अम्बपालीगणिका
१६१. अस्सोसि खो अम्बपाली गणिका – ‘‘भगवा किर वेसालिं अनुप्पत्तो वेसालियं विहरति मय्हं अम्बवने’’ति. अथ खो अम्बपाली गणिका भद्दानि भद्दानि यानानि योजापेत्वा भद्दं भद्दं यानं अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि वेसालिया निय्यासि. येन सको आरामो तेन पायासि. यावतिका यानस्स भूमि, यानेन गन्त्वा, याना पच्चोरोहित्वा पत्तिकाव येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो अम्बपालिं गणिकं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो अम्बपाली गणिका भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. अथ खो अम्बपाली गणिका भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.
अस्सोसुं खो वेसालिका लिच्छवी – ‘‘भगवा किर वेसालिं अनुप्पत्तो वेसालियं विहरति अम्बपालिवने’’ति. अथ खो ते लिच्छवी भद्दानि भद्दानि यानानि योजापेत्वा भद्दं भद्दं यानं अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि वेसालिया निय्यिंसु. तत्र एकच्चे लिच्छवी नीला होन्ति नीलवण्णा नीलवत्था नीलालङ्कारा, एकच्चे लिच्छवी पीता होन्ति पीतवण्णा पीतवत्था पीतालङ्कारा, एकच्चे लिच्छवी लोहिता होन्ति लोहितवण्णा लोहितवत्था लोहितालङ्कारा, एकच्चे लिच्छवी ओदाता होन्ति ओदातवण्णा ओदातवत्था ओदातालङ्कारा. अथ खो अम्बपाली गणिका दहरानं दहरानं लिच्छवीनं अक्खेन अक्खं चक्केन चक्कं युगेन युगं पटिवट्टेसि [परिवत्तेसि (वि. महावग्ग)]. अथ खो ते लिच्छवी अम्बपालिं गणिकं एतदवोचुं – ‘‘किं, जे अम्बपालि, दहरानं दहरानं लिच्छवीनं अक्खेन अक्खं चक्केन चक्कं युगेन युगं पटिवट्टेसी’’ति? ‘‘तथा हि पन मे, अय्यपुत्ता, भगवा निमन्तितो स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. ‘‘देहि, जे अम्बपालि, एतं [एकं (क.)] भत्तं सतसहस्सेना’’ति. ‘‘सचेपि मे, अय्यपुत्ता, वेसालिं साहारं दस्सथ [दज्जेय्याथ (वि. महावग्ग)], एवमहं तं [एवम्पि महन्तं (स्या.), एवं महन्तं (सी. पी.)] भत्तं न दस्सामी’’ति [नेव दज्जाहं तं भत्तन्ति (वि. महावग्ग)]. अथ खो ते लिच्छवी अङ्गुलिं फोटेसुं – ‘‘जितम्ह [जितम्हा (बहूसु)] वत भो अम्बकाय, जितम्ह वत भो अम्बकाया’’ति [‘‘जितम्हा वत भो अम्बपालिकाय वञ्चितम्हा वत भो अम्बपालिकाया’’ति (स्या.)].
अथ खो ते लिच्छवी येन अम्बपालिवनं तेन पायिंसु. अद्दसा खो भगवा ते लिच्छवी दूरतोव आगच्छन्ते. दिस्वान भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘येसं [येहि (वि. महावग्ग)], भिक्खवे, भिक्खूनं देवा तावतिंसा अदिट्ठपुब्बा, ओलोकेथ, भिक्खवे, लिच्छविपरिसं; अपलोकेथ, भिक्खवे, लिच्छविपरिसं; उपसंहरथ, भिक्खवे, लिच्छविपरिसं – तावतिंससदिस’’न्ति. अथ खो ते लिच्छवी यावतिका यानस्स भूमि, यानेन गन्त्वा, याना पच्चोरोहित्वा पत्तिकाव येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्ने खो ते लिच्छवी भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि. अथ खो ते लिच्छवी भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहंसिता भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति. अथ खो भगवा ते लिच्छवी एतदवोच – ‘‘अधिवुत्थं [अधिवासितं (स्या.)] खो मे, लिच्छवी, स्वातनाय अम्बपालिया गणिकाय भत्त’’न्ति. अथ खो ते लिच्छवी अङ्गुलिं फोटेसुं – ‘‘जितम्ह वत भो अम्बकाय, जितम्ह वत भो अम्बकाया’’ति. अथ खो ते लिच्छवी भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कमिंसु.
१६२. अथ खो अम्बपाली गणिका तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके आरामे पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति. अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन अम्बपालिया गणिकाय निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो अम्बपाली गणिका बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसि सम्पवारेसि. अथ खो अम्बपाली गणिका भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं अञ्ञतरं नीचं आसनं गहेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्ना खो अम्बपाली गणिका भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इमाहं, भन्ते, आरामं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दम्मी’’ति. पटिग्गहेसि भगवा आरामं. अथ खो भगवा अम्बपालिं गणिकं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि. तत्रपि सुदं भगवा वेसालियं विहरन्तो अम्बपालिवने एतदेव बहुलं भिक्खूनं धम्मिं कथं करोति – ‘‘इति सीलं, इति समाधि, इति पञ्ञा. सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो. समाधिपरिभाविता पञ्ञा महप्फला होति महानिसंसा. पञ्ञापरिभावितं चित्तं सम्मदेव आसवेहि विमुच्चति, सेय्यथिदं – कामासवा, भवासवा, अविज्जासवा’’ति.