८. सक्कपञ्हसुत्तं

३४४. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मगधेसु विहरति, पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं. तेन खो पन समयेन सक्कस्स देवानमिन्दस्स उस्सुक्कं उदपादि भगवन्तं दस्सनाय. अथ खो सक्कस्स देवानमिन्दस्स एतदहोसि – ‘‘कहं नु खो भगवा एतरहि विहरति अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति? अद्दसा खो सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं मगधेसु विहरन्तं पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं. दिस्वान देवे तावतिंसे आमन्तेसि – ‘‘अयं, मारिसा, भगवा मगधेसु विहरति, पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं. यदि पन, मारिसा, मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति? ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो देवा तावतिंसा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पच्चस्सोसुं.

३४५. अथ खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं [गन्धब्बपुत्तं (स्या.)] आमन्तेसि – ‘‘अयं, तात पञ्चसिख, भगवा मगधेसु विहरति पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं. यदि पन, तात पञ्चसिख, मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति? ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीणं आदाय सक्कस्स देवानमिन्दस्स अनुचरियं उपागमि.

३४६. अथ खो सक्को देवानमिन्दो देवेहि तावतिंसेहि परिवुतो पञ्चसिखेन गन्धब्बदेवपुत्तेन पुरक्खतो सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य; एवमेव देवेसु तावतिंसेसु अन्तरहितो मगधेसु पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते पच्चुट्ठासि. तेन खो पन समयेन वेदियको पब्बतो अतिरिव ओभासजातो होति अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो यथा तं देवानं देवानुभावेन. अपिस्सुदं परितो गामेसु मनुस्सा एवमाहंसु – ‘‘आदित्तस्सु नामज्ज वेदियको पब्बतो झायतिसु [झायतस्सु (स्या.), पज्झायितस्सु (सी. पी.)] नामज्ज वेदियको पब्बतो जलतिसु [जलतस्सु (स्या.), जलितस्सु (सी. पी.)] नामज्ज वेदियको पब्बतो किंसु नामज्ज वेदियको पब्बतो अतिरिव ओभासजातो अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो’’ति संविग्गा लोमहट्ठजाता अहेसुं.

३४७. अथ खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘दुरुपसङ्कमा खो, तात पञ्चसिख, तथागता मादिसेन, झायी झानरता, तदन्तरं [तदनन्तरं (सी. स्या. पी. क.)] पटिसल्लीना. यदि पन त्वं, तात पञ्चसिख, भगवन्तं पठमं पसादेय्यासि, तया, तात, पठमं पसादितं पच्छा मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति. ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीणं आदाय येन इन्दसालगुहा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा ‘‘एत्तावता मे भगवा नेव अतिदूरे भविस्सति नाच्चासन्ने, सद्दञ्च मे सोस्सती’’ति एकमन्तं अट्ठासि.

पञ्चसिखगीतगाथा

३४८. एकमन्तं ठितो खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो बेलुवपण्डुवीणं [वेळुवपण्डुवीणं आदाय (स्या.)] अस्सावेसि, इमा च गाथा अभासि बुद्धूपसञ्हिता धम्मूपसञ्हिता सङ्घूपसञ्हिता अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता –

‘‘वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरुं सूरियवच्छसे;

येन जातासि कल्याणी, आनन्दजननी मम.

‘‘वातोव सेदतं कन्तो, पानीयंव पिपासतो;

अङ्गीरसि पियामेसि, धम्मो अरहतामिव.

‘‘आतुरस्सेव भेसज्जं, भोजनंव जिघच्छतो;

परिनिब्बापय मं भद्दे, जलन्तमिव वारिना.

‘‘सीतोदकं पोक्खरणिं, युत्तं किञ्जक्खरेणुना;

नागो घम्माभितत्तोव, ओगाहे ते थनूदरं.

‘‘अच्चङ्कुसोव नागोव, जितं मे तुत्ततोमरं;

कारणं नप्पजानामि, सम्मत्तो लक्खणूरुया.

‘‘तयि गेधितचित्तोस्मि, चित्तं विपरिणामितं;

पटिगन्तुं न सक्कोमि, वङ्कघस्तोव अम्बुजो.

‘‘वामूरु सज मं भद्दे, सज मं मन्दलोचने;

पलिस्सज मं कल्याणि, एतं मे अभिपत्थितं.

‘‘अप्पको वत मे सन्तो, कामो वेल्लितकेसिया;

अनेकभावो समुप्पादि, अरहन्तेव दक्खिणा.

‘‘यं मे अत्थि कतं पुञ्ञं, अरहन्तेसु तादिसु;

तं मे सब्बङ्गकल्याणि, तया सद्धिं विपच्चतं.

‘‘यं मे अत्थि कतं पुञ्ञं, अस्मिं पथविमण्डले;

तं मे सब्बङ्गकल्याणि, तया सद्धिं विपच्चतं.

‘‘सक्यपुत्तोव झानेन, एकोदि निपको सतो;

अमतं मुनि जिगीसानो [जिगिंसानो (सी. स्या. पी.)], तमहं सूरियवच्छसे.

‘‘यथापि मुनि नन्देय्य, पत्वा सम्बोधिमुत्तमं;

एवं नन्देय्यं कल्याणि, मिस्सीभावं गतो तया.

‘‘सक्को चे मे वरं दज्जा, तावतिंसानमिस्सरो;

ताहं भद्दे वरेय्याहे, एवं कामो दळ्हो मम.

‘‘सालंव न चिरं फुल्लं, पितरं ते सुमेधसे;

वन्दमानो नमस्सामि, यस्सा सेतादिसी पजा’’ति.

३४९. एवं वुत्ते भगवा पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं एतदवोच – ‘‘संसन्दति खो ते, पञ्चसिख, तन्तिस्सरो गीतस्सरेन, गीतस्सरो च तन्तिस्सरेन; न च पन [नेव पन (स्या.)] ते पञ्चसिख, तन्तिस्सरो गीतस्सरं अतिवत्तति, गीतस्सरो च तन्तिस्सरं. कदा संयूळ्हा पन ते, पञ्चसिख, इमा गाथा बुद्धूपसञ्हिता धम्मूपसञ्हिता सङ्घूपसञ्हिता अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता’’ति? ‘‘एकमिदं, भन्ते, समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे अजपालनिग्रोधे पठमाभिसम्बुद्धो. तेन खो पनाहं, भन्ते, समयेन भद्दा नाम सूरियवच्छसा तिम्बरुनो गन्धब्बरञ्ञो धीता, तमभिकङ्खामि. सा खो पन, भन्ते, भगिनी परकामिनी होति; सिखण्डी नाम मातलिस्स सङ्गाहकस्स पुत्तो, तमभिकङ्खति. यतो खो अहं, भन्ते, तं भगिनिं नालत्थं केनचि परियायेन. अथाहं बेलुवपण्डुवीणं आदाय येन तिम्बरुनो गन्धब्बरञ्ञो निवेसनं तेनुपसङ्कमिं; उपसङ्कमित्वा बेलुवपण्डुवीणं अस्सावेसिं, इमा च गाथा अभासिं बुद्धूपसञ्हिता धम्मूपसञ्हिता सङ्घूपसञ्हिता अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता –

‘‘वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरुं सूरियवच्छसे;

येन जातासि कल्याणी, आनन्दजननी मम. …पे…

सालंव न चिरं फुल्लं, पितरं ते सुमेधसे;

वन्दमानो नमस्सामि, यस्सा सेतादिसी पजा’’ति.

‘‘एवं वुत्ते, भन्ते, भद्दा सूरियवच्छसा मं एतदवोच – ‘न खो मे, मारिस, सो भगवा सम्मुखा दिट्ठो अपि च सुतोयेव मे सो भगवा देवानं तावतिंसानं सुधम्मायं सभायं उपनच्चन्तिया. यतो खो त्वं, मारिस, तं भगवन्तं कित्तेसि, होतु नो अज्ज समागमो’ति. सोयेव नो, भन्ते, तस्सा भगिनिया सद्धिं समागमो अहोसि. न च दानि ततो पच्छा’’ति.

सक्कूपसङ्कम

३५०. अथ खो सक्कस्स देवानमिन्दस्स एतदहोसि – ‘‘पटिसम्मोदति पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो भगवता, भगवा च पञ्चसिखेना’’ति. अथ खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘अभिवादेहि मे त्वं, तात पञ्चसिख, भगवन्तं – ‘सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’ति’’. ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा भगवन्तं अभिवादेति – ‘‘सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति. ‘‘एवं सुखी होतु, पञ्चसिख, सक्को देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो; सुखकामा हि देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ्ञे सन्ति पुथुकाया’’ति.

३५१. एवञ्च पन तथागता एवरूपे महेसक्खे यक्खे अभिवदन्ति. अभिवदितो सक्को देवानमिन्दो भगवतो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि. देवापि तावतिंसा इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठंसु. पञ्चसिखोपि गन्धब्बदेवपुत्तो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि.

तेन खो पन समयेन इन्दसालगुहा विसमा सन्ती समा समपादि, सम्बाधा सन्ती उरुन्दा [उरुद्दा (क.)] समपादि, अन्धकारो गुहायं अन्तरधायि, आलोको उदपादि यथा तं देवानं देवानुभावेन.

३५२. अथ खो भगवा सक्कं देवानमिन्दं एतदवोच – ‘‘अच्छरियमिदं आयस्मतो कोसियस्स, अब्भुतमिदं आयस्मतो कोसियस्स ताव बहुकिच्चस्स बहुकरणीयस्स यदिदं इधागमन’’न्ति. ‘‘चिरपटिकाहं, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुकामो; अपि च देवानं तावतिंसानं केहिचि केहिचि [केहिचि (स्या.)] किच्चकरणीयेहि ब्यावटो; एवाहं नासक्खिं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुं. एकमिदं, भन्ते, समयं भगवा सावत्थियं विहरति सलळागारके. अथ ख्वाहं, भन्ते, सावत्थिं अगमासिं भगवन्तं दस्सनाय. तेन खो पन, भन्ते, समयेन भगवा अञ्ञतरेन समाधिना निसिन्नो होति, भूजति [भुञ्जती च (सी. पी.), भुजगी (स्या.)] च नाम वेस्सवणस्स महाराजस्स परिचारिका भगवन्तं पच्चुपट्ठिता होति, पञ्जलिका नमस्समाना तिट्ठति. अथ ख्वाहं, भन्ते, भूजतिं एतदवोचं – ‘अभिवादेहि मे त्वं, भगिनि, भगवन्तं – ‘‘सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति. एवं वुत्ते, भन्ते, सा भूजति मं एतदवोच – ‘अकालो खो, मारिस, भगवन्तं दस्सनाय; पटिसल्लीनो भगवा’ति. ‘तेन ही, भगिनि, यदा भगवा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठितो होति, अथ मम वचनेन भगवन्तं अभिवादेहि – ‘‘सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति. कच्चि मे सा, भन्ते, भगिनी भगवन्तं अभिवादेसि? सरति भगवा तस्सा भगिनिया वचन’’न्ति? ‘‘अभिवादेसि मं सा, देवानमिन्द, भगिनी, सरामहं तस्सा भगिनिया वचनं. अपि चाहं आयस्मतो नेमिसद्देन [चक्कनेमिसद्देन (स्या.)] तम्हा समाधिम्हा वुट्ठितो’’ति. ‘‘ये ते, भन्ते, देवा अम्हेहि पठमतरं तावतिंसकायं उपपन्ना, तेसं मे सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं – ‘यदा तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, दिब्बा काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकाया’ति. तं मे इदं, भन्ते, सक्खिदिट्ठं यतो तथागतो लोके उप्पन्नो अरहं सम्मासम्बुद्धो, दिब्बा काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकायाति.

गोपकवत्थु

३५३. ‘‘इधेव, भन्ते, कपिलवत्थुस्मिं गोपिका नाम सक्यधीता अहोसि बुद्धे पसन्ना धम्मे पसन्ना सङ्घे पसन्ना सीलेसु परिपूरकारिनी. सा इत्थित्तं [इत्थिचित्तं (स्या.)] विराजेत्वा पुरिसत्तं [पुरिसचित्तं (स्या.)] भावेत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना. देवानं तावतिंसानं सहब्यतं अम्हाकं पुत्तत्तं अज्झुपगता. तत्रपि नं एवं जानन्ति – ‘गोपको देवपुत्तो, गोपको देवपुत्तो’ति. अञ्ञेपि, भन्ते, तयो भिक्खू भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा हीनं गन्धब्बकायं उपपन्ना. ते पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारयमाना अम्हाकं उपट्ठानं आगच्छन्ति अम्हाकं पारिचरियं. ते अम्हाकं उपट्ठानं आगते अम्हाकं पारिचरियं गोपको देवपुत्तो पटिचोदेसि – ‘कुतोमुखा नाम तुम्हे, मारिसा, तस्स भगवतो धम्मं अस्सुत्थ [आयुहित्थ (स्या.)] – अहञ्हि नाम इत्थिका समाना बुद्धे पसन्ना धम्मे पसन्ना सङ्घे पसन्ना सीलेसु परिपूरकारिनी इत्थित्तं विराजेत्वा पुरिसत्तं भावेत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना, देवानं तावतिंसानं सहब्यतं सक्कस्स देवानमिन्दस्स पुत्तत्तं अज्झुपगता. इधापि मं एवं जानन्ति ‘‘गोपको देवपुत्तो गोपको देवपुत्तो’ति. तुम्हे पन, मारिसा, भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा हीनं गन्धब्बकायं उपपन्ना. दुद्दिट्ठरूपं वत, भो, अद्दसाम, ये मयं अद्दसाम सहधम्मिके हीनं गन्धब्बकायं उपपन्ने’ति. तेसं, भन्ते, गोपकेन देवपुत्तेन पटिचोदितानं द्वे देवा दिट्ठेव धम्मे सतिं पटिलभिंसु कायं ब्रह्मपुरोहितं, एको पन देवो कामे अज्झावसि.

३५४. ‘‘‘उपासिका चक्खुमतो अहोसिं,

नामम्पि मय्हं अहु ‘गोपिका’ति;

बुद्धे च धम्मे च अभिप्पसन्ना,

सङ्घञ्चुपट्ठासिं पसन्नचित्ता.

‘‘‘तस्सेव बुद्धस्स सुधम्मताय,

सक्कस्स पुत्तोम्हि महानुभावो;

महाजुतीको तिदिवूपपन्नो,

जानन्ति मं इधापि ‘गोपको’ति.

‘‘‘अथद्दसं भिक्खवो दिट्ठपुब्बे,

गन्धब्बकायूपगते वसीने;

इमेहि ते गोतमसावकासे,

ये च मयं पुब्बे मनुस्सभूता.

‘‘‘अन्नेन पानेन उपट्ठहिम्हा,

पादूपसङ्गय्ह सके निवेसने;

कुतोमुखा नाम इमे भवन्तो,

बुद्धस्स धम्मानि पटिग्गहेसुं [बुद्धस्स धम्मं न पटिग्गहेसुं (स्या.)].

‘‘‘पच्चत्तं वेदितब्बो हि धम्मो,

सुदेसितो चक्खुमतानुबुद्धो;

अहञ्हि तुम्हेव उपासमानो,

सुत्वान अरियान सुभासितानि.

‘‘‘सक्कस्स पुत्तोम्हि महानुभावो,

महाजुतीको तिदिवूपपन्नो;

तुम्हे पन सेट्ठमुपासमाना,

अनुत्तरं ब्रह्मचरियं चरित्वा.

‘‘‘हीनं कायं उपपन्ना भवन्तो,

अनानुलोमा भवतूपपत्ति;

दुद्दिट्ठरूपं वत अद्दसाम,

सहधम्मिके हीनकायूपपन्ने.

‘‘‘गन्धब्बकायूपगता भवन्तो,

देवानमागच्छथ पारिचरियं;

अगारे वसतो मय्हं,

इमं पस्स विसेसतं.

‘‘‘इत्थी हुत्वा स्वज्ज पुमोम्हि देवो,

दिब्बेहि कामेहि समङ्गिभूतो’;

ते चोदिता गोतमसावकेन,

संवेगमापादु समेच्च गोपकं.

‘‘‘हन्द वियायाम [विगायाम (स्या.), वितायाम (पी.)] ब्यायाम [वियायमाम (सी. पी.)],

मा नो मयं परपेस्सा अहुम्हा’;

तेसं दुवे वीरियमारभिंसु,

अनुस्सरं गोतमसासनानि.

‘‘इधेव चित्तानि विराजयित्वा,

कामेसु आदीनवमद्दसंसु;

ते कामसंयोजनबन्धनानि,

पापिमयोगानि दुरच्चयानि.

‘‘नागोव सन्नानि गुणानि [सन्दानगुणानि (सी. पी.), सन्तानि गुणानि (स्या.)] छेत्वा,

देवे तावतिंसे अतिक्कमिंसु;

सइन्दा देवा सपजापतिका,

सब्बे सुधम्माय सभायुपविट्ठा.

‘‘तेसं निसिन्नानं अभिक्कमिंसु,

वीरा विरागा विरजं करोन्ता;

ते दिस्वा संवेगमकासि वासवो,

देवाभिभू देवगणस्स मज्झे.

‘‘‘इमेहि ते हीनकायूपपन्ना,

देवे तावतिंसे अभिक्कमन्ति’;

संवेगजातस्स वचो निसम्म,

सो गोपको वासवमज्झभासि.

‘‘‘बुद्धो जनिन्दत्थि मनुस्सलोके,

कामाभिभू सक्यमुनीति ञायति;

तस्सेव ते पुत्ता सतिया विहीना,

चोदिता मया ते सतिमज्झलत्थुं.

‘‘‘तिण्णं तेसं आवसिनेत्थ [अवसीनेत्थ (पी.)] एको,

गन्धब्बकायूपगतो वसीनो;

द्वे च सम्बोधिपथानुसारिनो,

देवेपि हीळेन्ति समाहितत्ता.

‘‘‘एतादिसी धम्मप्पकासनेत्थ,

न तत्थ किंकङ्खति कोचि सावको;

नितिण्णओघं विचिकिच्छछिन्नं,

बुद्धं नमस्साम जिनं जनिन्दं’.

‘‘यं ते धम्मं इधञ्ञाय,

विसेसं अज्झगंसु [अज्झगमंसु (स्या.)] ते;

कायं ब्रह्मपुरोहितं,

दुवे तेसं विसेसगू.

‘‘तस्स धम्मस्स पत्तिया,

आगतम्हासि मारिस;

कतावकासा भगवता,

पञ्हं पुच्छेमु मारिसा’’ति.

३५५. अथ खो भगवतो एतदहोसि – ‘‘दीघरत्तं विसुद्धो खो अयं यक्खो [सक्को (सी. स्या. पी.)], यं किञ्चि मं पञ्हं पुच्छिस्सति, सब्बं तं अत्थसञ्हितंयेव पुच्छिस्सति, नो अनत्थसञ्हितं. यञ्चस्साहं पुट्ठो ब्याकरिस्सामि, तं खिप्पमेव आजानिस्सती’’ति.

३५६. अथ खो भगवा सक्कं देवानमिन्दं गाथाय अज्झभासि –

‘‘पुच्छ वासव मं पञ्हं, यं किञ्चि मनसिच्छसि;

तस्स तस्सेव पञ्हस्स, अहं अन्तं करोमि ते’’ति.

पठमभाणवारो निट्ठितो.

३५७. कतावकासो सक्को देवानमिन्दो भगवता इमं भगवन्तं [देवानमिन्दो भगवन्तं इमं (सी. पी.)] पठमं पञ्हं अपुच्छि –

‘‘किं संयोजना नु खो, मारिस, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ्ञे सन्ति पुथुकाया, ते – ‘अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्यापज्जा विहरेमु अवेरिनो’ति इति च नेसं होति, अथ च पन सवेरा सदण्डा ससपत्ता सब्यापज्जा विहरन्ति सवेरिनो’’ति? इत्थं सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं पञ्हं [इमं पठमं पञ्हं (सी. पी.)] अपुच्छि. तस्स भगवा पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि –

‘‘इस्सामच्छरियसंयोजना खो, देवानमिन्द, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ्ञे सन्ति पुथुकाया, ते – ‘अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्यापज्जा विहरेमु अवेरिनो’ति इति च नेसं होति, अथ च पन सवेरा सदण्डा ससपत्ता सब्यापज्जा विहरन्ति सवेरिनो’’ति. इत्थं भगवा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि. अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि – ‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत. तिण्णा मेत्थ कङ्खा विगता कथंकथा भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा’’ति.

३५८. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरिं [उत्तरिं (सी. स्या. पी.)] पञ्हं अपुच्छि –

‘‘इस्सामच्छरियं पन, मारिस, किंनिदानं किंसमुदयं किंजातिकं किंपभवं; किस्मिं सति इस्सामच्छरियं होति; किस्मिं असति इस्सामच्छरियं न होती’’ति? ‘‘इस्सामच्छरियं खो, देवानमिन्द, पियाप्पियनिदानं पियाप्पियसमुदयं पियाप्पियजातिकं पियाप्पियपभवं; पियाप्पिये सति इस्सामच्छरियं होति, पियाप्पिये असति इस्सामच्छरियं न होती’’ति.

‘‘पियाप्पियं खो पन, मारिस, किंनिदानं किंसमुदयं किंजातिकं किंपभवं; किस्मिं सति पियाप्पियं होति; किस्मिं असति पियाप्पियं न होती’’ति? ‘‘पियाप्पियं खो, देवानमिन्द, छन्दनिदानं छन्दसमुदयं छन्दजातिकं छन्दपभवं; छन्दे सति पियाप्पियं होति; छन्दे असति पियाप्पियं न होती’’ति.

‘‘छन्दो खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको किंपभवो; किस्मिं सति छन्दो होति; किस्मिं असति छन्दो न होती’’ति? ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो वितक्कसमुदयो वितक्कजातिको वितक्कपभवो; वितक्के सति छन्दो होति; वितक्के असति छन्दो न होती’’ति.

‘‘वितक्को खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको किंपभवो; किस्मिं सति वितक्को होति; किस्मिं असति वितक्को न होती’’ति? ‘‘वितक्को खो, देवानमिन्द, पपञ्चसञ्ञासङ्खानिदानो पपञ्चसञ्ञासङ्खासमुदयो पपञ्चसञ्ञासङ्खाजातिको पपञ्चसञ्ञासङ्खापभवो; पपञ्चसञ्ञासङ्खाय सति वितक्को होति; पपञ्चसञ्ञासङ्खाय असति वितक्को न होती’’ति.

‘‘कथं पटिपन्नो पन, मारिस, भिक्खु पपञ्चसञ्ञासङ्खानिरोधसारुप्पगामिनिं पटिपदं पटिपन्नो होती’’ति?

वेदनाकम्मट्ठानं

३५९. ‘‘सोमनस्संपाहं [पहं (सी. पी.), चाहं (स्या. कं.)], देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पि. दोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पि. उपेक्खंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पि.

३६०. ‘‘सोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा सोमनस्सं ‘इमं खो मे सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपं सोमनस्सं न सेवितब्बं. तत्थ यं जञ्ञा सोमनस्सं ‘इमं खो मे सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपं सोमनस्सं सेवितब्बं. तत्थ यं चे सवितक्कं सविचारं, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, ते [से (सी. पी.)] पणीततरे. सोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति. इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

३६१. ‘‘दोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति. इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा दोमनस्सं ‘इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपं दोमनस्सं न सेवितब्बं. तत्थ यं जञ्ञा दोमनस्सं ‘इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपं दोमनस्सं सेवितब्बं. तत्थ यं चे सवितक्कं सविचारं, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, ते पणीततरे. दोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पी’ति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

३६२. ‘‘उपेक्खंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा उपेक्खं ‘इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपा उपेक्खा न सेवितब्बा. तत्थ यं जञ्ञा उपेक्खं ‘इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपा उपेक्खा सेवितब्बा. तत्थ यं चे सवितक्कं सविचारं, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, ते पणीततरे. उपेक्खंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

३६३. ‘‘एवं पटिपन्नो खो, देवानमिन्द, भिक्खु पपञ्चसञ्ञासङ्खानिरोधसारुप्पगामिनिं पटिपदं पटिपन्नो होती’’ति. इत्थं भगवा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि. अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि – ‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत, तिण्णा मेत्थ कङ्खा विगता कथंकथा भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा’’ति.

पातिमोक्खसंवरो

३६४. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरिं पञ्हं अपुच्छि –

‘‘कथं पटिपन्नो पन, मारिस, भिक्खु पातिमोक्खसंवराय पटिपन्नो होती’’ति? ‘‘कायसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पि. वचीसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पि. परियेसनंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्ब’’म्पि.

‘‘कायसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा कायसमाचारं ‘इमं खो मे कायसमाचारं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपो कायसमाचारो न सेवितब्बो. तत्थ यं जञ्ञा कायसमाचारं ‘इमं खो मे कायसमाचारं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपो कायसमाचारो सेवितब्बो. कायसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘वचीसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पी’ति. इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा वचीसमाचारं ‘इमं खो मे वचीसमाचारं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपो वचीसमाचारो न सेवितब्बो. तत्थ यं जञ्ञा वचीसमाचारं ‘इमं खो मे वचीसमाचारं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपो वचीसमाचारो सेवितब्बो. वचीसमाचारंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.

‘‘परियेसनंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञ्ञा परियेसनं ‘इमं खो मे परियेसनं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपा परियेसना न सेवितब्बा. तत्थ यं जञ्ञा परियेसनं ‘इमं खो मे परियेसनं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपा परियेसना सेवितब्बा. परियेसनंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तं.