१०. सङ्गीतिसुत्तं

२९६. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि येन पावा नाम मल्लानं नगरं तदवसरि. तत्र सुदं भगवा पावायं विहरति चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने.

उब्भतकनवसन्धागारं

२९७. तेन खो पन समयेन पावेय्यकानं मल्लानं उब्भतकं नाम नवं सन्धागारं [सन्थागारं (सी. पी.), सण्ठागारं (स्या. कं.)] अचिरकारितं होति अनज्झावुट्ठं [अनज्झावुत्थं (सी. स्या. पी. क.)] समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेन. अस्सोसुं खो पावेय्यका मल्ला – ‘‘भगवा किर मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि पावं अनुप्पत्तो पावायं विहरति चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने’’ति. अथ खो पावेय्यका मल्ला येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ना खो पावेय्यका मल्ला भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘इध, भन्ते, पावेय्यकानं मल्लानं उब्भतकं नाम नवं सन्धागारं अचिरकारितं होति अनज्झावुट्ठं समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेन. तञ्च खो, भन्ते, भगवा पठमं परिभुञ्जतु, भगवता पठमं परिभुत्तं पच्छा पावेय्यका मल्ला परिभुञ्जिस्सन्ति. तदस्स पावेय्यकानं मल्लानं दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. अधिवासेसि खो भगवा तुण्हीभावेन.

२९८. अथ खो पावेय्यका मल्ला भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा सब्बसन्थरिं [सब्बसन्थरिं सन्थतं (क.)] सन्धागारं सन्थरित्वा भगवतो आसनानि पञ्ञापेत्वा उदकमणिकं पतिट्ठपेत्वा तेलपदीपं आरोपेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठंसु. एकमन्तं ठिता खो ते पावेय्यका मल्ला भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘सब्बसन्थरिसन्थतं [सब्बसन्थरिं सन्थतं (सी. पी. क.)], भन्ते, सन्धागारं, भगवतो आसनानि पञ्ञत्तानि, उदकमणिको पतिट्ठापितो, तेलपदीपो आरोपितो. यस्सदानि, भन्ते, भगवा कालं मञ्ञती’’ति.

२९९. अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पादे पक्खालेत्वा सन्धागारं पविसित्वा मज्झिमं थम्भं निस्साय पुरत्थाभिमुखो निसीदि. भिक्खुसङ्घोपि खो पादे पक्खालेत्वा सन्धागारं पविसित्वा पच्छिमं भित्तिं निस्साय पुरत्थाभिमुखो निसीदि भगवन्तंयेव पुरक्खत्वा. पावेय्यकापि खो मल्ला पादे पक्खालेत्वा सन्धागारं पविसित्वा पुरत्थिमं भित्तिं निस्साय पच्छिमाभिमुखा निसीदिंसु भगवन्तंयेव पुरक्खत्वा. अथ खो भगवा पावेय्यके मल्ले बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उय्योजेसि – ‘‘अभिक्कन्ता खो, वासेट्ठा, रत्ति. यस्सदानि तुम्हे कालं मञ्ञथा’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो पावेय्यका मल्ला भगवतो पटिस्सुत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कमिंसु.

३००. अथ खो भगवा अचिरपक्कन्तेसु पावेय्यकेसु मल्लेसु तुण्हीभूतं तुण्हीभूतं भिक्खुसंघं अनुविलोकेत्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘विगतथिनमिद्धो [विगतथीनमिद्धो (सी. स्या. कं. पी.)] खो, सारिपुत्त, भिक्खुसङ्घो. पटिभातु तं, सारिपुत्त, भिक्खूनं धम्मीकथा. पिट्ठि मे आगिलायति. तमहं आयमिस्सामी’’ति [आयमेय्यामीति (स्या. कं.)]. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा सारिपुत्तो भगवतो पच्चस्सोसि. अथ खो भगवा चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेसि पादे पादं अच्चाधाय, सतो सम्पजानो उट्ठानसञ्ञं मनसि करित्वा.

भिन्ननिगण्ठवत्थु

३०१. तेन खो पन समयेन निगण्ठो नाटपुत्तो पावायं अधुनाकालङ्कतो होति. तस्स कालङ्किरियाय भिन्ना निगण्ठा द्वेधिकजाता [द्धेळ्हकजाता (स्या. कं.)] भण्डनजाता कलहजाता विवादापन्ना अञ्ञमञ्ञं मुखसत्तीहि वितुदन्ता विहरन्ति [विचरन्ति (स्या. कं.)] – ‘‘न त्वं इमं धम्मविनयं आजानासि, अहं इमं धम्मविनयं आजानामि, किं त्वं इमं धम्मविनयं आजानिस्ससि! मिच्छापटिपन्नो त्वमसि, अहमस्मि सम्मापटिपन्नो. सहितं मे, असहितं ते. पुरेवचनीयं पच्छा अवच, पच्छावचनीयं पुरे अवच. अधिचिण्णं ते विपरावत्तं, आरोपितो ते वादो, निग्गहितो त्वमसि, चर वादप्पमोक्खाय, निब्बेठेहि वा सचे पहोसी’’ति. वधोयेव खो मञ्ञे निगण्ठेसु नाटपुत्तियेसु वत्तति. येपि [येपि ते (सी. पी.)] निगण्ठस्स नाटपुत्तस्स सावका गिही ओदातवसना, तेपि निगण्ठेसु नाटपुत्तियेसु निब्बिन्नरूपा विरत्तरूपा पटिवानरूपा, यथा तं दुरक्खाते धम्मविनये दुप्पवेदिते अनिय्यानिके अनुपसमसंवत्तनिके असम्मासम्बुद्धप्पवेदिते भिन्नथूपे अप्पटिसरणे.

३०२. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘निगण्ठो, आवुसो, नाटपुत्तो पावायं अधुनाकालङ्कतो, तस्स कालङ्किरियाय भिन्ना निगण्ठा द्वेधिकजाता…पे… भिन्नथूपे अप्पटिसरणे’’. ‘‘एवञ्हेतं, आवुसो, होति दुरक्खाते धम्मविनये दुप्पवेदिते अनिय्यानिके अनुपसमसंवत्तनिके असम्मासम्बुद्धप्पवेदिते. अयं खो पनावुसो अम्हाकं [अस्माकं (पी.)] भगवता [भगवतो (क. सी.)] धम्मो स्वाक्खातो सुप्पवेदितो निय्यानिको उपसमसंवत्तनिको सम्मासम्बुद्धप्पवेदितो. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं.

‘‘कतमो चावुसो, अम्हाकं भगवता [भगवतो (क. सी.)] धम्मो स्वाक्खातो सुप्पवेदितो निय्यानिको उपसमसंवत्तनिको सम्मासम्बुद्धप्पवेदितो; यत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं?

एककं

३०३. ‘‘अत्थि खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन एको धम्मो सम्मदक्खातो. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं. कतमो एको धम्मो? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. सब्बे सत्ता सङ्खारट्ठितिका. अयं खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन एको धम्मो सम्मदक्खातो. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं.

दुकं

३०४. ‘‘अत्थि खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन द्वे धम्मा सम्मदक्खाता. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं. कतमे द्वे [द्वे धम्मो (स्या. कं.) एवमुपरिपि]?

‘‘नामञ्च रूपञ्च.

‘‘अविज्जा च भवतण्हा च.

‘‘भवदिट्ठि च विभवदिट्ठि च.

‘‘अहिरिकञ्च [अहिरीकञ्च (कत्थचि)] अनोत्तप्पञ्च.

‘‘हिरी च ओत्तप्पञ्च.

‘‘दोवचस्सता च पापमित्तता च.

‘‘सोवचस्सता च कल्याणमित्तता च.

‘‘आपत्तिकुसलता च आपत्तिवुट्ठानकुसलता च.

‘‘समापत्तिकुसलता च समापत्तिवुट्ठानकुसलता च.

‘‘धातुकुसलता च मनसिकारकुसलता च.

‘‘आयतनकुसलता च पटिच्चसमुप्पादकुसलता च.

‘‘ठानकुसलता च अट्ठानकुसलता च.

‘‘अज्जवञ्च लज्जवञ्च.

‘‘खन्ति च सोरच्चञ्च.

‘‘साखल्यञ्च पटिसन्थारो च.

‘‘अविहिंसा च सोचेय्यञ्च.

‘‘मुट्ठस्सच्चञ्च असम्पजञ्ञञ्च.

‘‘सति च सम्पजञ्ञञ्च.

‘‘इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता च भोजने अमत्तञ्ञुता च.

‘‘इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता च भोजने मत्तञ्ञुता च.

‘‘पटिसङ्खानबलञ्च [पटिसन्धानबलञ्च (स्या.)] भावनाबलञ्च.

‘‘सतिबलञ्च समाधिबलञ्च.

‘‘समथो च विपस्सना च.

‘‘समथनिमित्तञ्च पग्गहनिमित्तञ्च.

‘‘पग्गहो च अविक्खेपो च.

‘‘सीलविपत्ति च दिट्ठिविपत्ति च.

‘‘सीलसम्पदा च दिट्ठिसम्पदा च.

‘‘सीलविसुद्धि च दिट्ठिविसुद्धि च.

‘‘दिट्ठिविसुद्धि खो पन यथा दिट्ठिस्स च पधानं.

‘‘संवेगो च संवेजनीयेसु ठानेसु संविग्गस्स च योनिसो पधानं.

‘‘असन्तुट्ठिता च कुसलेसु धम्मेसु अप्पटिवानिता च पधानस्मिं.

‘‘विज्जा च विमुत्ति च.

‘‘खयेञाणं अनुप्पादेञाणं.

‘‘इमे खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन द्वे धम्मा सम्मदक्खाता. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं.

तिकं

३०५. ‘‘अत्थि खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन तयो धम्मा सम्मदक्खाता. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं…पे… अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं. कतमे तयो?

‘‘तीणि अकुसलमूलानि – लोभो अकुसलमूलं, दोसो अकुसलमूलं, मोहो अकुसलमूलं.

‘‘तीणि कुसलमूलानि – अलोभो कुसलमूलं, अदोसो कुसलमूलं, अमोहो कुसलमूलं.

‘‘तीणि दुच्चरितानि – कायदुच्चरितं, वचीदुच्चरितं, मनोदुच्चरितं.

‘‘तीणि सुचरितानि – कायसुचरितं, वचीसुचरितं, मनोसुचरितं.

‘‘तयो अकुसलवितक्का – कामवितक्को, ब्यापादवितक्को, विहिंसावितक्को.

‘‘तयो कुसलवितक्का – नेक्खम्मवितक्को, अब्यापादवितक्को, अविहिंसावितक्को.

‘‘तयो अकुसलसङ्कप्पा – कामसङ्कप्पो, ब्यापादसङ्कप्पो, विहिंसासङ्कप्पो.

‘‘तयो कुसलसङ्कप्पा – नेक्खम्मसङ्कप्पो, अब्यापादसङ्कप्पो, अविहिंसासङ्कप्पो.

‘‘तिस्सो अकुसलसञ्ञा – कामसञ्ञा, ब्यापादसञ्ञा, विहिंसासञ्ञा.

‘‘तिस्सो कुसलसञ्ञा – नेक्खम्मसञ्ञा, अब्यापादसञ्ञा, अविहिंसासञ्ञा.

‘‘तिस्सो अकुसलधातुयो – कामधातु, ब्यापादधातु, विहिंसाधातु.

‘‘तिस्सो कुसलधातुयो – नेक्खम्मधातु, अब्यापादधातु, अविहिंसाधातु.

‘‘अपरापि तिस्सो धातुयो – कामधातु, रूपधातु, अरूपधातु.

‘‘अपरापि तिस्सो धातुयो – रूपधातु, अरूपधातु, निरोधधातु.

‘‘अपरापि तिस्सो धातुयो – हीनधातु, मज्झिमधातु, पणीतधातु.

‘‘तिस्सो तण्हा – कामतण्हा, भवतण्हा, विभवतण्हा.

‘‘अपरापि तिस्सो तण्हा – कामतण्हा, रूपतण्हा, अरूपतण्हा.

‘‘अपरापि तिस्सो तण्हा – रूपतण्हा, अरूपतण्हा, निरोधतण्हा.

‘‘तीणि संयोजनानि – सक्कायदिट्ठि, विचिकिच्छा, सीलब्बतपरामासो.

‘‘तयो आसवा – कामासवो, भवासवो, अविज्जासवो.

‘‘तयो भवा – कामभवो, रूपभवो, अरूपभवो.

‘‘तिस्सो एसना – कामेसना, भवेसना, ब्रह्मचरियेसना.

‘‘तिस्सो विधा – सेय्योहमस्मीति विधा, सदिसोहमस्मीति विधा, हीनोहमस्मीति विधा.

‘‘तयो अद्धा – अतीतो अद्धा, अनागतो अद्धा, पच्चुप्पन्नो अद्धा.

‘‘तयो अन्ता – सक्कायो अन्तो, सक्कायसमुदयो अन्तो, सक्कायनिरोधो अन्तो.

‘‘तिस्सो वेदना – सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना.

‘‘तिस्सो दुक्खता – दुक्खदुक्खता, सङ्खारदुक्खता, विपरिणामदुक्खता.

‘‘तयो रासी – मिच्छत्तनियतो रासि, सम्मत्तनियतो रासि, अनियतो रासि.

‘‘तयो तमा [तिस्सो कङ्खा (बहूसु) अट्ठकथा ओलोकेतब्बा] – अतीतं वा अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, अनागतं वा अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति, एतरहि वा पच्चुप्पन्नं अद्धानं आरब्भ कङ्खति विचिकिच्छति नाधिमुच्चति न सम्पसीदति.

‘‘तीणि तथागतस्स अरक्खेय्यानि – परिसुद्धकायसमाचारो आवुसो तथागतो, नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य – ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति. परिसुद्धवचीसमाचारो आवुसो, तथागतो, नत्थि तथागतस्स वचीदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य – ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति. परिसुद्धमनोसमाचारो, आवुसो, तथागतो, नत्थि तथागतस्स मनोदुच्चरितं यं तथागतो रक्खेय्य – ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति.

‘‘तयो किञ्चना – रागो किञ्चनं, दोसो किञ्चनं, मोहो किञ्चनं.

‘‘तयो अग्गी – रागग्गि, दोसग्गि, मोहग्गि.

‘‘अपरेपि तयो अग्गी – आहुनेय्यग्गि, गहपतग्गि, दक्खिणेय्यग्गि.

‘‘तिविधेन रूपसङ्गहो – सनिदस्सनसप्पटिघं रूपं [सनिदस्सनसप्पटिघरूपं (स्या. कं.) एवमितरद्वयेपि], अनिदस्सनसप्पटिघं रूपं, अनिदस्सनअप्पटिघं रूपं.

‘‘तयो सङ्खारा – पुञ्ञाभिसङ्खारो, अपुञ्ञाभिसङ्खारो, आनेञ्जाभिसङ्खारो.

‘‘तयो पुग्गला – सेक्खो पुग्गलो, असेक्खो पुग्गलो, नेवसेक्खोनासेक्खो पुग्गलो.

‘‘तयो थेरा – जातिथेरो, धम्मथेरो, सम्मुतिथेरो [सम्मतिथेरो (स्या. कं.)].

‘‘तीणि पुञ्ञकिरियवत्थूनि – दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु.

‘‘तीणि चोदनावत्थूनि – दिट्ठेन, सुतेन, परिसङ्काय.

‘‘तिस्सो कामूपपत्तियो [कामुप्पत्तियो (सी.), कामुपपत्तियो (स्या. पी. क.)] – सन्तावुसो सत्ता पच्चुपट्ठितकामा, ते पच्चुपट्ठितेसु कामेसु वसं वत्तेन्ति, सेय्यथापि मनुस्सा एकच्चे च देवा एकच्चे च विनिपातिका. अयं पठमा कामूपपत्ति. सन्तावुसो, सत्ता निम्मितकामा, ते निम्मिनित्वा निम्मिनित्वा कामेसु वसं वत्तेन्ति, सेय्यथापि देवा निम्मानरती. अयं दुतिया कामूपपत्ति. सन्तावुसो सत्ता परनिम्मितकामा, ते परनिम्मितेसु कामेसु वसं वत्तेन्ति, सेय्यथापि देवा परनिम्मितवसवत्ती. अयं ततिया कामूपपत्ति.

‘‘तिस्सो सुखूपपत्तियो [सुखुपपत्तियो (स्या. पी. क.)] – सन्तावुसो सत्ता [सत्ता सुखं (स्या. कं.)] उप्पादेत्वा उप्पादेत्वा सुखं विहरन्ति, सेय्यथापि देवा ब्रह्मकायिका. अयं पठमा सुखूपपत्ति. सन्तावुसो, सत्ता सुखेन अभिसन्ना परिसन्ना परिपूरा परिप्फुटा. ते कदाचि करहचि उदानं उदानेन्ति – ‘अहो सुखं, अहो सुख’न्ति, सेय्यथापि देवा आभस्सरा. अयं दुतिया सुखूपपत्ति. सन्तावुसो, सत्ता सुखेन अभिसन्ना परिसन्ना परिपूरा परिप्फुटा. ते सन्तंयेव तुसिता [सन्तुसिता (स्या. कं.)] सुखं [चित्तसुखं (स्या. क.)] पटिसंवेदेन्ति, सेय्यथापि देवा सुभकिण्हा. अयं ततिया सुखूपपत्ति.

‘‘तिस्सो पञ्ञा – सेक्खा पञ्ञा, असेक्खा पञ्ञा, नेवसेक्खानासेक्खा पञ्ञा.

‘‘अपरापि तिस्सो पञ्ञा – चिन्तामया पञ्ञा, सुतमया पञ्ञा, भावनामया पञ्ञा.

‘‘तीणावुधानि – सुतावुधं, पविवेकावुधं, पञ्ञावुधं.

‘‘तीणिन्द्रियानि – अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं, अञ्ञिन्द्रियं, अञ्ञाताविन्द्रियं.

‘‘तीणि चक्खूनि – मंसचक्खु, दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खु.

‘‘तिस्सो सिक्खा – अधिसीलसिक्खा, अधिचित्तसिक्खा, अधिपञ्ञासिक्खा.

‘‘तिस्सो भावना – कायभावना, चित्तभावना, पञ्ञाभावना.

‘‘तीणि अनुत्तरियानि – दस्सनानुत्तरियं, पटिपदानुत्तरियं, विमुत्तानुत्तरियं.

‘‘तयो समाधी – सवितक्कसविचारो समाधि, अवितक्कविचारमत्तो समाधि, अवितक्कअविचारो समाधि.

‘‘अपरेपि तयो समाधी – सुञ्ञतो समाधि, अनिमित्तो समाधि, अप्पणिहितो समाधि.

‘‘तीणि सोचेय्यानि – कायसोचेय्यं, वचीसोचेय्यं, मनोसोचेय्यं.

‘‘तीणि मोनेय्यानि – कायमोनेय्यं, वचीमोनेय्यं, मनोमोनेय्यं.

‘‘तीणि कोसल्लानि – आयकोसल्लं, अपायकोसल्लं, उपायकोसल्लं.

‘‘तयो मदा – आरोग्यमदो, योब्बनमदो, जीवितमदो.

‘‘तीणि आधिपतेय्यानि – अत्ताधिपतेय्यं, लोकाधिपतेय्यं, धम्माधिपतेय्यं.

‘‘तीणि कथावत्थूनि – अतीतं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्य – ‘एवं अहोसि अतीतमद्धान’न्ति; अनागतं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्य – ‘एवं भविस्सति अनागतमद्धान’न्ति; एतरहि वा पच्चुप्पन्नं अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्य – ‘एवं होति एतरहि पच्चुप्पन्नं अद्धान’न्ति.

‘‘तिस्सो विज्जा – पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं विज्जा, सत्तानं चुतूपपातेञाणं विज्जा, आसवानं खयेञाणं विज्जा.

‘‘तयो विहारा – दिब्बो विहारो, ब्रह्मा विहारो, अरियो विहारो.

‘‘तीणि पाटिहारियानि – इद्धिपाटिहारियं, आदेसनापाटिहारियं, अनुसासनीपाटिहारियं.

‘‘इमे खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन तयो धम्मा सम्मदक्खाता. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं…पे… अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं.

चतुक्कं

३०६. ‘‘अत्थि खो, आवुसो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन चत्तारो धम्मा सम्मदक्खाता. तत्थ सब्बेहेव सङ्गायितब्बं, न विवदितब्बं…पे… अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं. कतमे चत्तारो?

‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना. इधावुसो, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं. वेदनासु वेदनानुपस्सी…पे… चित्ते चित्तानुपस्सी…पे… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं.

‘‘चत्तारो सम्मप्पधाना. इधावुसो, भिक्खु अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. उप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं पहानाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति. उप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं ठितिया असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्दं जनेति वायमति वीरियं आरभति चित्तं पग्गण्हाति पदहति.

‘‘चत्तारो इद्धिपादा. इधावुसो, भिक्खु छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति. चित्तसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति. वीरियसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति. वीमंसासमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति.

‘‘चत्तारि झानानि. इधावुसो, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं [पठमज्झानं (स्या. कं.)] उपसम्पज्ज विहरति. वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं [दुतियज्झानं (स्या. कं.)] उपसम्पज्ज विहरति. पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो च सम्पजानो, सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति, यं तं अरिया आचिक्खन्ति – ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति ततियं झानं [ततियज्झानं (स्या. कं.)] उपसम्पज्ज विहरति. सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना, पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा, अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं [चतुत्थज्झानं (स्या. कं.)] उपसम्पज्ज विहरति.

३०७. ‘‘चतस्सो समाधिभावना. अत्थावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति. अत्थावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता ञाणदस्सनपटिलाभाय संवत्तति. अत्थावुसो समाधिभावना भाविता बहुलीकता सतिसम्पजञ्ञाय संवत्तति. अत्थावुसो समाधिभावना भाविता बहुलीकता आसवानं खयाय संवत्तति.

‘‘कतमा चावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति? इधावुसो, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं, आवुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता दिट्ठधम्मसुखविहाराय संवत्तति.

‘‘कतमा चावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता ञाणदस्सनपटिलाभाय संवत्तति? इधावुसो, भिक्खु आलोकसञ्ञं मनसि करोति, दिवासञ्ञं अधिट्ठाति यथा दिवा तथा रत्तिं, यथा रत्तिं तथा दिवा. इति विवटेन चेतसा अपरियोनद्धेन सप्पभासं चित्तं भावेति. अयं, आवुसो समाधिभावना भाविता बहुलीकता ञाणदस्सनपटिलाभाय संवत्तति.

‘‘कतमा चावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता सतिसम्पजञ्ञाय संवत्तति? इधावुसो, भिक्खुनो विदिता वेदना उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता सञ्ञा उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. विदिता वितक्का उप्पज्जन्ति, विदिता उपट्ठहन्ति, विदिता अब्भत्थं गच्छन्ति. अयं, आवुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता सतिसम्पजञ्ञाय संवत्तति.

‘‘कतमा चावुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता आसवानं खयाय संवत्तति? इधावुसो, भिक्खु पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयब्बयानुपस्सी विहरति. इति रूपं, इति रूपस्स समुदयो, इति रूपस्स अत्थङ्गमो. इति वेदना…पे… इति सञ्ञा… इति सङ्खारा… इति विञ्ञाणं, इति विञ्ञाणस्स समुदयो, इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमो. अयं, आवुसो, समाधिभावना भाविता बहुलीकता आसवानं खयाय संवत्तति.

३०८. ‘‘चतस्सो अप्पमञ्ञा. इधावुसो, भिक्खु मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति. तथा दुतियं. तथा ततियं. तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन [अब्यापज्झेन (सी. स्या. कं. पी.)] फरित्वा विहरति. करुणासहगतेन चेतसा…पे… मुदितासहगतेन चेतसा…पे… उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति. तथा दुतियं. तथा ततियं. तथा चतुत्थं. इति उद्धमधो तिरियं सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं उपेक्खासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरित्वा विहरति.

‘‘चत्तारो आरुप्पा. [अरूपा (स्या. कं. पी.)] इधावुसो, भिक्खु सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘चत्तारि अपस्सेनानि. इधावुसो, भिक्खु सङ्खायेकं पटिसेवति, सङ्खायेकं अधिवासेति, सङ्खायेकं परिवज्जेति, सङ्खायेकं विनोदेति.

३०९. ‘‘चत्तारो अरियवंसा. इधावुसो, भिक्खु सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च चीवरहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जति; अलद्धा च चीवरं न परितस्सति, लद्धा च चीवरं अगधितो [अगथितो (सी. पी.)] अमुच्छितो अनज्झापन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति; ताय च पन इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पटिस्सतो, अयं वुच्चतावुसो – ‘भिक्खु पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितो’.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन पिण्डपातेन, इतरीतरपिण्डपातसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च पिण्डपातहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जति; अलद्धा च पिण्डपातं न परितस्सति, लद्धा च पिण्डपातं अगधितो अमुच्छितो अनज्झापन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति; ताय च पन इतरीतरपिण्डपातसन्तुट्ठिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पटिस्सतो, अयं वुच्चतावुसो – ‘भिक्खु पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितो’.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन सेनासनेन, इतरीतरसेनासनसन्तुट्ठिया च वण्णवादी, न च सेनासनहेतु अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जति; अलद्धा च सेनासनं न परितस्सति, लद्धा च सेनासनं अगधितो अमुच्छितो अनज्झापन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति; ताय च पन इतरीतरसेनासनसन्तुट्ठिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पटिस्सतो, अयं वुच्चतावुसो – ‘भिक्खु पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितो’.

‘‘पुन चपरं, आवुसो, भिक्खु पहानारामो होति पहानरतो, भावनारामो होति भावनारतो; ताय च पन पहानारामताय पहानरतिया भावनारामताय भावनारतिया नेवत्तानुक्कंसेति न परं वम्भेति. यो हि तत्थ दक्खो अनलसो सम्पजानो पटिस्सतो अयं वुच्चतावुसो – ‘भिक्खु पोराणे अग्गञ्ञे अरियवंसे ठितो’.

३१०. ‘‘चत्तारि पधानानि. संवरपधानं पहानपधानं भावनापधानं [भावनाप्पधानं (स्या.)] अनुरक्खणापधानं [अनुरक्खनाप्पधानं (स्या.)]. कतमञ्चावुसो, संवरपधानं? इधावुसो, भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा… घानेन गन्धं घायित्वा… जिव्हाय रसं सायित्वा… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा… मनसा धम्मं विञ्ञाय न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं मनिन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति मनिन्द्रियं, मनिन्द्रिये संवरं आपज्जति. इदं वुच्चतावुसो, संवरपधानं.

‘‘कतमञ्चावुसो, पहानपधानं? इधावुसो, भिक्खु उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तिं करोति [ब्यन्ती करोति (स्या. कं.)] अनभावं गमेति. उप्पन्नं ब्यापादवितक्कं…पे… उप्पन्नं विहिंसावितक्कं… उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तिं करोति अनभावं गमेति. इदं वुच्चतावुसो, पहानपधानं.

‘‘कतमञ्चावुसो, भावनापधानं? इधावुसो, भिक्खु सतिसम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं भावेति… वीरियसम्बोज्झङ्गं भावेति… पीतिसम्बोज्झङ्गं भावेति… पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं भावेति… समाधिसम्बोज्झङ्गं भावेति… उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितं निरोधनिस्सितं वोस्सग्गपरिणामिं. इदं वुच्चतावुसो, भावनापधानं.

‘‘कतमञ्चावुसो, अनुरक्खणापधानं? इधावुसो, भिक्खु उप्पन्नं भद्रकं [भद्दकं (स्या. कं. पी.)] समाधिनिमित्तं अनुरक्खति – अट्ठिकसञ्ञं, पुळुवकसञ्ञं [पुळवकसञ्ञं (सी. पी.)], विनीलकसञ्ञं, विच्छिद्दकसञ्ञं, उद्धुमातकसञ्ञं. इदं वुच्चतावुसो, अनुरक्खणापधानं.

‘‘चत्तारि ञाणानि – धम्मे ञाणं, अन्वये ञाणं, परिये [परिच्चे (सी. क.), परिच्छेदे (स्या. पी. क.) टीका ओलोकेतब्बा] ञाणं, सम्मुतिया ञाणं [सम्मतिञाणं (स्या. कं.)].

‘‘अपरानिपि चत्तारि ञाणानि – दुक्खे ञाणं, दुक्खसमुदये ञाणं, दुक्खनिरोधे ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं.

३११. ‘‘चत्तारि सोतापत्तियङ्गानि – सप्पुरिससंसेवो, सद्धम्मस्सवनं, योनिसोमनसिकारो, धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति.

‘‘चत्तारि सोतापन्नस्स अङ्गानि. इधावुसो, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो, भगवा’ति. धम्मे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेय्यिको [ओपनयिको (स्या. कं.)] पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’ति. सङ्घे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो उजुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो ञायप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो सामीचिप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो आहुनेय्यो पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’ति. अरियकन्तेहि सीलेहि समन्नागतो होति अखण्डेहि अच्छिद्देहि असबलेहि अकम्मासेहि भुजिस्सेहि विञ्ञुप्पसत्थेहि अपरामट्ठेहि समाधिसंवत्तनिकेहि.

‘‘चत्तारि सामञ्ञफलानि – सोतापत्तिफलं, सकदागामिफलं, अनागामिफलं, अरहत्तफलं.

‘‘चतस्सो धातुयो – पथवीधातु, आपोधातु, तेजोधातु, वायोधातु.

‘‘चत्तारो आहारा – कबळीकारो आहारो ओळारिको वा सुखुमो वा, फस्सो दुतियो, मनोसञ्चेतना ततिया, विञ्ञाणं चतुत्थं.

‘‘चतस्सो विञ्ञाणट्ठितियो. रूपूपायं वा, आवुसो, विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठति रूपारम्मणं [रूपारमणं (?)] रूपप्पतिट्ठं नन्दूपसेचनं वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जति; वेदनूपायं वा आवुसो…पे… सञ्ञूपायं वा, आवुसो…पे… सङ्खारूपायं वा, आवुसो, विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठति सङ्खारारम्मणं सङ्खारप्पतिट्ठं नन्दूपसेचनं वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जति.

‘‘चत्तारि अगतिगमनानि – छन्दागतिं गच्छति, दोसागति गच्छति, मोहागतिं गच्छति, भयागतिं गच्छति.

‘‘चत्तारो तण्हुप्पादा – चीवरहेतु वा, आवुसो, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति; पिण्डपातहेतु वा, आवुसो, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति; सेनासनहेतु वा, आवुसो, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति; इतिभवाभवहेतु वा, आवुसो, भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति.

‘‘चतस्सो पटिपदा – दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा, सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा.

‘‘अपरापि चतस्सो पटिपदा – अक्खमा पटिपदा, खमा पटिपदा, दमा पटिपदा, समा पटिपदा.

‘‘चत्तारि धम्मपदानि – अनभिज्झा धम्मपदं, अब्यापादो धम्मपदं, सम्मासति धम्मपदं, सम्मासमाधि धम्मपदं.

‘‘चत्तारि धम्मसमादानानि – अत्थावुसो, धम्मसमादानं पच्चुप्पन्नदुक्खञ्चेव आयतिञ्च दुक्खविपाकं. अत्थावुसो, धम्मसमादानं पच्चुप्पन्नदुक्खं आयतिं सुखविपाकं. अत्थावुसो, धम्मसमादानं पच्चुप्पन्नसुखं आयतिं दुक्खविपाकं. अत्थावुसो, धम्मसमादानं पच्चुप्पन्नसुखञ्चेव आयतिञ्च सुखविपाकं.

‘‘चत्तारो धम्मक्खन्धा – सीलक्खन्धो, समाधिक्खन्धो, पञ्ञाक्खन्धो, विमुत्तिक्खन्धो.

‘‘चत्तारि बलानि – वीरियबलं, सतिबलं, समाधिबलं, पञ्ञाबलं.