय्यं…पे… जरामरणं अभिञ्ञेय्यं; जरामरणसमुदयो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणनिरोधगामिनी पटिपदा अभिञ्ञेय्या; जरामरणस्स अस्सादो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स आदीनवो अभिञ्ञेय्यो; जरामरणस्स निस्सरणं अभिञ्ञेय्यं.

९. अनिच्चानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; दुक्खानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; अनत्तानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; निब्बिदानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; विरागानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; निरोधानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; पटिनिस्सग्गानुपस्सना अभिञ्ञेय्या. रूपे अनिच्चानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे दुक्खानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे अनत्तानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे निब्बिदानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे विरागानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे निरोधानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; रूपे पटिनिस्सग्गानुपस्सना अभिञ्ञेय्या. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे… चक्खुस्मिं…पे… जरामरणे अनिच्चानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे दुक्खानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे अनत्तानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे निब्बिदानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे विरागानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे निरोधानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; जरामरणे पटिनिस्सग्गानुपस्सना अभिञ्ञेय्या.

१०. उप्पादो अभिञ्ञेय्यो; पवत्तं अभिञ्ञेय्यं; निमित्तं अभिञ्ञेय्यं; आयूहना [आयुहना (स्या.) एवमुपरिपि] अभिञ्ञेय्या; पटिसन्धि अभिञ्ञेय्या; गति अभिञ्ञेय्या; निब्बत्ति अभिञ्ञेय्या; उपपत्ति अभिञ्ञेय्या; जाति अभिञ्ञेय्या; जरा अभिञ्ञेय्या; ब्याधि अभिञ्ञेय्यो, मरणं अभिञ्ञेय्यं; सोको अभिञ्ञेय्यो; परिदेवो अभिञ्ञेय्यो; उपायासो अभिञ्ञेय्यो.

अनुप्पादो अभिञ्ञेय्यो; अप्पवत्तं अभिञ्ञेय्यं; अनिमित्तं अभिञ्ञेय्यं; अनायूहना [अनायुहना (स्या.) एवमुपरिपि] अभिञ्ञेय्या; अप्पटिसन्धि अभिञ्ञेय्या; अगति अभिञ्ञेय्या; अनिब्बत्ति अभिञ्ञेय्या; अनुपपत्ति अभिञ्ञेय्या; अजाति अभिञ्ञेय्या; अजरा अभिञ्ञेय्या; अब्याधि अभिञ्ञेय्यो; अमतं अभिञ्ञेय्यं; असोको अभिञ्ञेय्यो; अपरिदेवो अभिञ्ञेय्यो; अनुपायासो अभिञ्ञेय्यो.

उप्पादो अभिञ्ञेय्यो; अनुप्पादो अभिञ्ञेय्यो; पवत्तं अभिञ्ञेय्यं; अप्पवत्तं अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं अभिञ्ञेय्यं; अनिमित्तं अभिञ्ञेय्यं. आयूहना अभिञ्ञेय्या; अनायूहना अभिञ्ञेय्या. पटिसन्धि अभिञ्ञेय्या; अप्पटिसन्धि अभिञ्ञेय्या. गति अभिञ्ञेय्या; अगति अभिञ्ञेय्या. निब्बत्ति अभिञ्ञेय्या; अनिब्बत्ति अभिञ्ञेय्या. उपपत्ति अभिञ्ञेय्या; अनुपपत्ति अभिञ्ञेय्या. जाति अभिञ्ञेय्या; अजाति अभिञ्ञेय्या. जरा अभिञ्ञेय्या; अजरा अभिञ्ञेय्या. ब्याधि अभिञ्ञेय्यो; अब्याधि अभिञ्ञेय्यो. मरणं अभिञ्ञेय्यं; अमतं अभिञ्ञेय्यं. सोको अभिञ्ञेय्यो; असोको अभिञ्ञेय्यो. परिदेवो अभिञ्ञेय्यो; अपरिदेवो अभिञ्ञेय्यो. उपायासो अभिञ्ञेय्यो; अनुपायासो अभिञ्ञेय्यो.

उप्पादो दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो दुक्खन्ति अभिञ्ञेय्यं.

अनुप्पादो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पवत्तं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिमित्तं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनायूहना सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पटिसन्धि सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अगति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिब्बत्ति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपपत्ति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजाति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजरा सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अब्याधि सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अमतं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. असोको सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अपरिदेवो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपायासो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो दुक्खं, अनुप्पादो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं दुक्खं, अप्पवत्तं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं दुक्खं, अनिमित्तं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना दुक्खं, अनायूहना सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि दुक्खं, अप्पटिसन्धि सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति दुक्खं, अगति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति दुक्खं, अनिब्बत्ति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति दुक्खं, अनुपपत्ति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति दुक्खं, अजाति सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा दुक्खं, अजरा सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि दुक्खं, अब्याधि सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं दुक्खं, अमतं सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको दुक्खं, असोको सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो दुक्खं, अपरिदेवो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो दुक्खं, अनुपायासो सुखन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो भयन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो भयन्ति अभिञ्ञेय्यं.

अनुप्पादो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पवत्तं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिमित्तं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनायूहना खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पटिसन्धि खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अगति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिब्बत्ति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपपत्ति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजाति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजरा खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अब्याधि खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अमतं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. असोको खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अपरिदेवो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपायासो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो भयं, अनुप्पादो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं भयं, अप्पवत्तं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं भयं, अनिमित्तं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना भयं, अनायूहना खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि भयं, अप्पटिसन्धि खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति भयं, अगति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति भयं, अनिब्बत्ति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति भयं, अनुपपत्ति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति भयं, अजाति खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा भयं, अजरा खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि भयं, अब्याधि खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं भयं, अमतं खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको भयं, असोको खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो भयं, अपरिदेवो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो भयं, अनुपायासो खेमन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो सामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं.

अनुप्पादो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पवत्तं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिमित्तं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनायूहना निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पटिसन्धि निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अगति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिब्बत्ति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपपत्ति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजाति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजरा निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अब्याधि निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अमतं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. असोको निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अपरिदेवो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपायासो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो सामिसं, अनुप्पादो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं सामिसं, अप्पवत्तं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं सामिसं, अनिमित्तं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना सामिसं, अनायूहना निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि सामिसं, अप्पटिसन्धि निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति सामिसं, अगति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति सामिसं, अनिब्बत्ति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति सामिसं, अनुपपत्ति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति सामिसं, अजाति निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा सामिसं, अजरा निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि सामिसं, अब्याधि निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं सामिसं, अमतं निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको सामिसं, असोको निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो सामिसं, अपरिदेवो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो सामिसं, अनुपायासो निरामिसन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. गति सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. जाति सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. जरा सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. मरणं सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. सोको सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो सङ्खाराति अभिञ्ञेय्यं.

अनुप्पादो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पवत्तं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिमित्तं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनायूहना निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अप्पटिसन्धि निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अगति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनिब्बत्ति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपपत्ति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजाति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अजरं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अब्याधि निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अमतं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. असोको निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अपरिदेवो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. अनुपायासो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं.

उप्पादो सङ्खारा, अनुप्पादो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. पवत्तं सङ्खारा, अप्पवत्तं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. निमित्तं सङ्खारा, अनिमित्तं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. आयूहना सङ्खारा, अनायूहना निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. पटिसन्धि सङ्खारा, अप्पटिसन्धि निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. गति सङ्खारा, अगति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. निब्बत्ति सङ्खारा, अनिब्बत्ति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपपत्ति सङ्खारा, अनुपपत्ति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. जाति सङ्खारा, अजाति निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. जरा सङ्खारा, अजरा निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. ब्याधि सङ्खारा, अब्याधि निब्बान’’न्ति अभिञ्ञेय्यं. मरणं सङ्खारा, अमतं निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. सोको सङ्खारा, असोको निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. परिदेवो सङ्खारा, अपरिदेवो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं. उपायासो सङ्खारा, अनुपायासो निब्बानन्ति अभिञ्ञेय्यं.

पठमभाणवारो.

११. परिग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; परिवारट्ठो अभिञ्ञेय्यो; परिपूरट्ठो [परिपूरणट्ठो (क.), परिपूरिट्ठो (सी. अट्ठ.)] अभिञ्ञेय्यो; एकग्गट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अविसारट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनाविलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनिञ्जनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्तुपट्ठानवसेन चित्तस्स ठितट्ठो अभिञ्ञेय्यो; आरम्मणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; गोचरट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पहानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; परिच्चागट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वुट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विवट्टनट्ठो [निवत्तनट्ठो (क.)] अभिञ्ञेय्यो; सन्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पणीतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विमुत्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनासवट्ठो अभिञ्ञेय्यो; तरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनिमित्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अप्पणिहितट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सुञ्ञतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकरसट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनतिवत्तनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; युगनद्धट्ठो [युगनन्धनट्ठो (क.)] अभिञ्ञेय्यो; निय्यानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; हेतुट्ठो [हेतट्ठो (स्या.)] अभिञ्ञेय्यो; दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; आधिपतेय्यट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१२. समथस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विपस्सनाय अनुपस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समथविपस्सनानं एकरसट्ठो अभिञ्ञेय्यो; युगनद्धस्स अनतिवत्तनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सिक्खाय समादानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; आरम्मणस्स गोचरट्ठो अभिञ्ञेय्यो; लीनस्स चित्तस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; उद्धतस्स चित्तस्स निग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; उभोविसुद्धानं अज्झुपेक्खनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विसेसाधिगमट्ठो अभिञ्ञेय्यो; उत्तरि पटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सच्चाभिसमयट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधे पतिट्ठापकट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

सद्धिन्द्रियस्स अधिमोक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियिन्द्रियस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सतिन्द्रियस्स उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समाधिन्द्रियस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पञ्ञिन्द्रियस्स दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

सद्धाबलस्स अस्सद्धिये अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियबलस्स कोसज्जे अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सतिबलस्स पमादे अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समाधिबलस्स उद्धच्चे अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पञ्ञाबलस्स अविज्जाय अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

सतिसम्बोज्झङ्गस्स उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स पविचयट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियसम्बोज्झङ्गस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पीतिसम्बोज्झङ्गस्स फरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स उपसमट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समाधिसम्बोज्झङ्गस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स पटिसङ्खानट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

सम्मादिट्ठिया दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मासङ्कप्पस्स अभिनिरोपनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मावाचाय परिग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्माकम्मन्तस्स समुट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्माआजीवस्स वोदानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मावायामस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मासतिया उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मासमाधिस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१३. इन्द्रियानं आधिपतेय्यट्ठो अभिञ्ञेय्यो; बलानं अकम्पियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; बोज्झङ्गानं निय्यानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; मग्गस्स हेतुट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सतिपट्ठानानं उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सम्मप्पधानानं पदहनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; इद्धिपादानं इज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सच्चानं तथट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पयोगानं [मग्गानं (सब्बत्थ) अट्ठकथा पस्सितब्बा] पटिप्पस्सद्धट्ठो अभिञ्ञेय्यो; फलानं सच्छिकिरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

वितक्कस्स अभिनिरोपनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विचारस्स उपविचारट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पीतिया फरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सुखस्स अभिसन्दनट्ठो अभिञ्ञेय्यो. चित्तस्स एकग्गट्ठो अभिञ्ञेय्यो. आवज्जनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सञ्जाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकोदट्ठो अभिञ्ञेय्यो. अभिञ्ञाय ञातट्ठो अभिञ्ञेय्यो; परिञ्ञाय तीरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पहानस्स परिच्चागट्ठो अभिञ्ञेय्यो; भावनाय एकरसट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सच्छिकिरियाय फस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; खन्धानं खन्धट्ठो अभिञ्ञेय्यो; धातूनं धातुट्ठो [धातट्ठो (स्या.)] अभिञ्ञेय्यो; आयतनानं आयतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सङ्खतानं सङ्खतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; असङ्खतस्स असङ्खतट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१४. चित्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तानन्तरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स वुट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स विवट्टनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स हेतुट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स पच्चयट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स वत्थुट्ठो [वत्थट्ठो (स्या.)] अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स भूमट्ठो [भुम्मट्ठो (स्या. सी. अट्ठ.) (एकत्ते उपनिबन्धनट्ठो अभिञ्ञेय्यो) (क.) अट्ठकथा पस्सितब्बा] अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स आरम्मणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स गोचरट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स चरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स गतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स अभिनीहारट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स निय्यानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स निस्सरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१५. एकत्ते आवज्जनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते विजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सञ्जाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते एकदट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते उपनिबन्धट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पक्खन्दनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पसीदनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सन्तिट्ठनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते विमुच्चनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते ‘‘एतं सन्त’’न्ति पस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते यानीकतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते वत्थुकतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अनुट्ठितट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते परिचितट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सुसमारद्धट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते परिग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते परिवारट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते परिपूरट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते समोधानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अधिट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते आसेवनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते भावनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते बहुलीकम्मट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सुसमुग्गतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सुविमुत्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते बुज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अनुबुज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पटिबुज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सम्बुज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते बोधनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अनुबोधनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पटिबोधनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सम्बोधनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते बोधिपक्खियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अनुबोधिपक्खियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पटिबोधिपक्खियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सम्बोधिपक्खियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते जोतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते उज्जोतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते अनुजोतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते पटिजोतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; एकत्ते सञ्जोतनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१६. पतापनट्ठो [पकासनट्ठो (क.)] अभिञ्ञेय्यो; विरोचनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; किलेसानं सन्तापनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अमलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विमलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निम्मलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समयट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विवेकट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विवेकचरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विरागट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विरागचरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधचरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वोसग्गट्ठो [वोस्सग्गट्ठो (स्या. क.)] अभिञ्ञेय्यो; वोसग्गचरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विमुत्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; विमुत्तिचरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

छन्दट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स मूलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स पादट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स पधानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स इज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स अधिमोक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; छन्दस्स दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

वीरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स मूलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स पादट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स पधानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स इज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स अधिमोक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीरियस्स दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

चित्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स मूलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स पादट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स पधानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स इज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स अधिमोक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; चित्तस्स दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

वीमंसट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय मूलट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय पादट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय पधानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय इज्झनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय अधिमोक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय पग्गहट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय उपट्ठानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय अविक्खेपट्ठो अभिञ्ञेय्यो; वीमंसाय दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१७. दुक्खट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स पीळनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स सङ्खतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स सन्तापट्ठो अभिञ्ञेय्यो; दुक्खस्स विपरिणामट्ठो अभिञ्ञेय्यो. समुदयट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समुदयस्स आयूहनट्ठो [आयुहनट्ठो (स्या.)] अभिञ्ञेय्यो; समुदयस्स निदानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समुदयस्स सञ्ञोगट्ठो अभिञ्ञेय्यो; समुदयस्स पलिबोधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधस्स निस्सरणट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधस्स विवेकट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधस्स असङ्खतट्ठो अभिञ्ञेय्यो; निरोधस्स अमतट्ठो अभिञ्ञेय्यो. मग्गट्ठो अभिञ्ञेय्यो; मग्गस्स निय्यानट्ठो अभिञ्ञेय्यो; मग्गस्स हेतुट्ठो अभिञ्ञेय्यो; मग्गस्स दस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; मग्गस्स आधिपतेय्यट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

तथट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अनत्तट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सच्चट्ठो अभिञ्ञेय्यो; पटिवेधट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अभिजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; परिजाननट्ठो अभिञ्ञेय्यो; धम्मट्ठो अभिञ्ञेय्यो; धातुट्ठो अभिञ्ञेय्यो; ञातट्ठो अभिञ्ञेय्यो; सच्छिकिरियट्ठो अभिञ्ञेय्यो; फस्सनट्ठो अभिञ्ञेय्यो; अभिसमयट्ठो अभिञ्ञेय्यो.

१८. नेक्खम्मं अभिञ्ञेय्यं; अब्यापादो अभिञ्ञेय्यो; आलोकसञ्ञा अभिञ्ञेय्या; अविक्खेपो अभिञ्ञेय्यो; धम्मववत्थानं अभिञ्ञेय्यं; ञाणं अभिञ्ञेय्यं; पामोज्जं [पामुज्जं (स्या.)] अभिञ्ञेय्यं.

पठमं झानं अभिञ्ञेय्यं; दुतियं झानं अभिञ्ञेय्यं; ततियं झानं अभिञ्ञेय्यं; चतुत्थं झानं अभिञ्ञेय्यं. आकासानञ्चायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति अभिञ्ञेय्या.

अनिच्चानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; दुक्खानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; अनत्तानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; निब्बिदानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; विरागानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; निरोधानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; पटिनिस्सग्गानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; खयानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; वयानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; विपरिणामानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; अनिमित्तानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; अप्पणिहितानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; सुञ्ञतानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना अभिञ्ञेय्या; यथाभूतञाणदस्सनं अभिञ्ञेय्यं; आदीनवानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; पटिसङ्खानुपस्सना अभिञ्ञेय्या; विवट्टनानुपस्सना अभिञ्ञेय्या.

१९. सोतापत्तिमग्गो अभिञ्ञेय्यो; सोतापत्तिफलसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; सकदागामिमग्गो अभिञ्ञेय्यो; सकदागामिफलसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; अनागामिमग्गो अभिञ्ञेय्यो; अनागामिफलसमापत्ति अभिञ्ञेय्या; अरहत्तमग्गो अभिञ्ञेय्यो; अरहत्तफलसमापत्ति अभिञ्ञेय्या.

अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं अभिञ्ञेय्यं; अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेन सद्धाबलं अभिञ्ञेय्यं; कोसज्जे अकम्पियट्ठेन वीरियबलं अभिञ्ञेय्यं; पमादे अकम्पियट्ठेन सतिबलं अभिञ्ञेय्यं; उद्धच्चे अकम्पियट्ठेन समाधिबलं अभिञ्ञेय्यं; अविज्जाय अकम्पियट्ठेन पञ्ञाबलं अभिञ्ञेय्यं; उपट्ठानट्ठेन सतिसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; पविचयट्ठेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; पग्गहट्ठेन वीरियसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; फरणट्ठेन पीतिसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; उपसमट्ठेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; अविक्खेपट्ठेन समाधिसम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो; पटिसङ्खानट्ठेन उपेक्खासम्बोज्झङ्गो अभिञ्ञेय्यो.

दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठि अभिञ्ञेय्या; अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पो अभिञ्ञेय्यो; परिग्गहट्ठेन सम्मावाचा अभिञ्ञेय्या; समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तो अभिञ्ञेय्यो; वोदानट्ठेन सम्माआजीवो अभिञ्ञेय्यो; पग्गहट्ठेन सम्मावायामो अभिञ्ञेय्यो; उपट्ठानट्ठेन सम्मासति अभिञ्ञेय्या; अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधि अभिञ्ञेय्यो.

आधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रिया अभिञ्ञेय्या; अकम्पियट्ठेन बला अभिञ्ञेय्या; निय्यानट्ठेन बोज्झङ्गा अभिञ्ञेय्या; हेतुट्ठेन मग्गो अभिञ्ञेय्यो; उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठाना अभिञ्ञेय्या; पदहनट्ठेन सम्मप्पधाना अभिञ्ञेय्या; इज्झनट्ठेन इद्धिपादा अभिञ्ञेय्या; तथट्ठेन सच्चा अभिञ्ञेय्या; अविक्खेपट्ठेन समथो अभिञ्ञेय्यो; अनुपस्सनट्ठेन विपस्सना अभिञ्ञेय्या; एकरसट्ठेन समथविपस्सना अभिञ्ञेय्या; अनतिवत्तनट्ठेन युगनद्धं अभिञ्ञेय्यं.

संवरट्ठेन सीलविसुद्धि अभिञ्ञेय्या; अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि अभिञ्ञेय्या; दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि अभिञ्ञेय्या; मुत्तट्ठेन विमोक्खो अभिञ्ञेय्यो; पटिवेधट्ठेन विज्जा अभिञ्ञेय्या; परिच्चागट्ठेन विमुत्ति अभिञ्ञेय्या; समुच्छेदट्ठेन खये ञाणं अभिञ्ञेय्यं; पटिप्पस्सद्धट्ठेन अनुप्पादे ञाणं अभिञ्ञेय्यं.

२०. छन्दो मूलट्ठेन अभिञ्ञेय्यो; मनसिकारो समुट्ठानट्ठेन अभिञ्ञेय्यो; फस्सो समोधानट्ठेन अभिञ्ञेय्यो; वेदना समोसरणट्ठेन अभिञ्ञेय्या; समाधि पमुखट्ठेन अभिञ्ञेय्यो; सति आधिपतेय्यट्ठेन अभिञ्ञेय्या; पञ्ञा ततुत्तरट्ठेन अभिञ्ञेय्या; विमुत्ति सारट्ठेन अभिञ्ञेय्या; अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन अभिञ्ञेय्यं.

ये ये धम्मा अभिञ्ञाता होन्ति ते ते धम्मा ञाता होन्ति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्याति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति.

दुतियभाणवारो.

२१. कथं ‘‘इमे धम्मा परिञ्ञेय्या’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

एको धम्मो परिञ्ञेय्यो – फस्सो सासवो उपादानियो. द्वे धम्मा परिञ्ञेय्या – नामञ्च रूपञ्च. तयो धम्मा परिञ्ञेय्या – तिस्सो वेदना. चत्तारो धम्मा परिञ्ञेय्या – चत्तारो आहारा. पञ्च धम्मा परिञ्ञेय्या – पञ्चुपादानक्खन्धा. छ धम्मा परिञ्ञेय्या – छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त धम्मा परिञ्ञेय्या – सत्त विञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ धम्मा परिञ्ञेय्या – अट्ठ लोकधम्मा. नव धम्मा परिञ्ञेय्या – नव सत्तावासा. दस धम्मा परिञ्ञेय्या – दसायतनानि.

‘‘सब्बं, भिक्खवे, परिञ्ञेय्यं. किञ्च, भिक्खवे, सब्बं परिञ्ञेय्यं? चक्खु, भिक्खवे, परिञ्ञेय्यं; रूपा परिञ्ञेय्या; चक्खुविञ्ञाणं परिञ्ञेय्यं; चक्खुसम्फस्सो परिञ्ञेय्यो; यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि परिञ्ञेय्यं. सोतं परिञ्ञेय्यं; सद्दा परिञ्ञेय्या…पे… घानं परिञ्ञेय्यं, गन्धा परिञ्ञेय्या… जिव्हा परिञ्ञेय्या; रसा परिञ्ञेय्या… कायो परिञ्ञेय्यो; फोट्ठब्बा परिञ्ञेय्या…पे… मनो परिञ्ञेय्यो; धम्मा परिञ्ञेय्या… मनोविञ्ञाणं परिञ्ञेय्यं; मनोसम्फस्सो परिञ्ञेय्यो; यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि परिञ्ञेय्यं.’’ रूपं परिञ्ञेय्यं…पे… वेदना परिञ्ञेय्या… सञ्ञा परिञ्ञेय्या… सङ्खारा परिञ्ञेय्या… विञ्ञाणं परिञ्ञेय्यं… चक्खु परिञ्ञेय्यं…पे… जरामरणं परिञ्ञेय्यं… अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन परिञ्ञेय्यं. येसं येसं धम्मानं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स ते ते धम्मा पटिलद्धा होन्ति, एवं ते धम्मा परिञ्ञाता चेव होन्ति तीरिता च.

२२. नेक्खम्मं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स नेक्खम्मं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अब्यापादं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अब्यापादो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. आलोकसञ्ञं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स आलोकसञ्ञा पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अविक्खेपं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अविक्खेपो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. धम्मववत्थानं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स धम्मववत्थानं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. ञाणं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स ञाणं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. पामोज्जं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स पामोज्जं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च.

पठमं झानं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स पठमं झानं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. दुतियं झानं…पे… ततियं झानं… चतुत्थं झानं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स चतुत्थं झानं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. आकासानञ्चायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स आकासानञ्चायतनसमापत्ति पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्ति पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्ति पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्ति पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च.

अनिच्चानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अनिच्चानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. दुक्खानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स दुक्खानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अनत्तानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अनत्तानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. निब्बिदानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स निब्बिदानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. विरागानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स विरागानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. निरोधानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स निरोधानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. पटिनिस्सग्गानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स पटिनिस्सग्गानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. खयानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स खयानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. वयानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स वयानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. विपरिणामानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स विपरिणामानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अनिमित्तानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अनिमित्तानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अप्पणिहितानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अप्पणिहितानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. सुञ्ञतानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स सुञ्ञतानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च.

अधिपञ्ञाधम्मविपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अधिपञ्ञाधम्मविपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. यथाभूतञाणदस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स यथाभूतञाणदस्सनं पटिलद्धं होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. आदीनवानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स आदीनवानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. पटिसङ्खानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स पटिसङ्खानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. विवट्टनानुपस्सनं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स विवट्टनानुपस्सना पटिलद्धा होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च.

सोतापत्तिमग्गं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स सोतापत्तिमग्गो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. सकदागामिमग्गं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स सकदागामिमग्गो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अनागामिमग्गं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अनागामिमग्गो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च. अरहत्तमग्गं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स अरहत्तमग्गो पटिलद्धो होति. एवं सो धम्मो परिञ्ञातो चेव होति तीरितो च.

येसं येसं धम्मानं पटिलाभत्थाय वायमन्तस्स ते ते धम्मा पटिलद्धा होन्ति. एवं ते धम्मा परिञ्ञाता चेव होन्ति तीरिता च. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा परिञ्ञेय्याति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति.

२३. कथं ‘‘इमे धम्मा पहातब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

एको धम्मो पहातब्बो – अस्मिमानो. द्वे धम्मा पहातब्बा – अविज्जा च भवतण्हा च. तयो धम्मा पहातब्बा – तिस्सो तण्हा. चत्तारो धम्मा पहातब्बा – चत्तारो ओघा. पञ्च धम्मा पहातब्बा – पञ्च नीवरणानि. छ धम्मा पहातब्बा – छ तण्हाकाया. सत्त धम्मा पहातब्बा – सत्तानुसया. अट्ठ धम्मा पहातब्बा – अट्ठ मिच्छत्ता. नव धम्मा पहातब्बा – नव तण्हामूलका. दस धम्मा पहातब्बा – दस मिच्छत्ता.

२४. द्वे पहानानि – समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं. समुच्छेदप्पहानञ्च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो; पटिप्पस्सद्धिप्पहानञ्च फलक्खणे. तीणि पहानानि – कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्मं; रूपानमेतं निस्सरणं यदिदं आरुप्पं; यं खो पन किञ्चि भूतं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं, निरोधो तस्स निस्सरणं. नेक्खम्मं पटिलद्धस्स कामा पहीना चेव होन्ति परिच्चत्ता च. आरुप्पं पटिलद्धस्स रूपा पहीना चेव होन्ति परिच्चत्ता च. निरोधं पटिलद्धस्स सङ्खारा पहीना चेव होन्ति परिच्चत्ता च. चत्तारि पहानानि दुक्खसच्चं परिञ्ञापटिवेधं पटिविज्झन्तो पजहति; समुदयसच्चं पहानपटिवेधं पटिविज्झन्तो पजहति; निरोधसच्चं सच्छिकिरियापटिवेधं पटिविज्झन्तो पजहति; मग्गसच्चं भावनापटिवेधं पटिविज्झन्तो पजहति. पञ्च पहानानि – विक्खम्भनप्पहानं, तदङ्गप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानं. विक्खम्भनप्पहानञ्च नीवरणानं पठमं झानं भावयतो; तदङ्गप्पहानञ्च दिट्ठिगतानं निब्बेधभागियं समाधिं भावयतो; समुच्छेदप्पहानञ्च लोकुत्तरं खयगामिमग्गं भावयतो; पटिप्पस्सद्धिप्पहानञ्च फलक्खणे; निस्सरणप्पहानञ्च निरोधो निब्बानं.

‘‘सब्बं, भिक्खवे, पहातब्बं. किञ्च, भिक्खवे, सब्बं पहातब्बं? चक्खु, भिक्खवे, पहातब्बं; रूपा पहातब्बा; चक्खुविञ्ञाणं पहातब्बं; चक्खुसम्फस्सो पहातब्बो; यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि पहातब्बं. सोतं पहातब्बं; सद्दा पहातब्बा…पे… घानं पहातब्बं; गन्धा पहातब्बा… जिव्हा पहातब्बा; रसा पहातब्बा… कायो पहातब्बो; फोट्ठब्बा पहातब्बा… मनो पहातब्बो; धम्मा पहातब्बा… मनोविञ्ञाणं पहातब्बं;… मनोसम्फस्सो पहातब्बो; यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि पहातब्बं.’’ रूपं पस्सन्तो पजहति, वेदनं पस्सन्तो पजहति, सञ्ञं पस्सन्तो पजहति, सङ्खारे पस्सन्तो पजहति, विञ्ञाणं पस्सन्तो पजहति. चक्खुं…पे… जरामरणं…पे… अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन पस्सन्तो पजहति. ये ये धम्मा पहीना होन्ति ते ते धम्मा परिच्चत्ता होन्ति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा पहातब्बाति सोतावधानं, तं पजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति.

ततियभाणवारो.

२५. कथं ‘‘इमे धम्मा भावेतब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

एको धम्मो भावेतब्बो – कायगतासति सातसहगता. द्वे धम्मा भावेतब्बा – समथो च विपस्सना च. तयो धम्मा भावेतब्बा – तयो समाधी. चत्तारो धम्मा भावेतब्बा – चत्तारो सतिपट्ठाना. पञ्च धम्मा भावेतब्बा – पञ्चङ्गिको समाधि [सम्मासमाधी (स्या.)]. छ धम्मा भावेतब्बा – छ अनुस्सतिट्ठानानि. सत्त धम्मा भावेतब्बा – सत्त बोज्झङ्गा. अट्ठ धम्मा भावेतब्बा – अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो. नव धम्मा भावेतब्बा – नव पारिसुद्धिपधानियङ्गानि. दस धम्मा भावेतब्बा – दस कसिणायतनानि.

२६. द्वे भावना – लोकिया च भावना, लोकुत्तरा च भावना. तिस्सो भावना – रूपावचरकुसलानं धम्मानं भावना, अरूपावचरकुसलानं धम्मानं भावना, अपरियापन्नकुसलानं धम्मानं भावना. रूपावचरकुसलानं धम्मानं भावना अत्थि हीना, अत्थि मज्झिमा, अत्थि पणीता. अरूपावचरकुसलानं धम्मानं भावना अत्थि हीना, अत्थि मज्झिमा, अत्थि पणीता. अपरियापन्नकुसलानं धम्मानं भावना पणीता.

२७. चतस्सो भावना – दुक्खसच्चं परिञ्ञापटिवेधं पटिविज्झन्तो भावेति, समुदयसच्चं पहानप्पटिवेधं पटिविज्झन्तो भावेति, निरोधसच्चं सच्छिकिरियापटिवेधं पटिविज्झन्तो भावेति, मग्गसच्चं भावनापटिवेधं पटिविज्झन्तो भावेति. इमा चतस्सो भावना.

अपरापि चतस्सो भावना – एसनाभावना, पटिलाभाभावना, एकरसाभावना, आसेवनाभावना. कतमा एसनाभावना? सब्बेसं समाधिं समापज्जन्तानं तत्थ जाता धम्मा एकरसा होन्तीति – अयं एसनाभावना. कतमा पटिलाभाभावना? सब्बेसं समाधिं समापन्नानं तत्थ जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – अयं पटिलाभाभावना. कतमा एकरसाभावना? अधिमोक्खट्ठेन सद्धिन्द्रियं भावयतो सद्धिन्द्रियस्स वसेन चत्तारि इन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. पग्गहट्ठेन वीरियिन्द्रियं भावयतो वीरियिन्द्रियस्स वसेन चत्तारि इन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. उपट्ठानट्ठेन सतिन्द्रियं भावयतो सतिन्द्रियस्स वसेन चत्तारि इन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. अविक्खेपट्ठेन समाधिन्द्रियं भावयतो समाधिन्द्रियस्स वसेन चत्तारि इन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. दस्सनट्ठेन पञ्ञिन्द्रियं भावयतो पञ्ञिन्द्रियस्स वसेन चत्तारि इन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना.

अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेन सद्धाबलं भावयतो सद्धाबलस्स वसेन चत्तारि बलानि एकरसा होन्तीति – बलानं एकरसट्ठेन भावना. कोसज्जे अकम्पियट्ठेन वीरियबलं भावयतो वीरियबलस्स वसेन चत्तारि बलानि एकरसा होन्तीति – बलानं एकरसट्ठेन भावना. पमादे अकम्पियट्ठेन सतिबलं भावयतो सतिबलस्स वसेन चत्तारि बलानि एकरसा होन्तीति – बलानं एकरसट्ठेन भावना. उद्धच्चे अकम्पियट्ठेन समाधिबलं भावयतो समाधिबलस्स वसेन चत्तारि बलानि एकरसा होन्तीति – बलानं एकरसट्ठेन भावना. अविज्जाय अकम्पियट्ठेन पञ्ञाबलं भावयतो पञ्ञाबलस्स वसेन चत्तारि बलानि एकरसा होन्तीति – बलानं एकरसट्ठेन भावना.

उपट्ठानट्ठेन सतिसम्बोज्झङ्गं भावयतो सतिसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. पविचयट्ठेन धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं भावयतो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. पग्गहट्ठेन वीरियसम्बोज्झङ्गं भावयतो वीरियसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. फरणट्ठेन पीतिसम्बोज्झङ्गं भावयतो पीतिसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. उपसमट्ठेन पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं भावयतो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. अविक्खेपट्ठेन समाधिसम्बोज्झङ्गं भावयतो समाधिसम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. पटिसङ्खानट्ठेन उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावयतो उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स वसेन छ बोज्झङ्गा एकरसा होन्तीति – बोज्झङ्गानं एकरसट्ठेन भावना.

दस्सनट्ठेन सम्मादिट्ठिं भावयतो सम्मादिट्ठिया वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. अभिनिरोपनट्ठेन सम्मासङ्कप्पं भावयतो सम्मासङ्कप्पस्स वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. परिग्गहट्ठेन सम्मावाचं भावयतो सम्मावाचाय वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. समुट्ठानट्ठेन सम्माकम्मन्तं भावयतो सम्माकम्मन्तस्स वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. वोदानट्ठेन सम्माआजीवं भावयतो सम्माआजीवस्स वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. पग्गहट्ठेन सम्मावायामं भावयतो सम्मावायामस्स वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. उपट्ठानट्ठेन सम्मासतिं भावयतो सम्मासतिया वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. अविक्खेपट्ठेन सम्मासमाधिं भावयतो सम्मासमाधिस्स वसेन सत्त मग्गङ्गा एकरसा होन्तीति – मग्गङ्गानं एकरसट्ठेन भावना. अयं एकरसाभावना.

कतमा आसेवनाभावना? इध भिक्खु पुब्बण्हसमयं आसेवति, मज्झन्हिकसमयम्पि [मज्झन्तिकसमयम्पि (स्या. क.)] आसेवति, सायन्हसमयम्पि आसेवति, पुरेभत्तम्पि आसेवति, पच्छाभत्तम्पि आसेवति, पुरिमेपि यामे आसेवति, मज्झिमेपि यामे आसेवति, पच्छिमेपि यामे आसेवति, रत्तिम्पि आसेवति, दिवापि आसेवति, रत्तिन्दिवापि [रत्तिदिवापि (क.)] आसेवति, काळेपि आसेवति, जुण्हेपि आसेवति, वस्सेपि आसेवति, हेमन्तेपि आसेवति, गिम्हेपि आसेवति, पुरिमेपि वयोखन्धे आसेवति, मज्झिमेपि वयोखन्धे आसेवति, पच्छिमेपि वयोखन्धे आसेवति – अयं आसेवनाभावना. इमा चतस्सो भावना.

२८. अपरापि चतस्सो भावना – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना, आसेवनट्ठेन भावना. कथं तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना? कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. ब्यापादं पजहतो अब्यापादवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. थिनमिद्धं [थीनमिद्धं (स्या. सी. अट्ठ.)] पजहतो आलोकसञ्ञावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. उद्धच्चं पजहतो अविक्खेपवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. विचिकिच्छं पजहतो धम्मववत्थानवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अविज्जं पजहतो ञाणवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अरतिं पजहतो पामोज्जवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. नीवरणे पजहतो पठमज्झानवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. वितक्कविचारे पजहतो दुतियज्झानवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. पीतिं पजहतो ततियज्झानवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सुखदुक्खे पजहतो चतुत्थज्झानवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना.

रूपसञ्ञं पटिघसञ्ञं नानत्तसञ्ञं पजहतो आकासानञ्चायतनसमापत्तिवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. आकासानञ्चायतनसञ्ञं पजहतो विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञं पजहतो आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञं पजहतो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना.

निच्चसञ्ञं पजहतो अनिच्चानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सुखसञ्ञं पजहतो दुक्खानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अत्तसञ्ञं पजहतो अनत्तानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. नन्दिं पजहतो निब्बिदानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. रागं पजहतो विरागानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. समुदयं पजहतो निरोधानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. आदानं पजहतो पटिनिस्सग्गानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. घनसञ्ञं पजहतो खयानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. आयूहनं पजहतो वयानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. धुवसञ्ञं पजहतो विपरिणामानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. निमित्तं पजहतो अनिमित्तानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. पणिधिं पजहतो अप्पणिहितानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अभिनिवेसं पजहतो सुञ्ञतानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सारादानाभिनिवेसं पजहतो अधिपञ्ञा धम्मविपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सम्मोहाभिनिवेसं पजहतो यथाभूतञाणदस्सनवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. आलयाभिनिवेसं पजहतो आदीनवानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अप्पटिसङ्खं पजहतो पटिसङ्खानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सञ्ञोगाभिनिवेसं पजहतो विवट्टनानुपस्सनावसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना.

दिट्ठेकट्ठे किलेसे पजहतो सोतापत्तिमग्गवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. ओळारिके किलेसे पजहतो सकदागामिमग्गवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. अनुसहगते किलेसे पजहतो अनागामिमग्गवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन जाता धम्मा अञ्ञमञ्ञं नातिवत्तन्तीति – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना. एवं तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन भावना.

कथं इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना? कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन पञ्चिन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. ब्यापादं पजहतो अब्यापादवसेन पञ्चिन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन पञ्चिन्द्रियानि एकरसा होन्तीति – इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना. एवं इन्द्रियानं एकरसट्ठेन भावना.

कथं तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना? कामच्छन्दं पजहतो नेक्खम्मवसेन वीरियं वाहेतीति – तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना. ब्यापादं पजहतो अब्यापादवसेन वीरियं वाहेतीति – तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना…पे… सब्बकिलेसे पजहतो अरहत्तमग्गवसेन वीरियं वाहेतीति – तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना. एवं तदुपगवीरियवाहनट्ठेन भावना.

कथं आसेवनट्ठेन भावना? कामच्छन्दं पजहन्तो नेक्खम्मं आसेवतीति – आसेवनट्ठेन भावना. ब्यापादं पजहन्तो अब्यापादं आसेवतीति – आसेवनट्ठेन भावना…पे… सब्बकिलेसे पजहन्तो अरहत्तमग्गं आसेवतीति – आसेवनट्ठेन भावना. एवं आसेवनट्ठेन भावना.

इमा चतस्सो भावना रूपं पस्सन्तो भावेति, वेदनं पस्सन्तो भावेति, सञ्ञं पस्सन्तो भावेति, सङ्खारे पस्सन्तो भावेति, विञ्ञाणं पस्सन्तो भावेति, चक्खुं…पे… जरामरणं…पे… अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन पस्सन्तो भावेति. ये ये धम्मा भाविता होन्ति ते ते धम्मा एकरसा होन्ति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा भावेतब्बाति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति.

चतुत्थभाणवारो.

२९. कथं ‘‘इमे धम्मा सच्छिकातब्बा’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

एको धम्मो सच्छिकातब्बो – अकुप्पा चेतोविमुत्ति. द्वे धम्मा सच्छिकातब्बा – विज्जा च विमुत्ति च. तयो धम्मा सच्छिकातब्बा – तिस्सो विज्जा. चत्तारो धम्मा सच्छिकातब्बा – चत्तारि सामञ्ञफलानि. पञ्च धम्मा सच्छिकातब्बा – पञ्च धम्मक्खन्धा. छ धम्मा सच्छिकातब्बा – छ अभिञ्ञा. सत्त धम्मा सच्छिकातब्बा – सत्त खीणासवबलानि. अट्ठ धम्मा सच्छिकातब्बा – अट्ठ विमोक्खा. नव धम्मा सच्छिकातब्बा – नव अनुपुब्बनिरोधा. दस धम्मा सच्छिकातब्बा – दस असेक्खा धम्मा.

‘‘सब्बं, भिक्खवे, सच्छिकातब्बं. किञ्च, भिक्खवे, सब्बं सच्छिकातब्बं? चक्खु, भिक्खवे, सच्छिकातब्बं; रूपा सच्छिकातब्बा; चक्खुविञ्ञाणं सच्छिकातब्बं; चक्खुसम्फस्सो सच्छिकातब्बो; यम्पिदं चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि सच्छिकातब्बं. सोतं सच्छिकातब्बं; सद्दा सच्छिकातब्बा…पे… घानं सच्छिकातब्बं; गन्धा सच्छिकातब्बा… जिव्हा सच्छिकातब्बा; रसा सच्छिकातब्बा… कायो सच्छिकातब्बो; फोट्ठब्बा सच्छिकातब्बा… मनो सच्छिकातब्बो; धम्मा सच्छिकातब्बा; मनोविञ्ञाणं सच्छिकातब्बं; मनोसम्फस्सो सच्छिकातब्बो; यम्पिदं मनोसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति वेदयितं सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, तम्पि सच्छिकातब्बं’’. रूपं पस्सन्तो सच्छिकरोति, वेदनं पस्सन्तो सच्छिकरोति, सञ्ञं पस्सन्तो सच्छिकरोति, सङ्खारे पस्सन्तो सच्छिकरोति, विञ्ञाणं पस्सन्तो सच्छिकरोति. चक्खुं…पे… जरामरणं…पे… अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन पस्सन्तो सच्छिकरोति. ये ये धम्मा सच्छिकता होन्ति ते ते धम्मा फस्सिता [फुसिता (स्या.)] होन्ति. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा सच्छिकातब्बाति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति.

३०. कथं ‘‘इमे धम्मा हानभागिया, इमे धम्मा ठितिभागिया, इमे धम्मा विसेसभागिया, इमे धम्मा निब्बेधभागिया’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

दुतियस्स झानस्स लाभिं वितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. उपेक्खासुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

ततियस्स झानस्स लाभिं पीतिसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. अदुक्खमसुखसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

चतुत्थस्स झानस्स लाभिं उपेक्खासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

आकासानञ्चायतनस्स लाभिं रूपसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

विञ्ञाणञ्चायतनस्स लाभिं आकासानञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. आकिञ्चञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो.

आकिञ्चञ्ञायतनस्स लाभिं विञ्ञाणञ्चायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – हानभागियो धम्मो. तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति – ठितिभागियो धम्मो. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति – विसेसभागियो धम्मो. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसंहिता – निब्बेधभागियो धम्मो. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इमे धम्मा हानभागिया, इमे धम्मा ठितिभागिया, इमे धम्मा विसेसभागिया, इमे धम्मा निब्बेधभागियाति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं’’.

३१. कथं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे सङ्खारा दुक्खा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं? ‘‘रूपं अनिच्चं खयट्ठेन, दुक्खं भयट्ठेन, अनत्ता असारकट्ठेना’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं. ‘‘वेदना…पे… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं… चक्खु…पे… जरामरणं अनिच्चं खयट्ठेन, दुक्खं भयट्ठेन, अनत्ता असारकट्ठेना’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे सङ्खारा दुक्खा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं.

३२. कथं ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, इदं दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, इदं दुक्खनिरोधं अरियसच्चं, इदं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं?

३३. तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा, जरापि दुक्खा, मरणम्पि दुक्खं, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासापि दुक्खा, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो दुक्खो, यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं; सङ्खित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा [पञ्चुपादानक्खन्धापि (क.) सतिपट्ठानसुत्ते सच्चविभङ्गे च पस्सितब्बं] दुक्खा.

तत्थ कतमा जाति? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जाति सञ्जाति ओक्कन्ति अभिनिब्बत्ति खन्धानं पातुभावो आयतनानं पटिलाभो – अयं वुच्चति जाति.

तत्थ कतमा जरा या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जरा जीरणता खण्डिच्चं पालिच्चं वलित्तचता आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाको – अयं वुच्चति जरा.

तत्थ कतमं मरणं? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हा तम्हा सत्तनिकाया चुति चवनता भेदो अन्तरधानं मच्चु मरणं कालकिरिया [कालंकिरिया (क.)] खन्धानं भेदो कळेवरस्स निक्खेपो जीवितिन्द्रियस्सुपच्छेदो – इदं वुच्चति मरणं.

तत्थ कतमो सोको? ञातिब्यसनेन [यो ञातिब्यसनेन (स्या.) पस्स सच्चविभङ्गे] वा फुट्ठस्स, भोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, रोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, सीलब्यसनेन वा फुट्ठस्स, दिट्ठिब्यसनेन वा फुट्ठस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन ब्यसनेन समन्नागतस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स सोको सोचना सोचितत्तं अन्तोसोको अन्तोपरिसोको चेतसो परिज्झायना दोमनस्सं सोकसल्लं – अयं वुच्चति सोको.

तत्थ कतमो परिदेवो? ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स, भोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, रोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, सीलब्यसनेन वा फुट्ठस्स, दिट्ठिब्यसनेन वा फुट्ठस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन ब्यसनेन समन्नागतस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स आदेवो परिदेवो आदेवना, परिदेवना आदेवितत्तं परिदेवितत्तं वाचा पलापो विप्पलापो लालप्पो लालप्पना लालप्पितत्तं – अयं वुच्चति परिदेवो.

तत्थ कतमं दुक्खं? यं कायिकं असातं कायिकं दुक्खं कायसम्फस्सजं असातं दुक्खं वेदयितं, कायसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – इदं वुच्चति दुक्खं.

तत्थ कतमं दोमनस्सं? यं चेतसिकं असातं चेतसिकं दुक्खं, चेतोसम्फस्सजं असातं वेदयितं, चेतोसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना – इदं वुच्चति दोमनस्सं.

तत्थ कतमो उपायासो? ञातिब्यसनेन वा फुट्ठस्स, भोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, रोगब्यसनेन वा फुट्ठस्स, सीलब्यसनेन वा फुट्ठस्स, दिट्ठिब्यसनेन वा फुट्ठस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन ब्यसनेन समन्नागतस्स, अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स आयासो उपायासो आयासना उपायासना आयासितत्तं उपायासितत्तं – अयं वुच्चति उपायासो.

तत्थ कतमो अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो? इध यस्स ते होन्ति अनिट्ठा अकन्ता अमनापा रूपा सद्दा गन्धा रसा फोट्ठब्बा, ये वा पनस्स ते होन्ति अनत्थकामा अहितकामा अफासुकामा अयोगक्खेमकामा, या तेहि सद्धिं सङ्गति समागमो समोधानं मिस्सीभावो – अयं वुच्चति अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो.

तत्थ कतमो पियेहि विप्पयोगो दुक्खो? इध यस्स ते होन्ति इट्ठा कन्ता मनापा रूपा सद्दा गन्धा रसा फोट्ठब्बा, ये वा पनस्स ते होन्ति अत्थकामा हितकामा फासुकामा योगक्खेमकामा माता वा पिता वा भाता वा भगिनी वा मित्ता वा अमच्चा वा ञाती वा सालोहिता वा, या तेहि सद्धिं असङ्गति असमागमो असमोधानं अमिस्सीभावो – अयं वुच्चति पियेहि विप्पयोगो दुक्खो.

तत्थ कतमं यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं? जातिधम्मानं सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जति – ‘‘अहो वत मयं न जातिधम्मा अस्साम, न च वत नो जाति आगच्छेय्या’’ति. न खो पनेतं इच्छाय पत्तब्बं – इदम्पि यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं. जराधम्मानं सत्तानं…पे… ब्याधिधम्मानं सत्तानं… मरणधम्मानं सत्तानं… सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासधम्मानं सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जति – ‘‘अहो वत मयं न सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासधम्मा अस्साम, न च वत नो सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा आगच्छेय्यु’’न्ति. न खो पनेतं इच्छाय पत्तब्बं – इदम्पि यम्पिच्छं न लभति तम्पि दुक्खं.

तत्थ कतमे सङ्खित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा? सेय्यथिदं [सेय्यथीदं (स्या. सी. अट्ठ.)] – रूपुपादानक्खन्धो, [रूपूपादानक्खन्धो (स्या.) एवमुपरिपि], वेदनुपादानक्खन्धो सञ्ञुपादानक्खन्धो, सङ्खारुपादानक्खन्धो, विञ्ञाणुपादानक्खन्धो – इमे वुच्चन्ति सङ्खित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा. इदं वुच्चति दुक्खं अरियसच्चं.

३४. तत्थ कतमं दुक्खसमुदयं अरियसच्चं? यायं तण्हा पोनोभविका [पोनोब्भविका (स्या.)] नन्दिरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, सेय्यथिदं – कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा, सा खो पनेसा तण्हा कत्थ उप्पज्जमाना उप्पज्जति, कत्थ निविसमाना निविसति? यं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति. किञ्च लोके पियरूपं सातरूपं? चक्खु लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति. सोतं लोके…पे… घानं लोके… जिव्हा लोके… कायो लोके… मनो लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति. रूपा लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति. सद्दा लोके पियरूपं सातरूपं…पे… धम्मा लोके… चक्खुविञ्ञाणं लोके…पे… मनोविञ्ञाणं लोके… चक्खुसम्फस्सो लोके…पे… मनोसम्फस्सो लोके… चक्खुसम्फस्सजा वेदना लोके…पे… मनोसम्फस्सजा वेदना लोके… रूपसञ्ञा लोके…पे… धम्मसञ्ञा लोके… रूपसञ्चेतना लोके…पे… धम्मसञ्चेतना लोके… रूपतण्हा लोके…पे… धम्मतण्हा लोके… रूपवितक्को लोके…पे… धम्मवितक्को लोके… रूपविचारो लोके…पे… धम्मविचारो लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति. इदं वुच्चति दुक्खसमुदयं अरियसच्चं.

३५. तत्थ कतमं दुक्खनिरोधं अरियसच्चं? यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो, सा खो पनेसा तण्हा कत्थ पहीयमाना पहीयति, कत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति? यं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति. किञ्च लोके पियरूपं सातरूपं? चक्खुलोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति…पे… धम्मविचारो लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति. इदं वुच्चति दुक्खनिरोधं अरियसच्चं.

३६. तत्थ कतमं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि. तत्थ कतमा सम्मादिट्ठि? दुक्खे ञाणं, दुक्खसमुदये ञाणं, दुक्खनिरोधे ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं – अयं वुच्चति सम्मादिट्ठि.

तत्थ कतमो सम्मासङ्कप्पो? नेक्खम्मसङ्कप्पो, अब्यापादसङ्कप्पो, अविहिंसासङ्कप्पो – अयं वुच्चति सम्मासङ्कप्पो.

तत्थ कतमा सम्मावाचा? मुसावादा वेरमणी [वेरमणि (क.)], पिसुणाय वाचाय वेरमणी, फरुसाय वाचाय वेरमणी, सम्फप्पलापा वेरमणी – अयं वुच्चति सम्मावाचा.

तत्थ कतमो सम्माकम्मन्तो? पाणातिपाता वेरमणी, अदिन्नादाना वेरमणी, कामेसुमिच्छाचारा वेरमणी – अयं वुच्चति सम्माकम्मन्तो.

तत्थ कतमो सम्माआजीवो? इध अरियसावको मिच्छाआजीवं पहाय सम्माआजीवेन जीविकं [जीवितं (क.)] कप्पेति – अयं वुच्चति सम्माआजीवो.

तत्थ कतमो सम्मावायामो? इध भिक्खु अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति, उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय…पे… अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय …पे… उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति – अयं वुच्चति सम्मावायामो.

तत्थ कतमा सम्मासति? इध भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. वेदनासु…पे… चित्ते…पे… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं – अयं वुच्चति सम्मासति.

तत्थ कतमो सम्मासमाधि? इध भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो च सम्पजानो सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति, यं तं अरिया आचिक्खन्ति – ‘‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’’ति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति सम्मासमाधि. इदं वुच्चति दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं. तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा. तेन वुच्चति – ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, इदं दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, इदं दुक्खनिरोधं अरियसच्चं, इदं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाणं. एवं सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणं.