नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विनयपिटके

परिवार-अट्ठकथा

सोळसमहावारो

पञ्ञत्तिवारवण्णना

विसुद्धपरिवारस्स, परिवारोति सासने;

धम्मक्खन्धसरीरस्स, खन्धकानं अनन्तरा.

सङ्गहं यो समारुळ्हो, तस्स पुब्बागतं नयं;

हित्वा दानि करिस्सामि, अनुत्तानत्थवण्णनं.

१. तत्थ यं तेन भगवता…पे… पञ्ञत्तन्ति आदिनयप्पवत्ताय ताव पुच्छाय अयं सङ्खेपत्थो – यो सो भगवा सासनस्स चिरट्ठितिकत्थं धम्मसेनापतिना सद्धम्मगारवबहुमानवेगसमुस्सितं अञ्जलिं सिरस्मिं पतिट्ठापेत्वा याचितो दस अत्थवसे पटिच्च विनयपञ्ञत्तिं पञ्ञपेसि, तेन भगवता तस्स तस्स सिक्खापदस्स पञ्ञत्तिकालं जानता, तस्सा तस्सा सिक्खापदपञ्ञत्तिया दस अत्थवसे पस्सता; अपिच पुब्बेनिवासादीहि जानता, दिब्बेन चक्खुना पस्सता, तीहि विज्जाहि छहि वा पन अभिञ्ञाहि जानता, सब्बत्थ अप्पटिहतेन समन्तचक्खुना पस्सता, सब्बधम्मजाननसमत्थाय पञ्ञाय जानता, सब्बसत्तानं चक्खुविसयातीतानि तिरोकुट्टादिगतानि चापि रूपानि अतिविसुद्धेन मंसचक्खुना च पस्सता, अत्तहितसाधिकाय समाधिपदट्ठानाय पटिवेधपञ्ञाय जानता, परहितसाधिकाय करुणापदट्ठानाय देसनापञ्ञाय पस्सता, अरहता सम्मासम्बुद्धेन ‘‘यं पठमं पाराजिकं पञ्ञत्तं, तं कत्थ पञ्ञत्तं, कं आरब्भ पञ्ञत्तं, किस्मिं वत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, अत्थि तत्थ पञ्ञत्ति…पे… केनाभत’’न्ति.

२. पुच्छाविस्सज्जने पन ‘‘यं तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन पठमं पाराजिक’’न्ति इदं केवलं पुच्छाय आगतस्स आदिपदस्स पच्चुद्धरणमत्तमेव, ‘‘कत्थ पञ्ञत्तन्ति वेसालिया पञ्ञत्तं; कं आरब्भाति सुदिन्नं कलन्दपुत्तं आरब्भा’’ति एवमादिना पन नयेन पुनपि एत्थ एकेकं पदं पुच्छित्वाव विस्सज्जितं. एका पञ्ञत्तीति ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य पाराजिको होति असंवासो’’ति अयं एका पञ्ञत्ति. द्वे अनुपञ्ञत्तियोति ‘‘अन्तमसो तिरच्छानगतायपी’’ति च, ‘‘सिक्खं अपच्चक्खाया’’ति च मक्कटिवज्जिपुत्तकवत्थूनं वसेन वुत्ता – इमा द्वे अनुपञ्ञत्तियो. एत्तावता ‘‘अत्थि तत्थ पञ्ञत्ति अनुपञ्ञत्ति अनुप्पन्नपञ्ञत्ती’’ति इमिस्सा पुच्छाय द्वे कोट्ठासा विस्सज्जिता होन्ति. ततियं विस्सज्जेतुं पन ‘‘अनुप्पन्नपञ्ञत्ति तस्मिं नत्थी’’ति वुत्तं. अयञ्हि अनुप्पन्नपञ्ञत्ति नाम अनुप्पन्ने दोसे पञ्ञत्ता; सा अट्ठगरुधम्मवसेन भिक्खुनीनंयेव आगता, अञ्ञत्र नत्थि. तस्मा वुत्तं ‘‘अनुप्पन्नपञ्ञत्ति तस्मिं नत्थी’’ति. सब्बत्थपञ्ञत्तीति मज्झिमदेसे चेव पच्चन्तिमजनपदेसु च सब्बत्थपञ्ञत्ति. विनयधरपञ्चमेन गणेन ‘‘उपसम्पदा, गुणङ्गुणूपाहना, धुवनहानं, चम्मत्थरण’’न्ति इमानि हि चत्तारि सिक्खापदानि मज्झिमदेसेयेव पञ्ञत्ति. एत्थेव एतेहि आपत्ति होति, न पच्चन्तिमजनपदेसु. सेसानि सब्बानेव सब्बत्थपञ्ञत्ति नाम.

साधारणपञ्ञत्तीति भिक्खूनञ्चेव भिक्खुनीनञ्च साधारणपञ्ञत्ति; सुद्धभिक्खूनमेव हि सुद्धभिक्खुनीनं वा पञ्ञत्तं सिक्खापदं असाधारणपञ्ञत्ति नाम होति. इदं पन भिक्खुं आरब्भ उप्पन्ने वत्थुस्मिं ‘‘या पन भिक्खुनी छन्दसो मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्य, अन्तमसो तिरच्छानगतेनपि पाराजिका होति असंवासा’’ति भिक्खुनीनम्पि पञ्ञत्तं, विनीतकथामत्तमेव हि तासं नत्थि, सिक्खापदं पन अत्थि, तेन वुत्तं ‘‘साधारणपञ्ञत्ती’’ति. उभतोपञ्ञत्तियम्पि एसेव नयो. ब्यञ्जनमत्तमेव हि एत्थ नानं, भिक्खूनं भिक्खुनीनम्पि साधारणत्ता साधारणपञ्ञत्ति, उभिन्नम्पि पञ्ञत्तत्ता उभतोपञ्ञत्तीति. अत्थे पन भेदो नत्थि.

निदानोगधन्ति ‘‘यस्स सिया आपत्ति सो आविकरेय्या’’ति एत्थ सब्बापत्तीनं अनुपविट्ठत्ता निदानोगधं; निदाने अनुपविट्ठन्ति अत्थो. दुतियेन उद्देसेनाति निदानोगधं निदानपरियापन्नम्पि समानं ‘‘तत्रिमे चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदिना दुतियेनेव उद्देसेन उद्देसं आगच्छति. चतुन्नं विपत्तीनन्ति सीलविपत्तिआदीनं. पठमा हि द्वे आपत्तिक्खन्धा सीलविपत्ति नाम, अवसेसा पञ्च आचारविपत्ति नाम. मिच्छादिट्ठि च अन्तग्गाहिकदिट्ठि च दिट्ठिविपत्ति नाम, आजीवहेतु पञ्ञत्तानि छ सिक्खापदानि आजीवविपत्ति नाम. इति इमासं चतुन्नं विपत्तीनं इदं पाराजिकं सीलविपत्ति नाम होति.

एकेन समुट्ठानेनाति द्वङ्गिकेन एकेन समुट्ठानेन. एत्थ हि चित्तं अङ्गं होति, कायेन पन आपत्तिं आपज्जति. तेन वुत्तं ‘‘कायतो च चित्ततो च समुट्ठाती’’ति. द्वीहि समथेहि सम्मतीति ‘‘आपन्नोसी’’ति सम्मुखा पुच्छियमानो ‘‘आम आपन्नोम्ही’’ति पटिजानाति, तावदेव भण्डनकलहविग्गहा वूपसन्ता होन्ति, सक्का च होति तं पुग्गलं अपनेत्वा उपोसथो वा पवारणा वा कातुं. इति सम्मुखाविनयेन च पटिञ्ञातकरणेन चाति द्वीहि समथेहि सम्मति, न च तप्पच्चया कोचि उपद्दवो होति. यं पन उपरि पञ्ञत्तिवग्गे ‘‘न कतमेन समथेन सम्मती’’ति वुत्तं, तं समथं ओतारेत्वा अनापत्ति कातुं न सक्काति इममत्थं सन्धाय वुत्तं.

पञ्ञत्ति विनयोति ‘‘यो पन भिक्खू’’तिआदिना नयेन वुत्तमातिका पञ्ञत्ति विनयोति अत्थो. विभत्तीति पदभाजनं वुच्चति; विभत्तीति हि विभङ्गस्सेवेतं नामं. असंवरोति वीतिक्कमो. संवरोति अवीतिक्कमो. येसं वत्ततीति येसं विनयपिटकञ्च अट्ठकथा च सब्बा पगुणाति अत्थो. ते धारेन्तीति ते एतं पठमपाराजिकं पाळितो च अत्थतो च धारेन्ति; न हि सक्का सब्बं विनयपिटकं अजानन्तेन एतस्स अत्थो जानितुन्ति. केनाभतन्ति इदं पठमपाराजिकं पाळिवसेन च अत्थवसेन च याव अज्जतनकालं केन आनीतन्ति. परम्पराभतन्ति परम्पराय आनीतं.

३. इदानि याय परम्पराय आनीतं, तं दस्सेतुं ‘‘उपालि दासको चेवा’’तिआदिना नयेन पोराणकेहि महाथेरेहि गाथायो ठपिता. तत्थ यं वत्तब्बं, तं निदानवण्णनायमेव वुत्तं. इमिना नयेन दुतियपाराजिकादिपुच्छाविस्सज्जनेसुपि विनिच्छयो वेदितब्बोति.

महाविभङ्गे पञ्ञत्तिवारवण्णना निट्ठिता.

कतापत्तिवारादिवण्णना

१५७. इतो परं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो कति आपत्तियो आपज्जती’’ति आदिप्पभेदो कतापत्तिवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो चतुन्नं विपत्तीनं कति विपत्तियो भजन्ती’’ति आदिप्पभेदो विपत्तिवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं कतिहि आपत्तिक्खन्धेहि सङ्गहिता’’ति आदिप्पभेदो सङ्गहवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो छन्नं आपत्तिसमुट्ठानानं कतिहि समुट्ठानेहि समुट्ठहन्ती’’ति आदिप्पभेदो समुट्ठानवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो चतुन्नं अधिकरणानं कतमं अधिकरण’’न्ति आदिप्पभेदो अधिकरणवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो सत्तन्नं समथानं कतिहि समथेहि सम्मन्ती’’ति आदिप्पभेदो समथवारो, तदनन्तरो समुच्चयवारो चाति इमे सत्त वारा उत्तानत्था एव.

१८८. ततो परं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवनपच्चया पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्तिआदिना नयेन पुन पच्चयवसेन एको पञ्ञत्तिवारो, तस्स वसेन पुरिमसदिसा एव कतापत्तिवारादयो सत्त वाराति एवं अपरेपि अट्ठ वारा वुत्ता, तेपि उत्तानत्था एव. इति इमे अट्ठ, पुरिमा अट्ठाति महाविभङ्गे सोळस वारा दस्सिता. ततो परं तेनेव नयेन भिक्खुनिविभङ्गेपि सोळस वारा आगताति एवमिमे उभतोविभङ्गे द्वत्तिंस वारा पाळिनयेनेव वेदितब्बा. न हेत्थ किञ्चि पुब्बे अविनिच्छितं नाम अत्थि.

महाविभङ्गे च भिक्खुनिविभङ्गे च

सोळसमहावारवण्णना निट्ठिता.

समुट्ठानसीसवण्णना

२५७. तदनन्तराय पन समुट्ठानकथाय अनत्ता इति निच्छयाति अनत्ता इति निच्छिता. सभागधम्मानन्ति अनिच्चाकारादीहि सभागानं सङ्खतधम्मानं. नाममत्तं न नायतीति नाममत्तम्पि न पञ्ञायति. दुक्खहानिन्ति दुक्खघातनं. खन्धका या च मातिकाति खन्धका या च मातिकाति अत्थो. अयमेव वा पाठो. समुट्ठानं नियतो कतन्ति समुट्ठानं नियतोकतं नियतकतं; नियतसमुट्ठानन्ति अत्थो. एतेन भूतारोचनचोरिवुट्ठापनअननुञ्ञातसिक्खापदत्तयस्स सङ्गहो पच्चेतब्बो. एतानेव हि तीणि सिक्खापदानि नियतसमुट्ठानानि, अञ्ञेहि सद्धिं असम्भिन्नसमुट्ठानानि.

सम्भेदं निदानञ्चञ्ञन्ति अञ्ञम्पि सम्भेदञ्च निदानञ्च. तत्थ सम्भेदवचनेन समुट्ठानसम्भेदस्स गहणं पच्चेतब्बं, तानि हि तीणि सिक्खापदानि ठपेत्वा सेसानि सम्भिन्नसमुट्ठानानि. निदानवचनेन सिक्खापदानं पञ्ञत्तिदेससङ्खातं निदानं पच्चेतब्बं. सुत्ते दिस्सन्ति उपरीति सिक्खापदानं समुट्ठाननियमो सम्भेदो निदानन्ति इमानि तीणि सुत्तम्हि एव दिस्सन्ति; पञ्ञायन्तीति अत्थो. तत्थ ‘‘एकेन समुट्ठानेन समुट्ठाति, कायतो च चित्ततो चा’’तिआदिम्हि ताव पुरिमनये समुट्ठाननियमो च सम्भेदो च दिस्सन्ति. इतरं पन निदानं नाम –

‘‘वेसालिया राजगहे, सावत्थिया च आळवी;

कोसम्बिया च सक्केसु, भग्गेसु चेव पञ्ञत्ता’’ति.

एवं उपरि दिस्सति, परतो आगते सुत्ते दिस्सतीति वेदितब्बं.

‘‘विभङ्गे द्वीसू’’ति गाथाय अयमत्थो – यं सिक्खापदं द्वीसु विभङ्गेसु पञ्ञत्तं उपोसथदिवसे भिक्खू च भिक्खुनियो च उद्दिसन्ति, तस्स यथाञायं समुट्ठानं पवक्खामि, तं मे सुणाथाति.

सञ्चरित्तानुभासनञ्चाति सञ्चरित्तञ्च समनुभासनञ्च. अतिरेकञ्च चीवरन्ति अतिरेकचीवरं; कथिनन्ति अत्थो. लोमानि पदसोधम्मोति एळकलोमानि च पदसोधम्मो च. भूतं संविधानेन चाति भूतारोचनञ्च संविदहित्वा अद्धानप्पटिपज्जनञ्च. थेय्यदेसना चोरिं चाति थेय्यसत्थो च छत्तपाणिस्स अगिलानस्स धम्मदेसना च चोरिवुट्ठापनञ्च. अननुञ्ञाताय तेरसाति मातापितुसामिकेहि अननुञ्ञाताय सद्धिं इमानि तेरस समुट्ठानानि होन्ति. सदिसा इध दिस्सरेति इध उभतोविभङ्गे एतेसु तेरससु समुट्ठानसीसेसु एकेकस्मिं अञ्ञानिपि सदिसानि समुट्ठानानि दिस्सन्ति.

पठमपाराजिकसमुट्ठानवण्णना

२५८. इदानि तानि दस्सेतुं ‘‘मेथुनं सुक्कसंसग्गो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ मेथुनन्ति इदं ताव पठमपाराजिकं नाम एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि. तत्थ सुक्कसंसग्गोति सुक्कविस्सट्ठि चेव कायसंसग्गो च. अनियता पठमिकाति पठमं अनियतसिक्खापदं. पुब्बूपपरिपाचिताति ‘‘जानं पुब्बूपगतं भिक्खु’’न्ति सिक्खापदञ्च भिक्खुनिपरिपाचितपिण्डपातसिक्खापदञ्च. रहो भिक्खुनिया सहाति भिक्खुनिया सद्धिं रहो निसज्जसिक्खापदञ्च.

सभोजने रहो द्वे चाति सभोजने कुले अनुपखज्जनिसज्जसिक्खापदञ्च द्वे रहोनिसज्जसिक्खापदानि च. अङ्गुलि उदके हसन्ति अङ्गुलिपतोदकञ्च उदके हसधम्मसिक्खापदञ्च. पहारे उग्गिरे चेवाति पहारदानसिक्खापदञ्च तलसत्तिकउग्गिरणसिक्खापदञ्च. तेपञ्ञासा च सेखियाति परिमण्डलनिवासनादीनि खुद्दकवण्णनावसाने वुत्तानि तेपञ्ञास सेखियसिक्खापदानि च.

अधक्खगामावस्सुताति भिक्खुनीनं अधक्खकसिक्खापदञ्च गामन्तरगमनं अवस्सुता अवस्सुतस्स हत्थतो खादनीयभोजनीयग्गहणसिक्खापदञ्च. तलमट्ठञ्च सुद्धिकाति तलघातकं जतुमट्ठं उदकसुद्धिकादियनञ्च. वस्संवुट्ठा च ओवादन्ति वस्संवुट्ठा छप्पञ्चयोजनानि सिक्खापदञ्च ओवादाय अगमनसिक्खापदञ्च. नानुबन्धे पवत्तिनिन्ति या पन भिक्खुनी वुट्ठापितं पवत्तिनिं द्वे वस्सानि नानुबन्धेय्याति वुत्तसिक्खापदं.

इमे सिक्खाति इमा सिक्खायो; लिङ्गविपरियायो कतो. कायमानसिका कताति कायचित्तसमुट्ठाना कता.

दुतियपाराजिकसमुट्ठानवण्णना

२५९. अदिन्नन्ति इदं ताव अदिन्नादानन्ति वा दुतियपाराजिकन्ति वा एकं समुट्ठानसीसं, सेसानि तेन सदिसानि. तत्थ विग्गहुत्तरीति मनुस्सविग्गहउत्तरिमनुस्सधम्मसिक्खापदानि. दुट्ठुल्ला अत्तकामिनन्ति दुट्ठुल्लवाचाअत्तकामपारिचरियसिक्खापदानि. अमूला अञ्ञभागियाति द्वे दुट्ठदोससिक्खापदानि. अनियता दुतियिकाति दुतियं अनियतसिक्खापदं.

अच्छिन्दे परिणामनेति सामं चीवरं दत्वा अच्छिन्दनञ्च सङ्घिकलाभस्स अत्तनो परिणामनञ्च. मुसा ओमसपेसुणाति मुसावादो च ओमसवादो च भिक्खुपेसुञ्ञञ्च. दुट्ठुल्ला पथवीखणेति दुट्ठुल्लापत्तिआरोचनञ्च पथवीखणञ्च. भूतं अञ्ञाय उज्झापेति भूतगामअञ्ञवादकउज्झापनकसिक्खापदानि.

निक्कड्ढनं सिञ्चनञ्चाति विहारतो निक्कड्ढनञ्च उदकेन तिणादिसिञ्चनञ्च. आमिसहेतु भुत्तावीति ‘‘आमिसहेतु भिक्खुनियो ओवदन्ती’’ति सिक्खापदञ्च, भुत्ताविं अनतिरित्तेन खादनीयादिना पवारणासिक्खापदञ्च. एहि अनादरि भिंसाति ‘‘एहावुसो गामं वा’’ति सिक्खापदञ्च, अनादरियञ्च भिक्खुभिंसापनकञ्च. अपनिधे च जीवितन्ति पत्तादीनं अपनिधानसिक्खापदञ्च, सञ्चिच्च पाणं जीवितावोरोपनञ्च.

जानं सप्पाणकं कम्मन्ति जानं सप्पाणकउदकसिक्खापदञ्च पुनकम्माय उक्कोटनञ्च. ऊनसंवासनासनाति ऊनवीसतिवस्ससिक्खापदञ्च उक्खित्तकेन सद्धिं संवाससिक्खापदञ्च नासितकसामणेरसम्भोगसिक्खापदञ्च. सहधम्मिकं विलेखाति सहधम्मिकं वुच्चमानसिक्खापदञ्च, विलेखाय संवत्तन्तीति आगतसिक्खापदञ्च. मोहो अमूलकेन चाति मोहनके पाचित्तियसिक्खापदञ्च, अमूलकेन सङ्घादिसेसेन अनुद्धंसनसिक्खापदञ्च.

कुक्कुच्चं धम्मिकं चीवरं दत्वाति कुक्कुच्चउपदहनञ्च, धम्मिकानं कम्मानं छन्दं दत्वा खीयनञ्च, चीवरं दत्वा खीयनञ्च. परिणामेय्य पुग्गलेति सङ्घिकं लाभं पुग्गलस्स परिणामनसिक्खापदं. किं ते अकालं अच्छिन्देति ‘‘किं ते अय्ये एसो पुरिसपुग्गलो करिस्सती’’ति आगतसिक्खापदञ्च, ‘‘अकालचीवरं कालचीवर’’न्ति अधिट्ठहित्वा भाजनसिक्खापदञ्च, भिक्खुनिया सद्धिं चीवरं परिवत्तेत्वा अच्छिन्दनसिक्खापदञ्च. दुग्गही निरयेन चाति दुग्गहितेन दुप्पधारितेन परं उज्झापनसिक्खापदञ्च, निरयेन वा ब्रह्मचरियेन वा अभिसपनसिक्खापदञ्च.

गणं विभङ्ग दुब्बलन्ति ‘‘गणस्स चीवरलाभं अन्तरायं करेय्या’’ति च ‘‘धम्मिकं चीवरविभङ्गं पटिबाहेय्या’’ति च ‘‘दुब्बलचीवरपच्चासाय चीवरकालसमयं अतिक्कामेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदानि. कथिना फासु पस्सयन्ति ‘‘धम्मिकं कथिनुद्धारं पटिबाहेय्य, भिक्खुनिया सञ्चिच्च अफासुं करेय्य, भिक्खुनिया उपस्सयं दत्वा कुपिता अनत्तमना निक्कड्ढेय्य वा’’ति वुत्तसिक्खापदानि. अक्कोसचण्डी मच्छरीति ‘‘भिक्खुं अक्कोसेय्य वा परिभासेय्य वा, चण्डिकता गणं परिभासेय्य, कुले मच्छरिनी अस्सा’’ति वुत्तसिक्खापदानि. गब्भिनिञ्च पायन्तियाति ‘‘गब्भिनिं वुट्ठापेय्य, पायन्तिं वुट्ठापेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदानि.

द्वेवस्सं सिक्खा सङ्घेनाति ‘‘द्वे वस्सानि छसु धम्मेसु असिक्खितसिक्खं सिक्खमानं वुट्ठापेय्य, सिक्खितसिक्खं सिक्खमानं सङ्घेन असम्मतं वुट्ठापेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदानि. तयो चेव गिहीगताति ऊनद्वादसवस्सं गिहिगतं, परिपुण्णद्वादसवस्सं गिहिगतं ‘‘द्वे वस्सानि छसु धम्मेसु असिक्खितसिक्खं द्वे वस्सानि सिक्खितसिक्खं सङ्घेन असम्मत’’न्ति वुत्तसिक्खापदानि. कुमारिभूता तिस्सोति ‘‘ऊनवीसतिवस्सं कुमारिभूत’’न्तिआदिना नयेन वुत्ता तिस्सो. ऊनद्वादससम्मताति ‘‘ऊनद्वादसवस्सा वुट्ठापेय्य, परिपुण्णद्वादसवस्सा सङ्घेन असम्मता वुट्ठापेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदद्वयं.

अलं ताव सोकावासन्ति ‘‘अलं ताव ते अय्ये वुट्ठापितेना’’ति च, ‘‘चण्डिं सोकावासं सिक्खमानं वुट्ठापेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. छन्दा अनुवस्सा च द्वेति ‘‘पारिवासिकछन्ददानेन सिक्खमानं वुट्ठापेय्य, अनुवस्सं वुट्ठापेय्य, एकं वस्सं द्वे वुट्ठापेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. समुट्ठाना तिका कताति तिकसमुट्ठाना कता.

सञ्चरित्तसमुट्ठानवण्णना

२६०. सञ्चरी कुटि विहारोति सञ्चरित्तं सञ्ञाचिकाय कुटिकरणं महल्लकविहारकरणञ्च. धोवनञ्च पटिग्गहोति अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया पुराणचीवरधोवापनञ्च चीवरपटिग्गहणञ्च. विञ्ञत्तुत्तरि अभिहट्ठुन्ति अञ्ञातकं गहपतिं चीवरविञ्ञापनं ततुत्तरिसादियनसिक्खापदञ्च. उभिन्नं दूतकेन चाति ‘‘चीवरचेतापन्नं उपक्खटं होती’’ति आगतसिक्खापदद्वयञ्च दूतेन चीवरचेतापन्नपहितसिक्खापदञ्च.

कोसिया सुद्धद्वेभागा, छब्बस्सानि निसीदनन्ति ‘‘कोसियमिस्सकं सन्थत’’न्तिआदीनि पञ्च सिक्खापदानि. रिञ्चन्ति रूपिका चेवाति विभङ्गे ‘‘रिञ्चन्ति उद्देस’’न्ति आगतं एळकलोमधोवापनं रूपियप्पटिग्गहणसिक्खापदञ्च. उभो नानप्पकारकाति रूपियसंवोहारकयविक्कयसिक्खापदद्वयं.

ऊनबन्धनवस्सिकाति ऊनपञ्चबन्धनपत्तसिक्खापदञ्च वस्सिकसाटिकसिक्खापदञ्च. सुत्तं विकप्पनेन चाति सुत्तं विञ्ञापेत्वा चीवरवायापनञ्च तन्तवाये उपसङ्कमित्वा चीवरे विकप्पापज्जनञ्च. द्वारदानसिब्बानि चाति याव द्वारकोसा अग्गळट्ठपनाय, ‘‘अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं ददेय्य, चीवरं सिब्बेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. पूवपच्चयजोति चाति पूवेहि वा मन्थेहि वा अभिहट्ठुं पवारणासिक्खापदं चातुमासपच्चयप्पवारणाजोतिसमादहनसिक्खापदानि च.

रतनं सूचि मञ्चो च, तूलं निसीदनकण्डु च, वस्सिका च सुगतेनाति रतनसिक्खापदञ्चेव सूचिघरसिक्खापदादीनि च सत्त सिक्खापदानि. विञ्ञत्ति अञ्ञं चेतापना, द्वे सङ्घिका महाजनिका, द्वे पुग्गललहुका गरूति ‘‘या पन भिक्खुनी अञ्ञं विञ्ञापेत्वा अञ्ञं विञ्ञापेय्या’’तिआदीनि नव सिक्खापदानि. द्वे विघासा साटिका चाति ‘‘उच्चारं वा पस्सावं वा सङ्कारं वा विघासं वा तिरोकुट्टे वा तिरोपाकारे वा छड्डेय्य वा छड्डापेय्य वा, हरिते छड्डेय्य वा छड्डापेय्य वा’’ति एवं वुत्तानि द्वे विघाससिक्खापदानि च उदकसाटिकासिक्खापदञ्च. समणचीवरेन चाति ‘‘समणचीवरं ददेय्या’’ति इदमेतं सन्धाय वुत्तं.

समनुभासनासमुट्ठानवण्णना

२६१. भेदानुवत्तदुब्बचदूसदुट्ठुल्लदिट्ठि चाति सङ्घभेदानुवत्तकदुब्बचकुलदूसकदुट्ठुल्लप्पटिच्छादनदिट्ठिअप्पटिनिस्सज्जनसिक्खापदानि. छन्दं उज्जग्घिका द्वे चाति छन्दं अदत्वा गमनसिक्खापदं उज्जग्घिकाय अन्तरघरे गमननिसीदनसिक्खापदद्वयञ्च. द्वे च सद्दाति ‘‘अप्पसद्दो अन्तरघरे गमिस्सामि, निसीदिस्सामी’’ति सिक्खापदद्वयञ्च. न ब्याहरेति ‘‘न सकबळेन मुखेन ब्याहरिस्सामी’’ति सिक्खापदं.

छमा नीचासने ठानं, पच्छतो उप्पथेन चाति छमायं निसीदित्वा, नीचे आसने निसीदित्वा; ठितेन निसिन्नस्स, पच्छतो गच्छन्तेन पुरतो गच्छन्तस्स, उप्पथेन गच्छन्तेन पथेन गच्छन्तस्स धम्मदेसनासिक्खापदानि. वज्जानुवत्तिगहणाति वज्जप्पटिच्छादन, उक्खित्तानुवत्तक, हत्थग्गहणादिसङ्खातानि तीणि पाराजिकानि. ओसारे पच्चाचिक्खनाति ‘‘अनपलोकेत्वा कारकसङ्घं अनञ्ञाय गणस्स छन्दं ओसारेय्या’’ति च ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं.

किस्मिं संसट्ठा द्वे वधीति ‘‘किस्मिञ्चिदेव अधिकरणे पच्चाकता’’ति च ‘‘भिक्खुनियो पनेव संसट्ठा विहरन्ती’’ति च ‘‘या पन भिक्खुनी एवं वदेय्य संसट्ठाव अय्ये तुम्हे विहरथा’’ति च ‘‘अत्तानं वधित्वा वधित्वा रोदेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदानि. विसिब्बे दुक्खिताय चाति ‘‘भिक्खुनिया चीवरं विसिब्बेत्वा वा विसिब्बापेत्वा वा’’ति च ‘‘दुक्खितं सहजीविनि’’न्ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. पुन संसट्ठा न वूपसमेति ‘‘संसट्ठा विहरेय्य गहपतिना वा गहपतिपुत्तेन वा’’ति एवं पुन वुत्तसंसट्ठसिक्खापदञ्च ‘‘एहय्ये, इमं अधिकरणं वूपसमेही’’ति वुच्चमाना, ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा ‘‘सा पच्छा अनन्तरायिकिनी नेव वूपसम्मेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च. आरामञ्च पवारणाति ‘‘जानं सभिक्खुकं आरामं अनापुच्छा पविसेय्या’’ति च ‘‘उभतोसङ्घे तीहि ठानेहि न पवारेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं.

अन्वद्धं सहजीविनिं द्वेति ‘‘अन्वद्धमासं भिक्खुनिया भिक्खुसङ्घतो द्वे धम्मा पच्चासीसितब्बा’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च, ‘‘सहजीविनिं वुट्ठापेत्वा द्वे वस्सानि नेव अनुग्गण्हेय्य, सहजीविनिं वुट्ठापेत्वा नेव वूपकासेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदद्वयञ्च. चीवरं अनुबन्धनाति ‘‘सचे मे त्वं, अय्ये, चीवरं दस्ससि, एवाहं तं वुट्ठापेस्सामी’’ति च ‘‘सचे मं त्वं, अय्ये, द्वे वस्सानि अनुबन्धिस्ससि, एवाहं तं वुट्ठापेस्सामी’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं.

कथिनसमुट्ठानवण्णना

२६२. उब्भतं कथिनं तीणीति ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुना उब्भतस्मिं कथिने’’ति वुत्तानि आदितोव तीणि सिक्खापदानि. पठमं पत्तभेसज्जन्ति ‘‘दसाहपरमं अतिरेकपत्तो’’ति वुत्तं पठमपत्तसिक्खापदञ्च ‘‘पटिसायनीयानि भेसज्जानी’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च. अच्चेकञ्चापि सासङ्कन्ति अच्चेकचीवरसिक्खापदञ्च तदनन्तरमेव सासङ्कसिक्खापदञ्च. पक्कमन्तेन वा दुवेति ‘‘तं पक्कमन्तो नेव उद्धरेय्या’’ति भूतगामवग्गे वुत्तसिक्खापदद्वयं.

उपस्सयं परम्पराति ‘‘भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा भिक्खुनियो ओवदेय्या’’ति च ‘‘परम्परभोजने पाचित्तिय’’न्ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. अनतिरित्तं निमन्तनाति ‘‘अनतिरित्तं खादनीयं वा भोजनीयं वा’’ति च ‘‘निमन्तितो सभत्तो समानो’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. विकप्पं रञ्ञो विकालेति ‘‘सामं चीवरं विकप्पेत्वा’’ति च ‘‘रञ्ञो खत्तियस्सा’’ति च ‘‘विकाले गामं पविसेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदत्तयं. वोसासारञ्ञकेन चाति ‘‘वोसासमानरूपा ठिता’’ति च ‘‘तथारूपेसु आरञ्ञकेसु सेनासनेसु पुब्बे अप्पटिसंविदित’’न्ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं.

उस्सया सन्निचयञ्चाति ‘‘उस्सयवादिका’’ति च ‘‘पत्तसन्निचयं करेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. पुरे पच्छा विकाले चाति ‘‘या पन भिक्खुनी पुरेभत्तं कुलानि उपसङ्कमित्वा’’ति च, ‘‘पच्छाभत्तं कुलानि उपसङ्कमित्वा’’ति च, ‘‘विकाले कुलानि उपसङ्कमित्वा’’ति च वुत्तसिक्खापदत्तयं. पञ्चाहिका सङ्कमनीति ‘‘पञ्चाहिका सङ्घाटिचारं अतिक्कमेय्या’’ति च ‘‘चीवरसङ्कमनीयं धारेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. द्वेपि आवसथेन चाति ‘‘आवसथचीवरं अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जेय्य, आवसथं अनिस्सज्जित्वा चारिकं पक्कमेय्या’’ति च एवं आवसथेन सद्धिं वुत्तसिक्खापदानि च द्वे.

पसाखे आसने चेवाति ‘‘पसाखे जातं गण्डं वा’’ति च ‘‘भिक्खुस्स पुरतो अनापुच्छा आसने निसीदेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं.

एळकलोमसमुट्ठानवण्णना

२६३. एळकलोमा द्वे सेय्याति एळकलोमसिक्खापदञ्चेव द्वे च सहसेय्यसिक्खापदानि. आहच्च पिण्डभोजनन्ति आहच्चपादकसिक्खापदञ्च आवसथपिण्डभोजनसिक्खापदञ्च. गणविकालसन्निधीति गणभोजनविकालभोजनसन्निधिकारकसिक्खापदत्तयं. दन्तपोनेन चेलकाति दन्तपोनसिक्खापदञ्च अचेलकसिक्खापदञ्च. उय्युत्तं सेनं उय्योधीति ‘‘उय्युत्तं सेनं दस्सनाय गच्छेय्य, सेनाय वसेय्य, उय्योधिकं वा…पे… अनीकदस्सनं वा गच्छेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. सुरा ओरेन न्हायनाति सुरापानसिक्खापदञ्च ओरेनद्धमासनहानसिक्खापदञ्च. दुब्बण्णे द्वे देसनिकाति ‘‘तिण्णं दुब्बण्णकरणान’’न्ति वुत्तसिक्खापदञ्च वुत्तावसेसपाटिदेसनीयद्वयञ्च. लसुणुपतिट्ठे नच्चनाति लसुणसिक्खापदं, ‘‘भिक्खुस्स भुञ्जन्तस्स पानीयेन वा विधूपनेन वा उपतिट्ठेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदं, ‘‘नच्चं वा गीतं वा वादितं वा दस्सनाय गच्छेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च. इतो परं पाळिं विरज्झित्वा लिखन्ति. यथा पन अत्थं वण्णयिस्साम; एवमेत्थ अनुक्कमो वेदितब्बो.

न्हानमत्थरणं सेय्याति ‘‘नग्गा नहायेय्य, एकत्थरणपावुरणा तुवट्टेय्युं, एकमञ्चे तुवट्टेय्यु’’न्ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. अन्तोरट्ठे तथा बहीति ‘‘अन्तोरट्ठे सासङ्कसम्मते, तिरोरट्ठे सासङ्कसम्मते’’ति वुत्तसिक्खापदद्वयं. अन्तोवस्सं चित्तागारन्ति ‘‘अन्तोवस्सं चारिकं पक्कमेय्य, राजागारं वा चित्तागारं वा…पे… पोक्खरणिं वा दस्सनाय गच्छेय्या’’ति च वुत्तसिक्खापदद्वयं. आसन्दिं सुत्तकन्तनाति ‘‘आसन्दिं वा पल्लङ्कं वा परिभुञ्जेय्य, सुत्तं कन्तेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदद्वयं.

वेय्यावच्चं सहत्था चाति ‘‘गिहिवेय्यावच्चं करेय्य, अगारिकस्स वा परिब्बाजकस्स वा परिब्बाजिकाय वा सहत्था खादनीयं वा भोजनीयं वा ददेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदद्वयं. अभिक्खुकावासेन चाति ‘‘अभिक्खुके आवासे वस्सं वसेय्या’’ति इदमेतं सन्धाय वुत्तं. छत्तं यानञ्च सङ्घाणिन्ति ‘‘छत्तुपाहनं धारेय्य, यानेन यायेय्य, सङ्घाणिं धारेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. अलङ्कारगन्धवासितन्ति ‘‘इत्थालङ्कारं धारेय्य, गन्धचुण्णकेन नहायेय्य, वासितकेन पिञ्ञाकेन नहायेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. भिक्खुनीतिआदिना ‘‘भिक्खुनिया उम्मद्दापेय्या’’तिआदीनि चत्तारि सिक्खापदानि वुत्तानि. असङ्कच्चिका आपत्तीति ‘‘असङ्कच्चिका गामं पविसेय्य पाचित्तिय’’न्ति एवं वुत्तआपत्ति च. चत्तारीसा चतुत्तरीति एतानि सब्बानिपि चतुचत्तालीस सिक्खापदानि वुत्तानि.

कायेन न वाचाचित्तेन, कायचित्तेन न वाचतोति कायेन चेव कायचित्तेन च समुट्ठहन्ति; न वाचाचित्तेन न वाचतोति अत्थो. द्विसमुट्ठानिका सब्बे, समा एळकलोमिकाति इदं उत्तानत्थमेव.

पदसोधम्मसमुट्ठानवण्णना

२६४. पदञ्ञत्र असम्मताति ‘‘पदसो धम्मं, मातुगामस्स उत्तरिछप्पञ्चवाचाहि धम्मं देसेय्य, अञ्ञत्र विञ्ञुना पुरिसविग्गहेन, असम्मतो भिक्खुनियो ओवदेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. तथा अत्थङ्गतेन चाति ‘‘अत्थङ्गते सूरिये ओवदेय्या’’ति इदमेतं सन्धाय वुत्तं. तिरच्छानविज्जा द्वेति ‘‘तिरच्छानविज्जं परियापुणेय्य, वाचेय्या’’ति एवं वुत्तसिक्खापदद्वयं. अनोकासो च पुच्छनाति ‘‘अनोकासकतं भिक्खुं पञ्हं पुच्छेय्या’’ति इदमेतं सन्धाय वुत्तं.

अद्धानसमुट्ठानवण्णना

२६५. अद्धाननावं पणीतन्ति ‘‘भिक्खुनिया सद्धिं संविधाय एकद्धानमग्गं पटिपज्जेय्य, एकं नावं अभिरुहेय्य, पणीतभोजनानि अगिलानो अत्तनो अत्थाय विञ्ञापेत्वा भुञ्जेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदत्तयं. मातुगामेन संहरेति मातुगामेन सद्धिं संविधाय गमनञ्च ‘‘सम्बाधे लोमं संहरापेय्या’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च. धञ्ञं निमन्तिता चेवाति ‘‘धञ्ञं विञ्ञापेत्वा वा’’ति च ‘‘निमन्तिता वा पवारिता वा खादनीयं वा भोजनीयं वा खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा’’ति वुत्तसिक्खापदञ्च. अट्ठ चाति भिक्खुनीनं वुत्ता अट्ठ पाटिदेसनीया वा.

थेय्यसत्थसमुट्ठानवण्णना

२६६. थेय्यसत्थं उपस्सुतीति थेय्यसत्थेन सद्धिं संविधाय एकद्धानमग्गगमनञ्च उपस्सुतितिट्ठनञ्च. सूपविञ्ञापनेन चाति इदं सूपोदनविञ्ञत्तिं सन्धाय वुत्तं. रत्तिछन्नञ्च ओकासन्ति ‘‘रत्तन्धकारे अप्पदीपे, पटिच्छन्ने ओकासे, अज्झोकासे पुरिसेन सद्धि’’न्ति एवं वुत्तसिक्खापदत्तयं. ब्यूहेन सत्तमाति इदं तदनन्तरमेव ‘‘रथिकाय वा ब्यूहे वा सिङ्घाटके वा पुरिसेन सद्धि’’न्ति आगतसिक्खापदं सन्धाय वुत्तं.

धम्मदेसनासमुट्ठानवण्णना

२६७. धम्मदेसनासमुट्ठानानि एकादस उत्तानानेव. एवं ताव सम्भिन्नसमुट्ठानं वेदितब्बं. नियतसमुट्ठानं पन तिविधं, तं एकेकस्सेव सिक्खापदस्स होति, तं विसुंयेव दस्सेतुं ‘‘भूतं कायेन जायती’’तिआदि वुत्तं, तं उत्तानमेव. नेत्तिधम्मानुलोमिकन्ति विनयपाळिधम्मस्स अनुलोमन्ति.

समुट्ठानसीसवण्णना निट्ठिता.

अन्तरपेय्यालं

कतिपुच्छावारवण्णना

२७१. इदानि आपत्तिआदिकोट्ठासेसु कोसल्लजननत्थं ‘‘कति आपत्तियो’’तिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा निद्देसप्पटिनिद्देसवसेन विभङ्गो वुत्तो.

तत्थ कति आपत्तियोति मातिकाय च विभङ्गे च आगतापत्तिपुच्छा. एस नयो दुतियपदेपि. केवलञ्हेत्थ आपत्तियो एव रासिवसेन खन्धाति वुत्ता. विनीतवत्थूनीति तासं आपत्तीनं विनयपुच्छा; ‘‘विनीतं विनयो वूपसमो’’ति इदञ्हि अत्थतो एकं, विनीतानियेव विनीतवत्थूनीति अयमेत्थ पदत्थो. इदानि येसु सति आपत्तियो होन्ति, असति न होन्ति, ते दस्सेतुं ‘‘कति अगारवा’’ति पुच्छाद्वयं. विनीतवत्थूनीति अयं पन तेसं अगारवानं विनयपुच्छा. यस्मा पन ता आपत्तियो विपत्तिं आपत्ता नाम नत्थि, तस्मा ‘‘कति विपत्तियो’’ति अयं आपत्तीनं विपत्तिभावपुच्छा. कति आपत्तिसमुट्ठानानीति तासंयेव आपत्तीनं समुट्ठानपुच्छा. विवादमूलानि अनुवादमूलानीति इमा ‘‘विवादाधिकरणं अनुवादाधिकरण’’न्ति आगतानं विवादानुवादानं मूलपुच्छा. सारणीया धम्माति विवादानुवादमूलानं अभावकरधम्मपुच्छा. भेदकरवत्थूनीति अयं ‘‘भेदनसंवत्तनिकं वा अधिकरण’’न्तिआदीसु वुत्तभेदकरणपुच्छा. अधिकरणानीति भेदकरवत्थूसु सति उप्पज्जनधम्मपुच्छा. समथाति तेसंयेव वूपसमनधम्मपुच्छा. पञ्च आपत्तियोति मातिकाय आगतवसेन वुत्ता. सत्ताति विभङ्गे आगतवसेन.

आरका एतेहि रमतीति आरति; भुसा वा रति आरति. विना एतेहि रमतीति विरति. पच्चेकं पच्चेकं विरमतीति पटिविरति. वेरं मणति विनासेतीति वेरमणी. न एताय एते आपत्तिक्खन्धा करीयन्तीति अकिरिया. यं एताय असति आपत्तिक्खन्धकरणं उप्पज्जेय्य, तस्स पटिपक्खतो अकरणं. आपत्तिक्खन्धअज्झापत्तिया पटिपक्खतो अनज्झापत्ति. वेलनतो वेला; चलयनतो विनासनतोति अत्थो. निय्यानं सिनोति बन्धति निवारेतीति सेतु. आपत्तिक्खन्धानमेतं अधिवचनं. सो सेतु एताय पञ्ञत्तिया हञ्ञतीति सेतुघातो. सेसविनीतवत्थुनिद्देसेसुपि एसेव नयो.

बुद्धे अगारवादीसु यो बुद्धे धरमाने उपट्ठानं न गच्छति, परिनिब्बुते चेतियट्ठानं बोधिट्ठानं न गच्छति, चेतियं वा बोधिं वा न वन्दति, चेतियङ्गणे सछत्तो सउपाहनो चरति, नत्थेतस्स बुद्धे गारवोति वेदितब्बो. यो पन सक्कोन्तोयेव धम्मस्सवनं न गच्छति, सरभञ्ञं न भणति, धम्मकथं न कथेति, धम्मस्सवनग्गं भिन्दित्वा गच्छति, विक्खित्तो वा अनादरो वा निसीदति, नत्थेतस्स धम्मे गारवो. यो थेरनवमज्झिमेसु चित्तीकारं न पच्चुपट्ठापेति, उपोसथागारवितक्कमाळकादीसु कायप्पागब्भियं दस्सेति, यथावुड्ढं न वन्दति, नत्थेतस्स सङ्घे गारवो. तिस्सो सिक्खा समादाय असिक्खमानोयेव पन सिक्खाय अगारवोति वेदितब्बो. पमादे च सतिविप्पवासे तिट्ठमानोयेव अप्पमादलक्खणं अब्रूहयमानो अप्पमादे अगारवोति वेदितब्बो. तथा आमिसप्पटिसन्थारं धम्मप्पटिसन्थारन्ति इमं दुविधं पटिसन्थारं अकरोन्तोयेव पटिसन्थारे अगारवोति वेदितब्बो. गारवनिद्देसे वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.

२७२. विवादमूलनिद्देसे ‘‘सत्थरिपि अगारवो’’तिआदीनं बुद्धे अगारवादीसु वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. अप्पतिस्सोति अनीचवुत्ति; न सत्थारं जेट्ठकं कत्वा विहरति. अज्झत्तं वाति अत्तनो सन्ताने वा अत्तनो पक्खे वा; सकाय परिसायाति अत्थो. बहिद्धा वाति परसन्ताने वा परपक्खे वा. तत्र तुम्हेति तस्मिं अज्झत्तबहिद्धाभेदे सपरसन्ताने वा सपरपरिसाय वा. पहानाय वायमेय्याथाति मेत्ताभावनादीहि नयेहि पहानत्थं वायमेय्याथ; मेत्ताभावनादिनयेन हि तं अज्झत्तम्पि बहिद्धापि पहीयति. अनवस्सवायाति अप्पवत्तिभावाय.

सन्दिट्ठिपरामासीति सकमेव दिट्ठिं परामसति; यं अत्तना दिट्ठिगतं गहितं, इदमेव सच्चन्ति गण्हाति. आधानग्गाहीति दळ्हग्गाही.

२७३. अनुवादमूलनिद्देसो किञ्चापि विवादमूलनिद्देसेनेव समानो, अथ खो अट्ठारस भेदकरवत्थूनि निस्साय विवदन्तानं कोधूपनाहादयो विवादमूलानि. तथा विवदन्ता पन सीलविपत्तिआदीसु अञ्ञतरविपत्तिं आपज्जित्वा ‘‘असुको भिक्खु असुकं नाम विपत्तिं आपन्नो’’ति वा, ‘‘पाराजिकं आपन्नोसि, सङ्घादिसेसं आपन्नोसी’’ति वा अनुवदन्ति. एवं अनुवदन्तानं कोधूपनाहादयो अनुवादमूलानीति अयमेत्थ विसेसो.

२७४. सारणीयधम्मनिद्देसे मेत्तचित्तेन कतं कायकम्मं मेत्तं कायकम्मं नाम. आवि चेव रहो चाति सम्मुखा च परम्मुखा च. तत्थ नवकानं चीवरकम्मादीसु सहायभावगमनं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. थेरानं पन पादधोवनबीजनवातदानादिभेदम्पि सब्बं सामीचिकम्मं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. उभयेहिपि दुन्निक्खित्तानं दारुभण्डादीनं तेसु अवमञ्ञं अकत्वा अत्तना दुन्निक्खित्तानं विय पटिसामनं परम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. अयम्पि धम्मो सारणीयोति अयं मेत्ताकायकम्मसङ्खातो धम्मो सरितब्बो सतिजनको; यो नं करोति, तं पुग्गलं; येसं कतो होति, ते पसन्नचित्ता ‘‘अहो सप्पुरिसो’’ति अनुस्सरन्तीति अधिप्पायो. पियकरणोति तं पुग्गलं सब्रह्मचारीनं पियं करोति. गरुकरणोति तं पुग्गलं सब्रह्मचारीनं गरुं करोति. सङ्गहायातिआदीसु सब्रह्मचारीहि सङ्गहेतब्बभावाय. तेहि सद्धिं अविवादाय समग्गभावाय एकीभावाय च संवत्तति.

मेत्तं वचीकम्मन्तिआदीसु देवत्थेरो तिस्सत्थेरोति एवं पग्गय्ह वचनं सम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम. विहारे असन्ते पन तं पटिपुच्छन्तस्स ‘‘कुहिं अम्हाकं देवत्थेरो, कुहिं अम्हाकं तिस्सत्थेरो, कदा नु खो आगमिस्सती’’ति एवं ममायनवचनं परम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम. मेत्तासिनेहसिनिद्धानि पन नयनानि उम्मीलेत्वा पसन्नेन मुखेन ओलोकनं सम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम. ‘‘देवत्थेरो तिस्सत्थेरो अरोगो होतु, अप्पाबाधो’’ति समन्नाहरणं परम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम.

अप्पटिविभत्तभोगीति नेव आमिसं पटिविभजित्वा भुञ्जति, न पुग्गलं. यो हि ‘‘एत्तकं परेसं दस्सामि, एत्तकं अत्तना भुञ्जिस्सामि, एत्तकं वा असुकस्स च असुकस्स च दस्सामि, एत्तकं अत्तना भुञ्जिस्सामी’’ति विभजित्वा भुञ्जति, अयं पटिविभत्तभोगी नाम. अयं पन एवं अकत्वा आभतं पिण्डपातं थेरासनतो पट्ठाय दत्वा गहितावसेसं भुञ्जति. ‘‘सीलवन्तेही’’ति वचनतो दुस्सीलस्स अदातुम्पि वट्टति, सारणीयधम्मपूरकेन पन सब्बेसं दातब्बमेवाति वुत्तं. गिलान-गिलानुपट्ठाक-आगन्तुक-गमिकचीवरकम्मादिपसुतानं विचेय्य दातुम्पि वट्टति. न हि एते विचिनित्वा देन्तेन पुग्गलविभागो कतो होति, ईदिसानञ्हि किच्छलाभत्ता विसेसो कातब्बोयेवाति अयं करोति.

अखण्डानीतिआदीसु यस्स सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु आदिम्हि वा अन्ते वा सिक्खापदं भिन्नं होति, तस्स सीलं परियन्ते छिन्नसाटको विय खण्डं नाम. यस्स पन वेमज्झे भिन्नं, तस्स मज्झे छिद्दसाटको विय छिद्दं नाम होति. यस्स पटिपाटिया द्वे तीणि भिन्नानि, तस्स पिट्ठियं वा कुच्छियं वा उट्ठितेन विसभागवण्णेन काळरत्तादीनं अञ्ञतरसरीरवण्णा गावी विय सबलं नाम होति. यस्स अन्तरन्तरा भिन्नानि, तस्स अन्तरन्तरा विसभागवण्णबिन्दुविचित्रा गावी विय कम्मासं नाम होति. यस्स पन सब्बेन सब्बं अभिन्नानि सीलानि, तस्स तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि नाम होन्ति. तानि पनेतानि भुजिस्सभावकरणतो भुजिस्सानि. विञ्ञूहि पसत्थत्ता विञ्ञुप्पसत्थानि. तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ता अपरामट्ठानि. उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिं वा संवत्तयन्तीति समाधिसंवत्तनिकानीति वुच्चन्ति. सीलसामञ्ञगतो विहरतीति तेसु तेसु दिसाभागेसु विहरन्तेहि कल्याणसीलेहि भिक्खूहि सद्धिं समानभावूपगतसीलो विहरति.

यायं दिट्ठीति मग्गसम्पयुत्ता सम्मादिट्ठि. अरियाति निद्दोसा. निय्यातीति निय्यानिका. तक्करस्साति यो तथाकारी होति, तस्स. दुक्खक्खयायाति सब्बदुक्खस्स खयत्थं. सेसं याव समथभेदपरियोसाना उत्तानत्थमेव.

कतिपुच्छावारवण्णना निट्ठिता.

खन्धकपुच्छावारो

पुच्छाविस्सज्जनावण्णना

३२०. उपसम्पदं पुच्छिस्सन्ति उपसम्पदक्खन्धकं पुच्छिस्सं. सनिदानं सनिद्देसन्ति निदानेन च निद्देसेन च सद्धिं पुच्छिस्सामि. समुक्कट्ठपदानं कति आपत्तियोति यानि तत्थ समुक्कट्ठानि उत्तमानि पदानि वुत्तानि, तेसं समुक्कट्ठपदानं उत्तमपदानं सङ्खेपतो कति आपत्तियो होन्तीति. येन येन हि पदेन या या आपत्ति पञ्ञत्ता, सा सा तस्स तस्स पदस्स आपत्तीति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘समुक्कट्ठपदानं कति आपत्तियो’’ति. द्वे आपत्तियोति ऊनवीसतिवस्सं उपसम्पादेन्तस्स पाचित्तियं, सेसेसु सब्बपदेसु दुक्कटं.

तिस्सोति ‘‘नस्सन्तेते विनस्सन्तेते, को तेहि अत्थो’’ति भेदपुरेक्खारानं उपोसथकरणे थुल्लच्चयं, उक्खित्तकेन सद्धिं उपोसथकरणे पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति एवं उपोसथक्खन्धके तिस्सो आपत्तियो. एकाति वस्सूपनायिकक्खन्धके एका दुक्कटापत्तियेव.

तिस्सोति भेदपुरेक्खारस्स पवारयतो थुल्लच्चयं, उक्खित्तकेन सद्धिं पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति एवं पवारणाक्खन्धकेपि तिस्सो आपत्तियो.

तिस्सोति वच्छतरिं उग्गहेत्वा मारेन्तानं पाचित्तियं, रत्तेन चित्तेन अङ्गजातछुपने थुल्लच्चयं, सेसेसु दुक्कटन्ति एवं चम्मसंयुत्तेपि तिस्सो आपत्तियो. भेसज्जक्खन्धकेपि समन्ता द्वङ्गुले थुल्लच्चयं, भोज्जयागुया पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति एवं तिस्सो आपत्तियो.

कथिनं केवलं पञ्ञत्तिमेव, नत्थि तत्थ आपत्ति. चीवरसंयुत्ते कुसचीरवाकचीरेसु थुल्लच्चयं, अतिरेकचीवरे निस्सग्गियं, सेसेसु दुक्कटन्ति इमा तिस्सो आपत्तियो.

चम्पेय्यके एका दुक्कटापत्तियेव. कोसम्बक-कम्मक्खन्धक-पारिवासिकसमुच्चयक्खन्धकेसुपि एका दुक्कटापत्तियेव.

समथक्खन्धके छन्ददायको खिय्यति, खिय्यनकं पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति इमा द्वे आपत्तियो. खुद्दकवत्थुके अत्तनो अङ्गजातं छिन्दति, थुल्लच्चयं, रोमट्ठे पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति इमा तिस्सो आपत्तियो. सेनासनक्खन्धके गरुभण्डविस्सज्जने थुल्लच्चयं, सङ्घिका विहारा निक्कड्ढने पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति इमा तिस्सो आपत्तियो.

सङ्घभेदेभेदकानुवत्तकानं थुल्लच्चयं, गणभोजने पाचित्तियन्ति इमा द्वे आपत्तियो. समाचारं पुच्छिस्सन्ति वुत्ते वत्तक्खन्धके एका दुक्कटापत्तियेव. सा सब्बवत्तेसु अनादरियेन होति. तथा पातिमोक्खट्ठपने. भिक्खुनिक्खन्धके अप्पवारणाय पाचित्तियं, सेसेसु दुक्कटन्ति द्वे आपत्तियो. पञ्चसतिकसत्तसतिकेसु केवलं धम्मो सङ्गहं आरोपितो, नत्थि तत्थ आपत्तीति.

खन्धकपुच्छावारवण्णना निट्ठिता.

एकुत्तरिकनयो

एककवारवण्णना

३२१. आपत्तिकरा धम्मा जानितब्बातिआदिम्हि एकुत्तरिकनये आपत्तिकरा धम्मा नाम छ आपत्तिसमुट्ठानानि. एतेसञ्हि वसेन पुग्गलो आपत्तिं आपज्जति, तस्मा ‘‘आपत्तिकरा’’ति वुत्ता. अनापत्तिकरा नाम सत्त समथा. आपत्ति जानितब्बाति तस्मिं तस्मिं सिक्खापदे च विभङ्गे च वुत्ता आपत्ति जानितब्बा. अनापत्तीति ‘‘अनापत्ति भिक्खु असादियन्तस्सा’’तिआदिना नयेन अनापत्ति जानितब्बा. लहुकाति लहुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो पञ्चविधा आपत्ति. गरुकाति गरुकेन विनयकम्मेन विसुज्झनतो सङ्घादिसेसा आपत्ति. केनचि आकारेन अनापत्तिभावं उपनेतुं असक्कुणेय्यतो पाराजिकापत्ति च. सावसेसाति ठपेत्वा पाराजिकं सेसा. अनवसेसाति पाराजिकापत्ति. द्वे आपत्तिक्खन्धा दुट्ठुल्ला; अवसेसा अदुट्ठुल्ला. सप्पटिकम्मदुकं सावसेसदुकसदिसं. देसनागामिनिदुकं लहुकदुकसङ्गहितं.

अन्तरायिकाति सत्तपि आपत्तियो सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता सग्गन्तरायञ्चेव मोक्खन्तरायञ्च करोन्तीति अन्तरायिका. अजानन्तेन वीतिक्कन्ता पन पण्णत्तिवज्जापत्ति नेव सग्गन्तरायं न मोक्खन्तरायं करोतीति अनन्तरायिका. अन्तरायिकं आपन्नस्सापि देसनागामिनिं देसेत्वा वुट्ठानगामिनितो वुट्ठाय सुद्धिपत्तस्स सामणेरभूमियं ठितस्स च अवारितो सग्गमोक्खमग्गोति. सावज्जपञ्ञत्तीति लोकवज्जा. अनवज्जपञ्ञत्तीति पण्णत्तिवज्जा. किरियतो समुट्ठिता नाम यं करोन्तो आपज्जति पाराजिकापत्ति विय. अकिरियतोति यं अकरोन्तो आपज्जति, चीवरअनधिट्ठानापत्ति विय. किरियाकिरियतोति यं करोन्तो च अकरोन्तो च आपज्जति, कुटिकारापत्ति विय.

पुब्बापत्तीति पठमं आपन्नापत्ति. अपरापत्तीति पारिवासिकादीहि पच्छा आपन्नापत्ति. पुब्बापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम मूलविसुद्धिया अन्तरापत्ति. अपरापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम अग्घविसुद्धिया अन्तरापत्ति. कुरुन्दियं पन ‘‘पुब्बापत्ति नाम पठमं आपन्ना. अपरापत्ति नाम मानत्तारहकाले आपन्ना. पुब्बापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम परिवासे आपन्ना. अपरापत्तीनं अन्तरापत्ति नाम मानत्तचारे आपन्ना’’ति वुत्तं. इदम्पि एकेन परियायेन युज्जति.

देसिता गणनूपगा नाम या धुरनिक्खेपं कत्वा पुन न आपज्जिस्सामीति देसिता होति. अगणनूपगा नाम या धुरनिक्खेपं अकत्वा सउस्साहेनेव चित्तेन अपरिसुद्धेन देसिता होति. अयञ्हि देसितापि देसितगणनं न उपेति. अट्ठमे वत्थुस्मिं भिक्खुनिया पाराजिकमेव होति. पञ्ञत्ति जानितब्बातिआदीसु नवसु पदेसु पठमपाराजिकपुच्छाय वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो.

थुल्लवज्जाति थुल्लदोसे पञ्ञत्ता गरुकापत्ति. अथुल्लवज्जाति लहुकापत्ति. गिहिपटिसंयुत्ताति सुधम्मत्थेरस्स आपत्ति, या च धम्मिकस्स पटिस्सवस्स असच्चापने आपत्ति, अवसेसा न गिहिपटिसंयुत्ता. पञ्चानन्तरियकम्मापत्ति नियता, सेसा अनियता. आदिकरोति सुदिन्नत्थेरादि आदिकम्मिको. अनादिकरोति मक्कटिसमणादि अनुपञ्ञत्तिकारको. अधिच्चापत्तिको नाम यो कदाचि करहचि आपत्तिं आपज्जति. अभिण्हापत्तिको नाम यो निच्चं आपज्जति.

चोदको नाम यो वत्थुना वा आपत्तिया वा परं चोदेति. यो पन एवं चोदितो अयं चुदितको नाम. पञ्चदससु धम्मेसु अप्पतिट्ठहित्वा अभूतेन वत्थुना चोदेन्तो अधम्मचोदको नाम, तेन तथा चोदितो अधम्मचुदितको नाम. विपरियायेन धम्मचोदकचुदितका वेदितब्बा. मिच्छत्तनियतेहि वा सम्मत्तनियतेहि वा धम्मेहि समन्नागतो नियतो, विपरीतो अनियतो.

सावका भब्बापत्तिका नाम, बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च अभब्बापत्तिका नाम. उक्खेपनीयकम्मकतो उक्खित्तको नाम, अवसेसचतुब्बिधतज्जनीयादिकम्मकतो अनुक्खित्तको नाम. अयञ्हि उपोसथं वा पवारणं वा धम्मपरिभोगं वा आमिसपरिभोगं वा न कोपेति. ‘‘मेत्तियं भिक्खुनिं नासेथ, दूसको नासेतब्बो, कण्टको समणुद्देसो नासेतब्बो’’ति एवं लिङ्गदण्डकम्म-संवासनासनाहि नासितब्बो नासितको नाम. सेसा सब्बे अनासितका. येन सद्धिं उपोसथादिको संवासो अत्थि, अयं समानसंवासको, इतरो नानासंवासको. सो कम्मनानासंवासको लद्धिनानासंवासकोति दुविधो होति. ठपनं जानितब्बन्ति ‘‘एकं भिक्खवे अधम्मिकं पातिमोक्खट्ठपन’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं पातिमोक्खट्ठपनं जानितब्बन्ति अत्थो.

एककवारवण्णना निट्ठिता.

दुकवारवण्णना

३२२. दुकेसु सचित्तका आपत्ति सञ्ञाविमोक्खा, अचित्तका नोसञ्ञाविमोक्खा. लद्धसमापत्तिकस्स आपत्ति नाम भूतारोचनापत्ति, अलद्धसमापत्तिकस्स आपत्ति नाम अभूतारोचनापत्ति. सद्धम्मपटिसञ्ञुत्ता नाम पदसोधम्मादिका, असद्धम्मपटिसञ्ञुत्ता नाम दुट्ठुल्लवाचापत्ति. सपरिक्खारपटिसञ्ञुत्ता नाम निस्सग्गियवत्थुनो अनिस्सज्जित्वा परिभोगे, पत्तचीवरानं निदहने, किलिट्ठचीवरानं अधोवने, मलग्गहितपत्तस्स अपचनेति एवं अयुत्तपरिभोगे आपत्ति. परपरिक्खारपटिसञ्ञुत्ता नाम सङ्घिकमञ्चपीठादीनं अज्झोकासे सन्थरणअनापुच्छागमनादीसु आपज्जितब्बा आपत्ति. सपुग्गलपटिसञ्ञुत्ता नाम ‘‘मुदुपिट्ठिकस्स लम्बिस्स ऊरुना अङ्गजातं पीळेन्तस्सा’’तिआदिना नयेन वुत्तापत्ति. परपुग्गलपटिसञ्ञुत्ता नाम मेथुनधम्मकायसंसग्गपहारदानादीसु वुत्तापत्ति, ‘‘सिखरणीसी’’ति सच्चं भणन्तो गरुकं आपज्जति, ‘‘सम्पजानमुसावादे पाचित्तिय’’न्ति मुसा भणन्तो लहुकं. अभूतारोचने मुसा भणन्तो गरुकं. भूतारोचने सच्चं भणन्तो लहुकं.

‘‘सङ्घकम्मं वग्गं करिस्सामी’’ति अन्तोसीमाय एकमन्ते निसीदन्तो भूमिगतो आपज्जति नाम. सचे पन अङ्गुलिमत्तम्पि आकासे तिट्ठेय्य, न आपज्जेय्य, तेन वुत्तं ‘‘नो वेहासगतो’’ति. वेहासकुटिया आहच्चपादकं मञ्चं वा पीठं वा अभिनिसीदन्तो वेहासगतो आपज्जति नाम. सचे पन तं भूमियं पञ्ञापेत्वा निपज्जेय्य न आपज्जेय्य, तेन वुत्तं – ‘‘नो भूमिगतो’’ति. गमियो गमियवत्तं अपूरेत्वा गच्छन्तो निक्खमन्तो आपज्जति नाम, नो पविसन्तो. आगन्तुको आगन्तुकवत्तं अपूरेत्वा सछत्तुपाहनो पविसन्तो पविसन्तो आपज्जति नाम, नो निक्खमन्तो.

आदियन्तो आपज्जति नाम भिक्खुनी अतिगम्भीरं उदकसुद्धिकं आदियमाना; दुब्बण्णकरणं अनादियित्वा चीवरं परिभुञ्जन्तो पन अनादियन्तो आपज्जति नाम. मूगब्बतादीनि तित्थियवत्तानि समादियन्तो समादियन्तो आपज्जति नाम. पारिवासिकादयो पन तज्जनीयादिकम्मकता वा अत्तनो वत्तं असमादियन्ता आपज्जन्ति, ते सन्धाय वुत्तं ‘‘अत्थापत्ति न समादियन्तो आपज्जती’’ति. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं सिब्बन्तो वेज्जकम्मभण्डागारिककम्मचित्तकम्मादीनि वा करोन्तो करोन्तो आपज्जति नाम. उपज्झायवत्तादीनि अकरोन्तो अकरोन्तो आपज्जति नाम. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं ददमानो देन्तो आपज्जति नाम. सद्धिविहारिकअन्तेवासिकानं चीवरादीनि अदेन्तो अदेन्तो आपज्जति नाम. अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया चीवरं गण्हन्तो पटिग्गण्हन्तो आपज्जति नाम. ‘‘न भिक्खवे ओवादो न गहेतब्बो’’ति वचनतो ओवादं अगण्हन्तो न पटिग्गण्हन्तो आपज्जति नाम.

निस्सग्गियवत्थुं अनिस्सज्जित्वा परिभुञ्जन्तो परिभोगेन आपज्जति नाम. पञ्चाहिकं सङ्घाटिचारं अतिक्कामयमाना अपरिभोगेन आपज्जति नाम. सहगारसेय्यं रत्तिं आपज्जति नाम, नो दिवा, द्वारं असंवरित्वा पटिसल्लीयन्तो दिवा आपज्जति, नो रत्तिं. एकरत्तछारत्तसत्ताहदसाहमासातिक्कमेसु वुत्तआपत्तिं आपज्जन्तो अरुणुग्गे आपज्जति नाम, पवारेत्वा भुञ्जन्तो न अरुणुग्गे आपज्जति नाम.

भूतगामञ्चेव अङ्गजातञ्च छिन्दन्तो छिन्दन्तो आपज्जति नाम, केसे वा नखे वा न छिन्दन्तो न छिन्दन्तो आपज्जति नाम. आपत्तिं छादेन्तो छादेन्तो आपज्जति नाम, ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्बं, नत्वेव नग्गेन आगन्तब्बं, यो आगच्छेय्य आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इमं पन आपत्तिं न छादेन्तो आपज्जति नाम. कुसचीरादीनि धारेन्तो धारेन्तो आपज्जति नाम, ‘‘अयं ते भिक्खु पत्तो याव भेदनाय धारेतब्बो’’ति इमं आपत्तिं न धारेन्तो आपज्जति नाम.

‘‘अत्तना वा अत्तानं नानासंवासकं करोती’’ति एकसीमायं द्वीसु सङ्घेसु निसिन्नेसु एकस्मिं पक्खे निसीदित्वा परपक्खस्स लद्धिं गण्हन्तो यस्मिं पक्खे निसिन्नो तेसं अत्तनाव अत्तानं नानासंवासकं करोति नाम. येसं सन्तिके निसिन्नो तेसं गणपूरको हुत्वा कम्मं कोपेति, इतरेसं हत्थपासं अनागतत्ता. समानसंवासकेपि एसेव नयो. येसञ्हि सो लद्धिं रोचेति, तेसं समानसंवासको होति, इतरेसं नानासंवासको. सत्त आपत्तियो सत्त आपत्तिक्खन्धाति आपज्जितब्बतो आपत्तियो, रासट्ठेन खन्धाति एवं द्वेयेव नामानि होन्तीति नामवसेन दुकं दस्सितं. कम्मेन वा सलाकग्गाहेन वाति एत्थ उद्देसो चेव कम्मञ्च एकं, वोहारो चेव अनुस्सावना च सलाकग्गाहो च एकं, वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पुब्बभागा, कम्मञ्चेव उद्देसो च पमाणं.

अद्धानहीनो नाम ऊनवीसतिवस्सो. अङ्गहीनो नाम हत्थच्छिन्नादिभेदो. वत्थुविपन्नो नाम पण्डको तिरच्छानगतो उभतोब्यञ्जनको च. अवसेसा थेय्यसंवासकादयो अट्ठ अभब्बपुग्गला करणदुक्कटका नाम. दुक्कटकिरिया दुक्कटकम्मा, इमस्मिंयेव अत्तभावे कतेन अत्तनो कम्मेन अभब्बट्ठानं पत्ताति अत्थो. अपरिपूरो नाम अपरिपुण्णपत्तचीवरो. नो च याचति नाम उपसम्पदं न याचति. अलज्जिस्स च बालस्स चाति अलज्जी सचेपि तेपिटको होति, बालो च सचेपि सट्ठिवस्सो होति, उभोपि निस्साय न वत्थब्बं. बालस्स च लज्जिस्स चाति एत्थ बालस्स ‘‘त्वं निस्सयं गण्हा’’ति आणायपि निस्सयो दातब्बो, लज्जिस्स पन याचन्तस्सेव. सातिसारन्ति सदोसं; यं अज्झाचरन्तो आपत्तिं आपज्जति.

कायेन पटिक्कोसना नाम हत्थविकारादीहि पटिक्कोसना. कायेन पटिजानातीति हत्थविकारादीहि पटिजानाति. उपघातिका नाम उपघाता. सिक्खूपघातिका नाम सिक्खूपघातो. भोगूपघातिका नाम परिभोगूपघातो, तत्थ तिस्सो सिक्खा असिक्खतो सिक्खूपघातिकाति वेदितब्बा. सङ्घिकं वा पुग्गलिकं वा दुप्परिभोगं भुञ्जतो भोगूपघातिकाति वेदितब्बा. द्वे वेनयिकाति द्वे अत्था विनयसिद्धा. पञ्ञत्तं नाम सकले विनयपिटके कप्पियाकप्पियवसेन पञ्ञत्तं. पञ्ञत्तानुलोमं नाम चतूसु महापदेसेसु दट्ठब्बं. सेतुघातोति पच्चयघातो; येन चित्तेन अकप्पियं करेय्य, तस्स चित्तस्सापि अनुप्पादनन्ति अत्थो. मत्तकारिताति मत्ताय पमाणेन करणं; पमाणे ठानन्ति अत्थो. कायेन आपज्जतीति कायद्वारिकं कायेन आपज्जति; वचीद्वारिकं वाचाय. कायेन वुट्ठातीति तिणवत्थारकसमथे विनापि देसनाय कायेनेव वुट्ठाति; देसेत्वा वुट्ठहन्तो पन वाचाय वुट्ठाति. अब्भन्तरपरिभोगो नाम अज्झोहरणपरिभोगो. बाहिरपरिभोगो नाम सीसमक्खनादि.

अनागतं भारं वहतीति अथेरोव समानो थेरेहि वहितब्बं बीजनगाहधम्मज्झेसनादिभारं वहति; तं नित्थरितुं वीरियं आरभति. आगतं भारं न वहतीति थेरो थेरकिच्चं न करोति, ‘‘अनुजानामि भिक्खवे थेरेन भिक्खुना सामं वा धम्मं भासितुं, परं वा अज्झेसितुं, अनुजानामि भिक्खवे थेराधेय्यं पातिमोक्ख’’न्ति एवमादि सब्बं परिहापेतीति अत्थो. न कुक्कुच्चायितब्बं कुक्कुच्चायतीति न कुक्कुच्चायितब्बं कुक्कुच्चायित्वा करोति. कुक्कुच्चायितब्बं न कुक्कुच्चायतीति कुक्कुच्चायितब्बं न कुक्कुच्चायित्वा करोति. एतेसं द्विन्नं दिवा च रत्तो च आसवा वड्ढन्तीति अत्थो. अनन्तरदुकेपि वुत्तपटिपक्खवसेन अत्थो वेदितब्बो. सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति.

दुकवारवण्णना निट्ठिता.

तिकवारवण्णना

३२३. तिकेसु अत्थापत्ति तिट्ठन्ते भगवति आपज्जतीति अत्थि आपत्ति, यं तिट्ठन्ते भगवति आपज्जतीति अत्थो. एसेव नयो सब्बत्थ. तत्थ लोहितुप्पादापत्तिं तिट्ठन्ते आपज्जति. ‘‘एतरहि खो पनानन्द, भिक्खू अञ्ञमञ्ञं आवुसोवादेन समुदाचरन्ति, न वो ममच्चयेन एवं समुदाचरितब्बं, नवकेन, आनन्द, भिक्खुना थेरो भिक्खू ‘भन्ते’ति वा ‘आयस्मा’ति वा समुदाचरितब्बो’’ति वचनतो थेरं आवुसोवादेन समुदाचरणपच्चया आपत्तिं परिनिब्बुते भगवति आपज्जति, नो तिट्ठन्ते. इमा द्वे आपत्तियो ठपेत्वा अवसेसा धरन्तेपि भगवति आपज्जति, परिनिब्बुतेपि.

पवारेत्वा अनतिरित्तं भुञ्जन्तो आपत्तिं काले आपज्जति नो विकाले. विकालभोजनापत्तिं पन विकाले आपज्जति नो काले. अवसेसा काले चेव आपज्जति विकाले च. सहगारसेय्यं रत्तिं आपज्जति, द्वारं असंवरित्वा पटिसल्लीयनं दिवा. सेसा रत्तिञ्चेव दिवा च. ‘‘दसवस्सोम्हि अतिरेकदसवस्सोम्ही’’ति बालो अब्यत्तो परिसं उपट्ठापेन्तो दसवस्सो आपज्जति नो ऊनदसवस्सो. ‘‘अहं पण्डितो ब्यत्तो’’ति नवो वा मज्झिमो वा परिसं उपट्ठापेन्तो ऊनदसवस्सो आपज्जति नो दसवस्सो. सेसा दसवस्सो चेव आपज्जति ऊनदसवस्सो च. ‘‘पञ्चवस्सोम्ही’’ति बालो अब्यत्तो अनिस्साय वसन्तो पञ्चवस्सो आपज्जति. ‘‘अहं पण्डितो ब्यत्तो’’ति नवको अनिस्साय वसन्तो ऊनपञ्चवस्सो आपज्जति. सेसं पञ्चवस्सो चेव आपज्जति ऊनपञ्चवस्सो च. अनुपसम्पन्नं पदसोधम्मं वाचेन्तो, मातुगामस्स धम्मं देसेन्तो एवरूपं आपत्तिं कुसलचित्तो आपज्जति, पाराजिक-सुक्कविस्सट्ठि-कायसंसग्ग-दुट्ठुल्ल-अत्तकामपारिचरिय-दुट्ठदोस-सङ्घभेदपहारदान-तलसत्तिकादिभेदं अकुसलचित्तो आपज्जति, असञ्चिच्च सहगारसेय्यादिं अब्याकतचित्तो आपज्जति, यं अरहाव आपज्जति, सब्बं अब्याकतचित्तोव आपज्जति, मेथुनधम्मादिभेदमापत्तिं सुखवेदनासमङ्गी आपज्जति, दुट्ठदोसादिभेदं दुक्खवेदनासमङ्गी, यं सुखवेदनासमङ्गी आपज्जति, तंयेव मज्झत्तो हुत्वा आपज्जन्तो अदुक्खमसुखवेदनासमङ्गी आपज्जति.

तयो पटिक्खेपाति बुद्धस्स भगवतो तयो पटिक्खेपा. चतूसु पच्चयेसु महिच्छता असन्तुट्ठिता किलेससल्लेखनपटिपत्तिया अगोपायना, इमे हि तयो धम्मा बुद्धेन भगवता पटिक्खित्ता. अप्पिच्छतादयो पन तयो बुद्धेन भगवता अनुञ्ञाता, तेन वुत्तं ‘‘तयो अनुञ्ञाता’’ति.

‘‘दसवस्सोम्ही’’ति परिसं उपट्ठापेन्तो ‘‘पञ्चवस्सोम्ही’’ति निस्सयं अगण्हन्तो बालो आपज्जति नो पण्डितो, ऊनदसवस्सो ‘‘ब्यत्तोम्ही’’ति बहुस्सुतत्ता परिसं उपट्ठापेन्तो ऊनपञ्चवस्सो च निस्सयं अगण्हन्तो पण्डितो आपज्जति नो बालो; अवसेसं पण्डितो चेव आपज्जति बालो च. वस्सं अनुपगच्छन्तो काळे आपज्जति नो जुण्हे; महापवारणाय अप्पवारेन्तो जुण्हे आपज्जति नो काळे; अवसेसं काळे चेव आपज्जति जुण्हे च. वस्सूपगमनं काळे कप्पति नो जुण्हे; महापवारणाय पवारणा जुण्हे कप्पति नो काळे; सेसं अनुञ्ञातकं काळे चेव कप्पति जुण्हे च.

कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमे पाटिपददिवसे विकप्पेत्वा ठपितं वस्सिकसाटिकं निवासेन्तो हेमन्ते आपज्जति. कुरुन्दियं पन ‘‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा हेमन्ते आपज्जती’’ति वुत्तं, तम्पि सुवुत्तं. ‘‘चातुमासं अधिट्ठातुं ततो परं विकप्पेतु’’न्ति हि वुत्तं. अतिरेकमासे सेसे गिम्हाने परियेसन्तो अतिरेकड्ढमासे सेसे कत्वा निवासेन्तो च गिम्हे आपज्जति नाम. सतिया वस्सिकसाटिकाय नग्गो कायं ओवस्सापेन्तो वस्से आपज्जति नाम. पारिसुद्धिउपोसथं वा अधिट्ठानुपोसथं वा करोन्तो सङ्घो आपज्जति. सुत्तुद्देसञ्च अधिट्ठानुपोसथञ्च करोन्तो गणो आपज्जति. एकको सुत्तुद्देसं पारिसुद्धिउपोसथञ्च करोन्तो पुग्गलो आपज्जति. पवारणायपि एसेव नयो.

सङ्घुपोसथो च सङ्घपवारणा च सङ्घस्सेव कप्पति. गणुपोसथो च गणपवारणा च गणस्सेव कप्पति. अधिट्ठानुपोसथो च अधिट्ठानपवारणा च पुग्गलस्सेव कप्पति. ‘‘पाराजिकं आपन्नोम्ही’’तिआदीनि भणन्तो वत्थुं छादेति न आपत्तिं, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवि’’न्तिआदीनि भणन्तो आपत्तिं छादेति नो वत्थुं, यो नेव वत्थुं न आपत्तिं आरोचेति, अयं वत्थुञ्चेव छादेति आपत्तिञ्च.

पटिच्छादेतीति पटिच्छादि. जन्ताघरमेव पटिच्छादि जन्ताघरपटिच्छादि. इतरासुपि एसेव नयो. द्वारं पिदहित्वा अन्तोजन्ताघरे ठितेन परिकम्मं कातुं वट्टति. उदके ओतिण्णेनापि एतदेव वट्टति. उभयत्थ खादितुं भुञ्जितुं वा न वट्टति. वत्थपटिच्छादि सब्बकप्पियताय पटिच्छन्नेन सब्बं कातुं वट्टति. वहन्तीति यन्ति निय्यन्ति; निन्दं वा पटिक्कोसं वा न लभन्ति. चन्दमण्डलं अब्भामहिकाधूमरजराहुविमुत्तं विवटंयेव विरोचति, न तेसु अञ्ञतरेन पटिच्छन्नं. तथा सूरियमण्डलं, धम्मविनयोपि विवरित्वा विभजित्वा देसियमानोव विरोचति नो पटिच्छन्नो.

अञ्ञेन भेसज्जेन करणीयेन अञ्ञं विञ्ञापेन्तो गिलानो आपज्जति, न भेसज्जेन करणीयेन भेसज्जं विञ्ञापेन्तो अगिलानो आपज्जति, अवसेसं आपत्तिं गिलानो चेव आपज्जति अगिलानो च.

अन्तो आपज्जति नो बहीति अनुपखज्ज सेय्यं कप्पेन्तो अन्तो आपज्जति नो बहि, बहि आपज्जति नो अन्तोति सङ्घिकं मञ्चादिं अज्झोकासे सन्थरित्वा पक्कमन्तो बहि आपज्जति नो अन्तो, अवसेसं पन अन्तो चेव आपज्जति बहि च. अन्तोसीमायाति आगन्तुको आगन्तुकवत्तं अदस्सेत्वा सछत्तुपाहनो विहारं पविसन्तो उपचारसीमं ओक्कन्तमत्तोव आपज्जति. बहिसीमायाति गमिको दारुभण्डपटिसामनादिगमिकवत्तं अपूरेत्वा पक्कमन्तो उपचारसीमं अतिक्कन्तमत्तोव आपज्जति. अवसेसं अन्तोसीमाय चेव आपज्जति बहिसीमाय च. सति वुड्ढतरे अनज्झिट्ठो धम्मं भासन्तो सङ्घमज्झे आपज्जति नाम. गणमज्झेपि पुग्गलसन्तिकेपि एसेव नयो. कायेन वुट्ठातीति तिणवत्थारकसमथेन वुट्ठाति. कायं अचालेत्वा वाचाय देसेन्तस्स वाचाय वुट्ठाति. वचीसम्पयुत्तं कायकिरियं कत्वा देसेन्तस्स कायेन वाचाय वुट्ठाति नाम. सङ्घमज्झे देसनागामिनीपि वुट्ठानगामिनीपि वुट्ठाति. गणपुग्गलमज्झे पन देसनागामिनीयेव वुट्ठाति.

आगाळ्हाय चेतेय्याति आगाळ्हाय दळ्हभावाय चेतेय्य; तज्जनीयकम्मादिकतस्स वत्तं न पूरयतो इच्छमानो सङ्घो उक्खेपनीयकम्मं करेय्याति अत्थो. अलज्जी च होति बालो च अपकतत्तो चाति एत्थ बालो ‘‘अयं धम्माधम्मं न जानाति’’ अपकतत्तो वा ‘‘आपत्तानापत्तिं न जानाती’’ति न एत्तावता कम्मं कातब्बं; बालभावमूलकं पन अपकतत्तभावमूलकञ्च आपत्तिं आपन्नस्स कम्मं कातब्बन्ति अत्थो. अधिसीले सीलविपन्नो नाम द्वे आपत्तिक्खन्धे आपन्नो; आचारविपन्नो नाम पञ्च आपत्तिक्खन्धे आपन्नो; दिट्ठिविपन्नो नाम अन्तग्गाहिकाय दिट्ठिया समन्नागतो. तेसं आपत्तिं अपस्सन्तानं अप्पटिकरोन्तानं दिट्ठिञ्च अनिस्सज्जन्तानंयेव कम्मं कातब्बं.

कायिको दवो नाम पासकादीहि जूतकीळनादिभेदो अनाचारो; वाचसिको दवो नाम मुखालम्बरकरणादिभेदो अनाचारो; कायिकवाचसिको नाम नच्चनगायनादिभेदो द्वीहिपि द्वारेहि अनाचारो. कायिको अनाचारो नाम कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो; वाचसिको अनाचारो नाम वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो; कायिकवाचसिको नाम द्वारद्वयेपि पञ्ञत्तसिक्खापदवीतिक्कमो. कायिकेन उपघातिकेनाति कायद्वारे पञ्ञत्तस्स सिक्खापदस्स असिक्खनेन, यो हि तं न सिक्खति, सो नं उपघातेति, तस्मा तस्स तं असिक्खनं ‘‘कायिकं उपघातिक’’न्ति वुच्चति. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. कायिकेन मिच्छाजीवेनाति जङ्घपेसनिकादिना वा गण्डफालनादिना वा वेज्जकम्मेन; वाचसिकेनाति सासनउग्गहणआरोचनादिना; ततियपदं उभयसम्पयोगवसेन वुत्तं.

अलं भिक्खु मा भण्डनन्ति अलं भिक्खु मा भण्डनं करि, मा कलहं, मा विवादं करीति अत्थो. न वोहरितब्बन्ति न किञ्चि वत्तब्बं; वदतोपि हि तादिसस्स वचनं न सोतब्बं मञ्ञन्ति. न किस्मिञ्चि पच्चेकट्ठानेति किस्मिञ्चि बीजनग्गाहादिके एकस्मिम्पि जेट्ठकट्ठाने न ठपेतब्बोति अत्थो. ओकासकम्मं कारेन्तस्साति ‘‘करोतु आयस्मा ओकासं, अहं तं वत्तुकामो’’ति एवं ओकासं कारेन्तस्स. नालं ओकासकम्मं कातुन्ति ‘‘किं त्वं करिस्ससी’’ति ओकासो न कातब्बो. सवचनीयं नादातब्बन्ति वचनं न आदातब्बं, वचनम्पि न सोतब्बं; यत्थ गहेत्वा गन्तुकामो होति, न तत्थ गन्तब्बन्ति अत्थो.

तीहङ्गेहि समन्नागतस्स भिक्खुनो विनयोति यं सो जानाति, सो तस्स विनयो नाम होति; सो न पुच्छितब्बोति अत्थो. अनुयोगो न दातब्बोति ‘‘इदं कप्पती’’ति पुच्छन्तस्स पुच्छाय ओकासो न दातब्बो, ‘‘अञ्ञं पुच्छा’’ति वत्तब्बो. इति सो नेव पुच्छितब्बो नास्स पुच्छा सोतब्बाति अत्थो. विनयो न साकच्छातब्बोति विनयपञ्हो न साकच्छितब्बो, कप्पियाकप्पियकथा न संसन्देतब्बा.

इदमप्पहायाति एतं ब्रह्मचारिपटिञ्ञातादिकं लद्धिं अविजहित्वा. सुद्धं ब्रह्मचारिन्ति खीणासवं भिक्खुं. ‘‘पातब्यतं आपज्जती’’ति पातब्यभावं पटिसेवनं आपज्जति. ‘‘इदमप्पहाया’’ति वचनतो पन तं ब्रह्मचारिपटिञ्ञातं पहाय खीणासवं ‘‘मुसा मया भणितं, खमथ मे’’ति खमापेत्वा ‘‘नत्थि कामेसु दोसो’’ति लद्धिं विजहित्वा गतिविसोधनं करेय्य. अकुसलमूलानीति अकुसलानि चेव मूलानि च, अकुसलानं वा मूलानि अकुसलमूलानि. कुसलमूलेसुपि एसेव नयो. दुट्ठु चरितानि विरूपानि वा चरितानि दुच्चरितानि. सुट्ठु चरितानि सुन्दरानि वा चरितानि सुचरितानि. कायेन करणभूतेन कतं दुच्चरितं कायदुच्चरितं. एस नयो सब्बत्थ. सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति.

तिकवारवण्णना निट्ठिता.

चतुक्कवारवण्णना

३२४. चतुक्केसु सकवाचाय आपज्जति परवाचाय वुट्ठातीति वचीद्वारिकं पदसोधम्मादिभेदं आपत्तिं आपज्जित्वा तिणवत्थारकसमथट्ठानं गतो परस्स कम्मवाचाय वुट्ठाति. परवाचाय आपज्जति सकवाचाय वुट्ठातीति पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गे परस्स कम्मवाचाय आपज्जति, पुग्गलस्स सन्तिके देसेन्तो सकवाचाय वुट्ठाति. सकवाचाय आपज्जति सकवाचाय वुट्ठातीति वचीद्वारिकं पदसोधम्मादिभेदं आपत्तिं सकवाचाय आपज्जति, देसेत्वा वुट्ठहन्तोपि सकवाचाय वुट्ठाति. परवाचाय आपज्जति परवाचाय वुट्ठातीति यावततियकं सङ्घादिसेसं परस्स कम्मवाचाय आपज्जति, वुट्ठहन्तोपि परस्स परिवासकम्मवाचादीहि वुट्ठाति. ततो परेसु कायद्वारिकं कायेन आपज्जति, देसेन्तो वाचाय वुट्ठाति. वचीद्वारिकं वाचाय आपज्जति, तिणवत्थारके कायेन वुट्ठाति. कायद्वारिकं कायेनआपज्जति, तमेव तिणवत्थारके कायेन वुट्ठाति. वचीद्वारिकं वाचाय आपज्जति, तमेव देसेन्तो वाचाय वुट्ठाति. सङ्घिकमञ्चस्स अत्तनो पच्चत्थरणेन अनत्थरतो कायसम्फुसने लोमगणनाय आपज्जितब्बापत्तिं सहगारसेय्यापत्तिञ्च पसुत्तो आपज्जति, पबुज्झित्वा पन आपन्नभावं ञत्वा देसेन्तो पटिबुद्धो वुट्ठाति. जग्गन्तो आपज्जित्वा पन तिणवत्थारकसमथट्ठाने सयन्तो पटिबुद्धो आपज्जति पसुत्तो वुट्ठाति नाम. पच्छिमपदद्वयम्पि वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं.

अचित्तकापत्तिं अचित्तको आपज्जति नाम. पच्छा देसेन्तो सचित्तको वुट्ठाति. सचित्तकापत्तिं सचित्तको आपज्जति नाम. तिणवत्थारकट्ठाने सयन्तो अचित्तको वुट्ठाति. सेसपदद्वयम्पि वुत्तानुसारेनेव वेदितब्बं. यो सभागं आपत्तिं देसेति, अयं देसनापच्चया दुक्कटं आपज्जन्तो पाचित्तियादीसु अञ्ञतरं देसेति, तञ्च देसेन्तो दुक्कटं आपज्जति. तं पन दुक्कटं आपज्जन्तो पाचित्तियादितो वुट्ठाति. पाचित्तियादितो च वुट्ठहन्तो तं आपज्जति. इति एकस्स पुग्गलस्स एकमेव पयोगं सन्धाय ‘‘आपत्तिं आपज्जन्तो देसेती’’ति इदं चतुक्कं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

कम्मचतुक्के पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गापत्तिं कम्मेन आपज्जति, देसेन्तो अकम्मेन वुट्ठाति. विस्सट्ठिआदिकं अकम्मेन आपज्जति, परिवासादिना कम्मेन वुट्ठाति. समनुभासनं कम्मेनेव आपज्जति, कम्मेन वुट्ठाति. सेसं अकम्मेन आपज्जति,अकम्मेनवुट्ठाति.

परिक्खारचतुक्के पठमो सकपरिक्खारो, दुतियो सङ्घिकोव ततियो चेतियसन्तको, चतुत्थो गिहिपरिक्खारो. सचे पन सो पत्तचीवरनवकम्मभेसज्जानं अत्थाय आहटो होति, अवापुरणं दातुं अन्तो ठपापेतुञ्च वट्टति.

सम्मुखाचतुक्के पापिकाय दिट्ठिया अप्पटिनिस्सग्गापत्तिं सङ्घस्स सम्मुखा आपज्जति, वुट्ठानकाले पन सङ्घेन किच्चं नत्थीति परम्मुखा वुट्ठाति. विस्सट्ठिआदिकं परम्मुखा आपज्जति, सङ्घस्स सम्मुखा वुट्ठाति. समनुभासनं सङ्घस्स सम्मुखा एव आपज्जति, सम्मुखा वुट्ठाति. सेसं सम्पजानमुसावादादिभेदं परम्मुखाव आपज्जति, परम्मुखाव वुट्ठाति. अजानन्तचतुक्कं अचित्तकचतुक्कसदिसं.

लिङ्गपातुभावेनाति सयितस्सेव भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा लिङ्गपरिवत्ते जाते सहगारसेय्यापत्ति होति इदमेव तं पटिच्च वुत्तं. उभिन्नम्पि पन असाधारणापत्ति लिङ्गपातुभावेन वुट्ठाति. सहपटिलाभचतुक्के यस्स भिक्खुनो लिङ्गं परिवत्तति, सो सह लिङ्गपटिलाभेन पठमं उप्पन्नवसेन सेट्ठभावेन च पुरिमं पुरिसलिङ्गं जहति, पच्छिमे इत्थिलिङ्गे पतिट्ठाति, पुरिसकुत्तपुरिसाकारादिवसेन पवत्ता कायवचीविञ्ञत्तियो पटिप्पस्सम्भन्ति, भिक्खूति वा पुरिसोति वा एवं पवत्ता पण्णत्तियो निरुज्झन्ति, यानि भिक्खुनीहि असाधारणानि छचत्तालीस सिक्खापदानि तेहि अनापत्तियेव होति. दुतियचतुक्के पन यस्सा भिक्खुनिया लिङ्गं परिवत्तति, सा पच्छासमुप्पत्तिया वा हीनभावेन वा पच्छिमन्ति सङ्ख्यं गतं इत्थिलिङ्गं जहति, वुत्तप्पकारेन पुरिमन्ति सङ्ख्यं गते पुरिसलिङ्गे पतिट्ठाति. वुत्तविपरीता विञ्ञत्तियो पटिप्पस्सम्भन्ति, भिक्खुनीति वा इत्थीति वा एवं पवत्ता पण्णत्तियोपि निरुज्झन्ति, यानि भिक्खूहि असाधारणानि सतं तिंसञ्च सिक्खापदानि, तेहि अनापत्तियेव होति.

चत्तारो सामुक्कंसाति चत्तारो महापदेसा, ते हि भगवता अनुप्पन्ने वत्थुम्हि सयं उक्कंसित्वा उक्खिपित्वा ठपितत्ता ‘‘सामुक्कंसा’’ति वुच्चन्ति. परिभोगाति अज्झोहरणीयपरिभोगा, उदकं पन अकालिकत्ता अप्पटिग्गहितकं वट्टति. यावकालिकादीनि अप्पटिग्गहितकानि अज्झोहरितुं न वट्टन्ति. चत्तारि महाविकटानि कालोदिस्सत्ता यथावुत्ते काले वट्टन्ति. उपासको सीलवाति पञ्च वा दस वा सीलानि गोपयमानो.

आगन्तुकादिचतुक्के सछत्तुपाहनो ससीसं पारुतो विहारं पविसन्तो तत्थ विचरन्तो च आगन्तुकोव आपज्जति, नो आवासिको. आवासिकवत्तं अकरोन्तो पन आवासिको आपज्जति, नो आगन्तुको. सेसं कायवचीद्वारिकं आपत्तिं उभोपि आपज्जन्ति, असाधारणं आपत्तिं नेव आगन्तुको आपज्जति, नो आवासिको. गमियचतुक्केपि गमियवत्तं अपूरेत्वा गच्छन्तो गमिको आपज्जति, नो आवासिको. आवासिकवत्तं अकरोन्तो पन आवासिको आपज्जति, नो गमिको. सेसं उभोपि आपज्जन्ति, असाधारणं उभोपि नापज्जन्ति. वत्थुनानत्ततादिचतुक्के चतुन्नं पाराजिकानं अञ्ञमञ्ञं वत्थुनानत्तताव होति,नआपत्तिनानत्तता. सब्बापि हि सा पाराजिकापत्तियेव. सङ्घादिसेसादीसुपि एसेव नयो. भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च अञ्ञमञ्ञं कायसंसग्गे भिक्खुस्स सङ्घादिसेसो भिक्खुनिया पाराजिकन्ति एवं आपत्तिनानत्तताव होति, न वत्थुनानत्तता, उभिन्नम्पि हि कायसंसग्गोव वत्थु. तथा ‘‘लसुणक्खादने भिक्खुनिया पाचित्तियं, भिक्खुस्स दुक्कट’’न्ति एवमादिनापेत्थ नयेन योजना वेदितब्बा. चतुन्नं पाराजिकानं तेरसहि सङ्घादिसेसेहि सद्धिं वत्थुनानत्तता चेव आपत्तिनानत्तता च. एवं सङ्घादिसेसादीनं अनियतादीहि. आदितो पट्ठाय चत्तारि पाराजिकानि एकतो आपज्जन्तानं भिक्खुभिक्खुनीनं नेव वत्थुनानत्तता नो आपत्तिनानत्तता. विसुं आपज्जन्तेसुपि सेसा साधारणापत्तियो आपज्जन्तेसुपि एसेव नयो.

वत्थुसभागादिचतुक्के भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च कायसंसग्गे वत्थुसभागता, नो आपत्तिसभागता, चतूसु पाराजिकेसु आपत्तिसभागता, नो वत्थुसभागता. एस नयो सङ्घादिसेसादीसु. भिक्खुस्स च भिक्खुनिया च चतूसु पाराजिकेसु वत्थुसभागता चेव आपत्तिसभागता च. एस नयो सब्बासु साधारणापत्तीसु. असाधारणापत्तियं नेव वत्थुसभागता नो आपत्तिसभागता. यो हि पुरिमचतुक्के पठमो पञ्हो, सो इध दुतियो; यो च तत्थ दुतियो, सो इध पठमो. ततियचतुत्थेसु नानाकरणं नत्थि.

उपज्झायचतुक्के सद्धिविहारिकस्स उपज्झायेन कत्तब्बवत्तस्स अकरणे आपत्तिं उपज्झायो आपज्जति, नो सद्धिविहारिको उपज्झायस्स कत्तब्बवत्तं अकरोन्तो सद्धिविहारिको आपज्जति, नो उपज्झायो; सेसं उभोपि आपज्जन्ति, असाधारणं उभोपि नापज्जन्ति. आचरियचतुक्केपि एसेव नयो.

आदियन्तचतुक्के पादं वा अतिरेकपादं वा सहत्था आदियन्तो गरुकं आपज्जति, ऊनकपादं गण्हाहीति आणत्तिया अञ्ञं पयोजेन्तो लहुकं आपज्जति. एतेन नयेन सेसपदत्तयं वेदितब्बं.

अभिवादनारहचतुक्के भिक्खुनीनं ताव भत्तग्गे नवमभिक्खुनितो पट्ठाय उपज्झायापि अभिवादनारहा नो पच्चुट्ठानारहा. अविसेसेन च विप्पकतभोजनस्स भिक्खुस्स यो कोचि वुड्ढतरो. सट्ठिवस्सस्सापि पारिवासिकस्स समीपगतो तदहुपसम्पन्नोपि पच्चुट्ठानारहो नो अभिवादनारहो. अप्पटिक्खित्तेसु ठानेसु वुड्ढो नवकस्स अभिवादनारहो चेव पच्चुट्ठानारहो च. नवको पन वुड्ढस्स नेव अभिवादनारहो न पच्चुट्ठानारहो. आसनारहचतुक्कस्स पठमपदं पुरिमचतुक्के दुतियपदेन, दुतियपदञ्च पठमपदेन अत्थतो सदिसं.

कालचतुक्के पवारेत्वा भुञ्जन्तो काले आपज्जति नो विकाले, विकालभोजनापत्तिं विकाले आपज्जति नो काले, सेसं काले चेव आपज्जति विकाले च, असाधारणं नेव काले नो विकाले. पटिग्गहितचतुक्के पुरेभत्तं पटिग्गहितामिसं काले कप्पति नो विकाले. पानकं विकाले कप्पति, पुनदिवसम्हि नो काले. सत्ताहकालिकं यावजीविकं काले चेव कप्पति विकाले च. अत्तनो अत्तनो कालातीतं यावकालिकादित्तयं अकप्पियमंसं उग्गहितकमप्पटिग्गहितकञ्च नेव काले कप्पति नो विकाले.