नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

खुद्दकनिकाये

धम्मपदपाळि

१. यमकवग्गो

१. मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया;

मनसा चे पदुट्ठेन, भासति वा करोति वा;

ततो नं दुक्खमन्वेति, चक्कंव वहतो पदं.

२. मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया;

मनसा चे पसन्नेन, भासति वा करोति वा;

ततो नं सुखमन्वेति, छायाव अनपायिनी [अनुपायिनी (क.)].

३. अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि [अजिनी (?)] मं अहासि मे;

ये च तं उपनय्हन्ति, वेरं तेसं न सम्मति.

४. अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;

ये च तं नुपनय्हन्ति, वेरं तेसूपसम्मति.

५. न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं;

अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो.

६. परे च न विजानन्ति, मयमेत्थ यमामसे;

ये च तत्थ विजानन्ति, ततो सम्मन्ति मेधगा.

७. सुभानुपस्सिं विहरन्तं, इन्द्रियेसु असंवुतं;

भोजनम्हि चामत्तञ्ञुं, कुसीतं हीनवीरियं;

तं वे पसहति मारो, वातो रुक्खंव दुब्बलं.

८. असुभानुपस्सिं विहरन्तं, इन्द्रियेसु सुसंवुतं;

भोजनम्हि च मत्तञ्ञुं, सद्धं आरद्धवीरियं;

तं वे नप्पसहति मारो, वातो सेलंव पब्बतं.

९. अनिक्कसावो कासावं, यो वत्थं परिदहिस्सति;

अपेतो दमसच्चेन, न सो कासावमरहति.

१०. यो च वन्तकसावस्स, सीलेसु सुसमाहितो;

उपेतो दमसच्चेन, स वे कासावमरहति.

११. असारे सारमतिनो, सारे चासारदस्सिनो;

ते सारं नाधिगच्छन्ति, मिच्छासङ्कप्पगोचरा.

१२. सारञ्च सारतो ञत्वा, असारञ्च असारतो;

ते सारं अधिगच्छन्ति, सम्मासङ्कप्पगोचरा.

१३. यथा अगारं दुच्छन्नं, वुट्ठी समतिविज्झति;

एवं अभावितं चित्तं, रागो समतिविज्झति.

१४. यथा अगारं सुछन्नं, वुट्ठी न समतिविज्झति;

एवं सुभावितं चित्तं, रागो न समतिविज्झति.

१५. इध सोचति पेच्च सोचति, पापकारी उभयत्थ सोचति;

सो सोचति सो विहञ्ञति, दिस्वा कम्मकिलिट्ठमत्तनो.

१६. इध मोदति पेच्च मोदति, कतपुञ्ञो उभयत्थ मोदति;

सो मोदति सो पमोदति, दिस्वा कम्मविसुद्धिमत्तनो.

१७. इध तप्पति पेच्च तप्पति, पापकारी [पापकारि (?)] उभयत्थ तप्पति;

‘‘पापं मे कत’’न्ति तप्पति, भिय्यो [भीयो (सी.)] तप्पति दुग्गतिं गतो.

१८. इध नन्दति पेच्च नन्दति, कतपुञ्ञो उभयत्थ नन्दति;

‘‘पुञ्ञं मे कत’’न्ति नन्दति, भिय्यो नन्दति सुग्गतिं गतो.

१९. बहुम्पि चे संहित [सहितं (सी. स्या. कं. पी.)] भासमानो, न तक्करो होति नरो पमत्तो;

गोपोव गावो गणयं परेसं, न भागवा सामञ्ञस्स होति.

२०. अप्पम्पि चे संहित भासमानो, धम्मस्स होति [होती (सी. पी.)] अनुधम्मचारी;

रागञ्च दोसञ्च पहाय मोहं, सम्मप्पजानो सुविमुत्तचित्तो;

अनुपादियानो इध वा हुरं वा, स भागवा सामञ्ञस्स होति.

यमकवग्गो पठमो निट्ठितो.

२. अप्पमादवग्गो

२१. अप्पमादो अमतपदं [अमतं पदं (क.)], पमादो मच्चुनो पदं;

अप्पमत्ता न मीयन्ति, ये पमत्ता यथा मता.

२२. एवं [एतं (सी. स्या. कं. पी.)] विसेसतो ञत्वा, अप्पमादम्हि पण्डिता;

अप्पमादे पमोदन्ति, अरियानं गोचरे रता.

२३. ते झायिनो साततिका, निच्चं दळ्हपरक्कमा;

फुसन्ति धीरा निब्बानं, योगक्खेमं अनुत्तरं.

२४. उट्ठानवतो सतीमतो [सतिमतो (सी. स्या. क.)], सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो;

सञ्ञतस्स धम्मजीविनो, अप्पमत्तस्स [अपमत्तस्स (?)] यसोभिवड्ढति.

२५. उट्ठानेनप्पमादेन, संयमेन दमेन च;

दीपं कयिराथ मेधावी, यं ओघो नाभिकीरति.

२६. पमादमनुयुञ्जन्ति, बाला दुम्मेधिनो जना;

अप्पमादञ्च मेधावी, धनं सेट्ठंव रक्खति.

२७. मा पमादमनुयुञ्जेथ, मा कामरतिसन्थवं [सन्धवं (क)];

अप्पमत्तो हि झायन्तो, पप्पोति विपुलं सुखं.

२८. पमादं अप्पमादेन, यदा नुदति पण्डितो;

पञ्ञापासादमारुय्ह, असोको सोकिनिं पजं;

पब्बतट्ठोव भूमट्ठे [भुम्मट्ठे (सी. स्या.)], धीरो बाले अवेक्खति.

२९. अप्पमत्तो पमत्तेसु, सुत्तेसु बहुजागरो;

अबलस्संव सीघस्सो, हित्वा याति सुमेधसो.

३०. अप्पमादेन मघवा, देवानं सेट्ठतं गतो;

अप्पमादं पसंसन्ति, पमादो गरहितो सदा.

३१. अप्पमादरतो भिक्खु, पमादे भयदस्सि वा;

संयोजनं अणुं थूलं, डहं अग्गीव गच्छति.

३२. अप्पमादरतो भिक्खु, पमादे भयदस्सि वा;

अभब्बो परिहानाय, निब्बानस्सेव सन्तिके.

अप्पमादवग्गो दुतियो निट्ठितो.

३. चित्तवग्गो

३३. फन्दनं चपलं चित्तं, दूरक्खं [दुरक्खं (सब्बत्थ)] दुन्निवारयं;

उजुं करोति मेधावी, उसुकारोव तेजनं.

३४. वारिजोव थले खित्तो, ओकमोकतउब्भतो;

परिफन्दतिदं चित्तं, मारधेय्यं पहातवे.

३५. दुन्निग्गहस्स लहुनो, यत्थकामनिपातिनो;

चित्तस्स दमथो साधु, चित्तं दन्तं सुखावहं.

३६. सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं;

चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावहं.

३७. दूरङ्गमं एकचरं [एकचारं (क.)], असरीरं गुहासयं;

ये चित्तं संयमेस्सन्ति, मोक्खन्ति मारबन्धना.

३८. अनवट्ठितचित्तस्स, सद्धम्मं अविजानतो;

परिप्लवपसादस्स, पञ्ञा न परिपूरति.

३९. अनवस्सुतचित्तस्स, अनन्वाहतचेतसो;

पुञ्ञपापपहीनस्स, नत्थि जागरतो भयं.

४०. कुम्भूपमं कायमिमं विदित्वा, नगरूपमं चित्तमिदं ठपेत्वा;

योधेथ मारं पञ्ञावुधेन, जितञ्च रक्खे अनिवेसनो सिया.

४१. अचिरं वतयं कायो, पथविं अधिसेस्सति;

छुद्धो अपेतविञ्ञाणो, निरत्थंव कलिङ्गरं.

४२. दिसो दिसं यं तं कयिरा, वेरी वा पन वेरिनं;

मिच्छापणिहितं चित्तं, पापियो [पापियं (?)] नं ततो करे.

४३. न तं माता पिता कयिरा, अञ्ञे वापि च ञातका;

सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे.

चित्तवग्गो ततियो निट्ठितो.

४. पुप्फवग्गो

४४. को इमं [कोमं (क.)] पथविं विचेस्सति [विजेस्सति (सी. स्या. पी.)], यमलोकञ्च इमं सदेवकं;

को धम्मपदं सुदेसितं, कुसलो पुप्फमिव पचेस्सति [पुप्फमिवप्पचेस्सति (क.)].

४५. सेखो पथविं विचेस्सति, यमलोकञ्च इमं सदेवकं;

सेखो धम्मपदं सुदेसितं, कुसलो पुप्फमिव पचेस्सति.

४६. फेणूपमं कायमिमं विदित्वा, मरीचिधम्मं अभिसम्बुधानो;

छेत्वान मारस्स पपुप्फकानि [सपुप्फकानि (टीका)], अदस्सनं मच्चुराजस्स गच्छे.

४७. पुप्फानि हेव पचिनन्तं, ब्यासत्तमनसं [ब्यासत्तमानसं (क.)] नरं;

सुत्तं गामं महोघोव, मच्चु आदाय गच्छति.

४८. पुप्फानि हेव पचिनन्तं, ब्यासत्तमनसं नरं;

अतित्तञ्ञेव कामेसु, अन्तको कुरुते वसं.

४९. यथापि भमरो पुप्फं, वण्णगन्धमहेठयं [वण्णगन्धमपोठयं (क.)];

पलेति रसमादाय, एवं गामे मुनी चरे.

५०. न परेसं विलोमानि, न परेसं कताकतं;

अत्तनोव अवेक्खेय्य, कतानि अकतानि च.

५१. यथापि रुचिरं पुप्फं, वण्णवन्तं अगन्धकं;

एवं सुभासिता वाचा, अफला होति अकुब्बतो.

५२. यथापि रुचिरं पुप्फं, वण्णवन्तं सुगन्धकं [सगन्धकं (सी. स्या. कं. पी.)];

एवं सुभासिता वाचा, सफला होति कुब्बतो [सकुब्बतो (सी. पी.), पकुब्बतो (सी. अट्ठ.), सुकुब्बतो (स्या. कं.)].

५३. यथापि पुप्फरासिम्हा, कयिरा मालागुणे बहू;

एवं जातेन मच्चेन, कत्तब्बं कुसलं बहुं.

५४. न पुप्फगन्धो पटिवातमेति, न चन्दनं तगरमल्लिका [तगरमल्लिका (सी. स्या. कं. पी.)];

सतञ्च गन्धो पटिवातमेति, सब्बा दिसा सप्पुरिसो पवायति.

५५. चन्दनं तगरं वापि, उप्पलं अथ वस्सिकी;

एतेसं गन्धजातानं, सीलगन्धो अनुत्तरो.

५६. अप्पमत्तो अयं गन्धो, य्वायं तगरचन्दनं [यायं तगरचन्दनी (सी. स्या. कं. पी.)];

यो च सीलवतं गन्धो, वाति देवेसु उत्तमो.

५७. तेसं सम्पन्नसीलानं, अप्पमादविहारिनं;

सम्मदञ्ञा विमुत्तानं, मारो मग्गं न विन्दति.

५८. यथा सङ्कारठानस्मिं [सङ्कारधानस्मिं (सी. स्या. कं. पी.)], उज्झितस्मिं महापथे;

पदुमं तत्थ जायेथ, सुचिगन्धं मनोरमं.

५९. एवं सङ्कारभूतेसु, अन्धभूते [अन्धीभूते (क.)] पुथुज्जने;

अतिरोचति पञ्ञाय, सम्मासम्बुद्धसावको.

पुप्फवग्गो चतुत्थो निट्ठितो.

५. बालवग्गो

६०. दीघा जागरतो रत्ति, दीघं सन्तस्स योजनं;

दीघो बालानं संसारो, सद्धम्मं अविजानतं.

६१. चरञ्चे नाधिगच्छेय्य, सेय्यं सदिसमत्तनो;

एकचरियं [एकचरियं (क.)] दळ्हं कयिरा, नत्थि बाले सहायता.

६२. पुत्ता मत्थि धनम्मत्थि [पुत्तमत्थि धनमत्थि (क.)], इति बालो विहञ्ञति;

अत्ता हि [अत्तापि (?)] अत्तनो नत्थि, कुतो पुत्ता कुतो धनं.

६३. यो बालो मञ्ञति बाल्यं, पण्डितो वापि तेन सो;

बालो च पण्डितमानी, स वे ‘‘बालो’’ति वुच्चति.

६४. यावजीवम्पि चे बालो, पण्डितं पयिरुपासति;

न सो धम्मं विजानाति, दब्बी सूपरसं यथा.

६५. मुहुत्तमपि चे विञ्ञू, पण्डितं पयिरुपासति;

खिप्पं धम्मं विजानाति, जिव्हा सूपरसं यथा.

६६. चरन्ति बाला दुम्मेधा, अमित्तेनेव अत्तना;

करोन्ता पापकं कम्मं, यं होति कटुकप्फलं.