७. पादुकवग्गवण्णना
६३८. अक्कन्तस्साति छत्तदण्डके अङ्गुलन्तरं अप्पवेसेत्वा केवलं पादुकं अक्कमित्वा ठितस्स. पटिमुक्कस्साति पटिमुञ्चित्वा ठितस्स. उपाहनायपि एसेव नयो. ओमुक्कोति पनेत्थ पण्हिकबद्धं ओमुञ्चित्वा ठितो वुच्चति.
६४०. यानगतस्साति एत्थ सचेपि द्वीहि जनेहि हत्थसङ्घाटेन गहितो, साटके वा ठपेत्वा वंसेन वय्हति, अयुत्ते वा वय्हादिके याने, विसङ्खरित्वा वा ठपिते चक्कमत्तेपि निसिन्नो यानगतोत्वेव सङ्ख्यं गच्छति. सचे पन द्वेपि एकयाने निसिन्ना होन्ति, वट्टति. विसुं निसिन्नेसुपि उच्चे याने निसिन्नेन नीचे निसिन्नस्स देसेतुं वट्टति, समप्पमाणेपि वट्टति. पुरिमे याने निसिन्नेन पच्छिमे निसिन्नस्स वट्टति. पच्छिमे पन उच्चतरेपि निसिन्नेन देसेतुं न वट्टति.
६४१. सयनगतस्साति अन्तमसो कटसारकेपि पकतिभूमियम्पि निपन्नस्स उच्चेपि मञ्चपीठे वा भूमिपदेसे वा ठितेन निसिन्नेन वा देसेतुं न वट्टति. सयनगतेन पन सयनगतस्स उच्चतरे वा समप्पमाणे वा निपन्नेन देसेतुं वट्टति. निपन्नेन च ठितस्स वा निसिन्नस्स वा देसेतुं वट्टति, निसिन्नेनापि ठितस्स वा निसिन्नस्स वा वट्टति. ठितेन ठितस्सेव वट्टति.
६४२. पल्लत्थिकायाति आयोगपल्लत्थिकाय वा हत्थपल्लत्थिकाय वा दुस्सपल्लत्थिकाय वा याय कायचि पल्लत्थिकाय निसिन्नस्स अगिलानस्स देसेतुं न वट्टति.
६४३. वेठितसीसस्साति दुस्सवेठनेन वा मोळिआदीहि वा यथा केसन्तो न दिस्सति; एवं वेठितसीसस्स.
६४४. ओगुण्ठितसीसस्साति ससीसं पारुतस्स.
६४५. छमायं निसिन्नेनाति भूमियं निसिन्नेन. आसने निसिन्नस्साति अन्तमसो वत्थम्पि तिणानिपि सन्थरित्वा निसिन्नस्स.
६४७. छपकस्साति चण्डालस्स. छपकीति चण्डाली. निलीनोति पटिच्छन्नो हुत्वा. यत्र हि नामाति यो हि नाम. सब्बमिदं चरिमं कतन्ति तत्थेव परिपतीति ‘‘सब्बो अयं लोको सङ्करं गतो निम्मरियादो’’ति इमं वचनं वत्वा तत्थेव तेसं द्विन्नम्पि अन्तरा रुक्खतो पतितो. पतित्वा च पन उभिन्नम्पि पुरतो ठत्वा इमं गाथं अभासि –
‘‘उभो अत्थं न जानन्ति…पे… अस्मा कुम्भमिवाभिदा’’ति.
तत्थ उभो अत्थं न जानन्तीति द्वेपि जना पाळिया अत्थं न जानन्ति. धम्मं न पस्सरेति पाळिं न पस्सन्ति. कतमे ते उभोति? ‘‘यो चायं मन्तं वाचेति, यो चाधम्मेनधीयती’’ति. एवं ब्राह्मणञ्च राजानञ्च उभोपि अधम्मिकभावे ठपेसि.
ततो ब्राह्मणो सालीनन्ति गाथमाह. तस्सत्थो – जानामहं भो ‘‘अयं अधम्मो’’ति; अपि च खो मया दीघरत्तं सपुत्तदारपरिजनेन रञ्ञो सन्तको सालीनं ओदनो भुत्तो. सुचिमंसूपसेचनोति नानप्पकारविकतिसम्पादितं सुचिमंसूपसेचनं मिस्सीकरणमस्साति सुचिमंसूपसेचनो. तस्मा धम्मे न वत्तामीति यस्मा एवं मया रञ्ञो ओदनो भुत्तो, अञ्ञे च बहू लाभा लद्धा, तस्मा धम्मे अहं न वत्तामि उदरे बद्धो हुत्वा, न धम्मं अजानन्तो. अयञ्हि धम्मो अरियेहि वण्णितो पसत्थो थोमितोति जानामि.
अथ नं छपको ‘‘धिरत्थू’’तिआदिना गाथाद्वयेन अज्झभासि. तस्सत्थो – यो तया धनलाभो च यसलाभो च लद्धो, धिरत्थु तं धनलाभं यसलाभञ्च ब्राह्मण. कस्मा? यस्मा अयं तया लद्धो लाभो आयतिं अपायेसु विनिपातनहेतुना सम्पति च अधम्मचरणेन वुत्ति नाम होति. एवरूपा या वुत्ति आयतिं विनिपातेन इध अधम्मचरणेन वा निप्पज्जति, किं ताय वुत्तिया? तेन वुत्तं –
‘‘धिरत्थु तं धनलाभं, यसलाभञ्च ब्राह्मण;
या वुत्ति विनिपातेन, अधम्मचरणेन वा’’ति.
परिब्बज महाब्रह्मेति महाब्राह्मण इतो दिसा सीघं पलायस्सु. पचन्तञ्ञेपि पाणिनोति अञ्ञेपि सत्ता पचन्ति चेव भुञ्जन्ति च; न केवलं त्वञ्चेव राजा च. मा त्वं अधम्मो आचरितो अस्मा कुम्भमिवाभिदाति सचे हि त्वं इतो अपरिब्बजित्वा इमं अधम्मं आचरिस्ससि, ततो त्वं सो अधम्मो एवं आचरितो यथा उदककुम्भं पासाणो भिन्देय्य; एवं भेच्छति, तेन मयं तं वदाम –
‘‘परिब्बज महाब्रह्मे, पचन्तञ्ञेपि पाणिनो;
मा त्वं अधम्मो आचरितो, अस्मा कुम्भमिवाभिदा’’ति.
उच्चे आसनेति अन्तमसो भूमिप्पदेसेपि उन्नतट्ठाने निसिन्नस्स देसेतुं न वट्टति.
६४८. न ठितो निसिन्नस्साति सचेपि थेरुपट्ठानं गन्त्वा ठितं दहरभिक्खुं आसने निसिन्नो महाथेरो पञ्हं पुच्छति, न कथेतब्बं. गारवेन पन थेरं उट्ठहित्वा पुच्छथाति वत्तुं न सक्का, पस्से ठितभिक्खुस्स कथेमीति कथेतुं वट्टति.
६४९. न पच्छतो गच्छन्तेनाति एत्थ सचे पुरतो गच्छन्तो पच्छतो गच्छन्तं पञ्हं पुच्छति, न कथेतब्बं. पच्छिमस्स भिक्खुनो कथेमीति कथेतुं वट्टति. सद्धिं उग्गहितधम्मं पन सज्झायितुं वट्टति. समधुरेन गच्छन्तस्स कथेतुं वट्टति.
६५०. न उप्पथेनाति एत्थापि सचे द्वेपि सकटपथे एकेकचक्कपथेन वा उप्पथेन वा समधुरं गच्छन्ति, वट्टति.
६५१. असञ्चिच्चाति पटिच्छन्नट्ठानं गच्छन्तस्स सहसा उच्चारो वा पस्सावो वा निक्खमति, असञ्चिच्च कतो नाम अनापत्ति.
६५२. न हरितेति एत्थ यम्पि जीवरुक्खस्स मूलं पथवियं दिस्समानं गच्छति, साखा वा भूमिलग्गा गच्छति, सब्बं हरितसङ्खातमेव. खन्धे निसीदित्वा अप्पहरितट्ठाने पातेतुं वट्टति. अप्पहरितट्ठानं ओलोकेन्तस्सेव सहसा निक्खमति, गिलानट्ठाने ठितो होति, वट्टति. अप्पहरिते कतोति अप्पहरितं अलभन्तेन तिणण्डुपकं वा पलालण्डुपकं वा ठपेत्वा कतोपि पच्छा हरितं ओत्थरति, वट्टतियेव. खेळेन चेत्थ सिङ्घाणिकापि सङ्गहिताति महापच्चरियं वुत्तं.
६५३. न उदकेति एतं परिभोगउदकमेव सन्धाय वुत्तं, वच्चकुटिसमुद्दादिउदकेसु पन अपरिभोगेसु अनापत्ति. देवे वस्सन्ते समन्ततो उदकोघो होति, अनुदकट्ठानं ओलोकेन्तस्सेव निक्खमति, वट्टति. महापच्चरियं वुत्तं – ‘‘एतादिसे काले अनुदकट्ठानं अलभन्तेन कातुं वट्टती’’ति. सेसं सब्बसिक्खापदेसु उत्तानत्थमेव.
सत्तमो वग्गो.
समुट्ठानादिदीपनत्थाय पनेत्थ इदं पकिण्णकं – उज्जग्घिकउच्चासद्दपटिसंयुत्तानि चत्तारि, सकबळेन मुखेन ब्याहरणं एकं, छमानीचासनठानपच्छतोगमनउप्पथगमनपटिसंयुत्तानि पञ्चाति इमानि दस सिक्खापदानि समनुभासनसमुट्ठानानि कायवाचाचित्ततो समुट्ठहन्ति, किरियानि, सञ्ञाविमोक्खानि, सचित्तकानि, लोकवज्जानि, कायकम्मवचीकम्मानि, अकुसलचित्तानि, दुक्खवेदनानीति.
सूपोदनविञ्ञत्तिसिक्खापदं थेय्यसत्थसमुट्ठानं कायचित्ततो कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनन्ति.
छत्तपाणिदण्डपाणिसत्थपाणिआवुधपाणिपादुकउपाहनयानसयनपल्लत्थिकवेठितओगुण्ठितनामकानि एकादस सिक्खापदानि धम्मदेसनसमुट्ठानानि वाचाचित्ततो समुट्ठहन्ति, किरियाकिरियानि, सञ्ञाविमोक्खानि, सचित्तकानि, लोकवज्जानि, वचीकम्मानि, अकुसलचित्तानि, दुक्खवेदनानीति.
अवसेसानि तेपण्णास सिक्खापदानि पठमपाराजिकसमुट्ठानानीति.
सब्बसेखियेसु आबाधपच्चया अनापत्ति, थूपीकतपिण्डपाते सूपब्यञ्जनेन पटिच्छादने उज्झानसञ्ञिम्हीति तीसु सिक्खापदेसु गिलानो नत्थीति.
सेखियवण्णना निट्ठिता.
सेखियकण्डं निट्ठितं.