१. महाखन्धकं
बोधिकथा
उभिन्नं पातिमोक्खानं, सङ्गीतिसमनन्तरं;
सङ्गायिंसु महाथेरा, खन्धकं खन्धकोविदा.
यं तस्स दानि सम्पत्तो, यस्मा संवण्णनाक्कमो;
तस्मा होति अयं तस्स, अनुत्तानत्थवण्णना.
पदभाजनिये अत्था, येहि येसं पकासिता;
ते चे पुन वदेय्याम, परियोसानं कदा भवे.
उत्ताना चेव ये अत्था, तेसं संवण्णनाय किं;
अधिप्पायानुसन्धीहि, ब्यञ्जनेन च ये पन.
अनुत्ताना न ते यस्मा, सक्का ञातुं अवण्णिता;
तेसंयेव अयं तस्मा, होति संवण्णनानयोति.
१. तेन समयेन बुद्धो भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे बोधिरुक्खमूले पठमाभिसम्बुद्धोति एत्थ किञ्चापि ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जाय’’न्तिआदीसु विय करणवचने विसेसकारणं नत्थि, विनयं पत्वा पन करणवचनेनेव अयमभिलापो आरोपितोति आदितो पट्ठाय आरुळ्हाभिलापवसेनेवेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. एस नयो अञ्ञेसुपि इतो परेसु एवरूपेसु.
किं पनेतस्स वचने पयोजनन्ति? पब्बज्जादीनं विनयकम्मानं आदितो पट्ठाय निदानदस्सनं. या हि भगवता ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि तीहि सरणगमनेहि पब्बज्जं उपसम्पद’’न्ति (महाव. ३४) एवं पब्बज्जा चेव उपसम्पदा च अनुञ्ञाता, यानि च राजगहादीसु उपज्झायउपज्झायवत्तआचरियआचरियवत्तादीनि अनुञ्ञातानि, तानि अभिसम्बोधिं पत्वा सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे वीतिनामेत्वा बाराणसियं धम्मचक्कं पवत्तेत्वा इमिना अनुक्कमेन इदञ्चिदञ्च ठानं पत्वा इमस्मिञ्च इमस्मिञ्च वत्थुस्मिं पञ्ञत्तानीति एवमेतेसं पब्बज्जादीनं विनयकम्मानं आदितो पट्ठाय निदानदस्सनं एतस्स वचने पयोजनन्ति वेदितब्बं.
तत्थ उरुवेलायन्ति महावेलायं; महन्ते वालिकरासिम्हीति अत्थो. अथ वा ‘‘उरू’’ति वालिका वुच्चति; ‘‘वेला’’ति मरियादा; वेलातिक्कमनहेतु आहटा उरु उरुवेलाति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अतीते किर अनुप्पन्ने बुद्धे दससहस्सकुलपुत्ता तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा तस्मिं पदेसे विहरन्ता एकदिवसं सन्निपतित्वा कतिकवत्तं अकंसु – ‘‘कायकम्मवचीकम्मानि नाम परेसम्पि पाकटानि होन्ति, मनोकम्मं पन अपाकटं; तस्मा यो कामवितक्कं वा ब्यापादवितक्कं वा विहिंसावितक्कं वा वितक्केति, तस्स अञ्ञो चोदको नाम नत्थि, सो अत्तनाव अत्तानं चोदेत्वा पत्तपुटेन वालिकं आहरित्वा इमस्मिं ठाने आकिरतु, इदमस्स दण्डकम्म’’न्ति. ततो पट्ठाय यो तादिसं वितक्कं वितक्केति, सो तत्थ पत्तपुटेन वालिकं आकिरति. एवं तत्थ अनुक्कमेन महावालिकरासि जातो, ततो नं पच्छिमा जनता परिक्खिपित्वा चेतियट्ठानमकासि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘उरुवेलायन्ति महावेलायं; महन्ते वालिकरासिम्हीति अत्थो’’ति. तमेव सन्धाय वुत्तं – ‘‘अथ वा उरूति वालिका वुच्चति; वेलाति मरियादा; वेलातिक्कमनहेतु आहटा उरु उरुवेलाति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो’’ति.
बोधिरुक्खमूलेति बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं; तं बोधिं भगवा एत्थ पत्तोति रुक्खोपि ‘‘बोधिरुक्खो’’त्वेव नामं लभि, तस्स बोधिरुक्खस्स मूले बोधिरुक्खमूले. पठमाभिसम्बुद्धोति पठमं अभिसम्बुद्धो; अभिसम्बुद्धो हुत्वा सब्बपठमंयेवाति अत्थो. एकपल्लङ्केनाति सकिम्पि अनुट्ठहित्वा यथाआभुजितेन एकेनेव पल्लङ्केन. विमुत्तिसुखपटिसंवेदीति विमुत्तिसुखं फलसमापत्तिसुखं पटिसंवेदयमानो.
पटिच्चसमुप्पादन्ति पच्चयाकारं. पच्चयाकारो हि अञ्ञमञ्ञं पटिच्च सहिते धम्मे उप्पादेतीति ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति वुच्चति. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन सब्बाकारसम्पन्नं विनिच्छयं इच्छन्तेन विसुद्धिमग्गतो गहेतब्बो. अनुलोमपटिलोमन्ति अनुलोमञ्च पटिलोमञ्च. तत्थ ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन वुत्तो अविज्जादिको पच्चयाकारो अत्तना कत्तब्बकिच्चकरणतो ‘‘अनुलोमो’’ति वुच्चति. ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’तिआदिना नयेन वुत्तो स्वेव अनुप्पादनिरोधेन निरुज्झमानो तं किच्चं न करोतीति तस्स अकरणतो ‘‘पटिलोमो’’ति वुच्चति. पुरिमनयेन वा वुत्तो पवत्तिया अनुलोमो, इतरो तस्सा पटिलोमोति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. आदितो पन पट्ठाय याव अन्तं, अन्ततो च पट्ठाय याव आदिं पापेत्वा अवुत्तत्ता इतो अञ्ञेनत्थेन अनुलोमपटिलोमता न युज्जति.
मनसाकासीति मनसि अकासि. तत्थ यथा अनुलोमं मनसि अकासि, इदं ताव दस्सेतुं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो. तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीति इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन सब्बाकारसम्पन्नं विनिच्छयं इच्छन्तेन विसुद्धिमग्गतोव गहेतब्बो.
यथा पन पटिलोमं मनसि अकासि, इदं दस्सेतुं अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधोतिआदि वुत्तं. तत्थ अविज्जाय त्वेवाति अविज्जाय तु एव. असेसविरागनिरोधाति विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधा. सङ्खारनिरोधोति सङ्खारानं अनुप्पादनिरोधो होति. एवं निरुद्धानं पन सङ्खारानं निरोधा विञ्ञाणं निरुद्धं, विञ्ञाणादीनञ्च निरोधा नामरूपादीनि निरुद्धानियेव होन्तीति दस्सेतुं सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधोतिआदीनि वत्वा एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होतीति वुत्तं. तत्थ केवलस्साति सकलस्स; सुद्धस्स वा सत्तविरहितस्साति अत्थो. दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खरासिस्स. निरोधो होतीति अनुप्पादो होति.
एतमत्थं विदित्वाति य्वायं ‘‘अविज्जादिवसेन सङ्खारादिकस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो च अविज्जानिरोधादिवसेन च निरोधो होती’’ति वुत्तो, सब्बाकारेन एतमत्थं विदित्वा. तायं वेलायन्ति तायं तस्स अत्थस्स विदितवेलायं. इमं उदानं उदानेसीति इमं तस्मिं विदिते अत्थे हेतुनो च हेतुसमुप्पन्नधम्मस्स च पजाननाय आनुभावदीपकं ‘‘यदा हवे पातुभवन्ती’’तिआदिकं सोमनस्सयुत्तञाणसमुट्ठानं उदानं उदानेसि, अत्तमनवाचं निच्छारेसीति वुत्तं होति.
तस्सत्थो – यदा हवेति यस्मिं भवे काले. पातुभवन्तीति उप्पज्जन्ति. धम्माति अनुलोमपच्चयाकारपटिवेधसाधका बोधिपक्खियधम्मा. अथ वा पातुभवन्तीति पकासन्ति; अभिसमयवसेन ब्यत्ता पाकटा होन्ति. धम्माति चतुअरियसच्चधम्मा. आतापो वुच्चति किलेससन्तापनट्ठेन वीरियं; आतापिनोति सम्मप्पधानवीरियवतो. झायतोति आरम्मणूपनिज्झानलक्खणेन च लक्खणूपनिज्झानलक्खणेन च झानेन झायन्तस्स. ब्राह्मणस्साति बाहितपापस्स खीणासवस्स. अथस्स कङ्खा वपयन्तीति अथस्स एवं पातुभूतधम्मस्स कङ्खा वपयन्ति. सब्बाति या एता ‘‘को नु खो भन्ते फुसतीति; नो कल्लो पञ्होति भगवा अवोचा’’तिआदिना, तथा ‘‘कतमं नु खो भन्ते जरामरणं; कस्स च पनिदं जरामरणन्ति; नो कल्लो पञ्होति भगवा अवोचा’’तिआदिना च नयेन पच्चयाकारे कङ्खा वुत्ता, या च पच्चयाकारस्सेव अप्पटिविद्धत्ता ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदिका सोळस कङ्खा आगता, ता सब्बा वपयन्ति अपगच्छन्ति निरुज्झन्ति. कस्मा? यतो पजानाति सहेतुधम्मन्ति यस्मा अविज्जादिकेन हेतुना सहेतुकं इमं सङ्खारादिं केवलं दुक्खक्खन्धधम्मं पजानाति अञ्ञाति पटिविज्झतीति.
२. दुतियवारे – इमं उदानं उदानेसीति इमं तस्मिं विदिते अत्थे ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’ति एवं पकासितस्स निब्बानसङ्खातस्स पच्चयक्खयस्स अवबोधानुभावदीपकं वुत्तप्पकारं उदानं उदानेसीति अत्थो. तत्रायं सङ्खेपत्थो – यस्मा पच्चयानं खयसङ्खातं निब्बानं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि, तस्मा यदास्स आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स वुत्तप्पकारा धम्मा पातुभवन्ति, अथस्स या निब्बानस्स अविदितत्ता उप्पज्जेय्युं, ता सब्बापि कङ्खा वपयन्तीति.
३. ततियवारे – इमं उदानं उदानेसीति इमं येन मग्गेन सो दुक्खक्खन्धस्स समुदयनिरोधसङ्खातो अत्थो किच्चवसेन च आरम्मणकिरियाय च विदितो, तस्स अरियमग्गस्स आनुभावदीपकं वुत्तप्पकारं उदानं उदानेसीति अत्थो. तत्रापायं सङ्खेपत्थो – यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स, तदा सो ब्राह्मणो तेहि वा उप्पन्नेहि बोधिपक्खियधम्मेहि, यस्स वा अरियमग्गस्स चतुसच्चधम्मा पातुभूता, तेन अरियमग्गेन विधूपयं तिट्ठति मारसेनं ‘‘कामा ते पठमा सेना’’तिआदिना नयेन वुत्तप्पकारं मारसेनं विधूपयन्तो विधमेन्तो विद्धंसेन्तो तिट्ठति. कथं? सूरियोव ओभासयमन्तलिक्खं, यथा सूरियो अब्भुग्गतो अत्तनो पभाय अन्तलिक्खं ओभासेन्तोव अन्धकारं विधमेन्तो तिट्ठति, एवं सोपि ब्राह्मणो तेहि धम्मेहि तेन वा मग्गेन सच्चानि पटिविज्झन्तोव मारसेनं विधूपयन्तो तिट्ठतीति.
एवमेत्थ पठमं उदानं पच्चयाकारपच्चवेक्खणवसेन, दुतियं निब्बानपच्चवेक्खणवसेन, ततियं मग्गपच्चवेक्खणवसेन उप्पन्नन्ति वेदितब्बं. उदाने पन ‘‘रत्तिया पठमं यामं पटिच्चसमुप्पादं अनुलोमं, दुतियं यामं पटिलोमं, ततियं यामं अनुलोमपटिलोम’’न्ति वुत्तं; तं सत्ताहस्स अच्चयेन ‘‘स्वे आसना वुट्ठहिस्सामी’’ति रत्तिं उप्पादितमनसिकारं सन्धाय वुत्तं. तदा हि भगवा यस्स पच्चयाकारपजाननस्स च पच्चयक्खयाधिगमस्स च आनुभावदीपिका पुरिमा द्वे उदानगाथा, तस्स वसेन एकेकमेव कोट्ठासं पठमयामञ्च मज्झिमयामञ्च मनसाकासि, इध पन पाटिपदरत्तिया एवं मनसाकासि. भगवा हि विसाखपुण्णमाय रत्तिया पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरि, मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेसि, पच्छिमयामे पटिच्चसमुप्पादं अनुलोमपटिलोमं मनसि कत्वा ‘‘इदानि अरुणो उग्गमिस्सती’’ति सब्बञ्ञुतं पापुणि. सब्बञ्ञुतप्पत्तिसमनन्तरमेव च अरुणो उग्गच्छि. ततो तं दिवसं तेनेव पल्लङ्केन वीतिनामेत्वा सम्पत्ताय पाटिपदरत्तिया तीसु यामेसु एवं मनसि कत्वा इमानि उदानानि उदानेसि. इति पाटिपदरत्तिया एवं मनसि कत्वा तं ‘‘बोधिरुक्खमूले सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसीदी’’ति एवं वुत्तसत्ताहं तत्थेव वीतिनामेसि.
बोधिकथा निट्ठिता.
अजपालकथा
४. अथ खो भगवा सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा बोधिरुक्खमूला येन अजपालनिग्रोधो तेनुपसङ्कमीति एत्थ न भगवा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा अनन्तरमेव बोधिरुक्खमूला येन अजपालनिग्रोधो तेनुपसङ्कमि. यथा पन ‘‘भुत्वा सयती’’ति वुत्ते न ‘‘हत्थे अधोवित्वा मुखं अविक्खालेत्वा सयनसमीपं अगन्त्वा अञ्ञं किञ्चि आलापसल्लापं अकत्वा सयति’’च्चेव वुत्तं होति, भोजनतो पन पच्छा सयति, न नसयतीति इदमेवत्थ दीपितं होति. एवमिधापि ‘‘न तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा अनन्तरमेव पक्कामी’’ति वुत्तं होति, वुट्ठानतो च पन पच्छा पक्कामि, न नपक्कामीति इदमेवेत्थ दीपितं होति.
अनन्तरं पन अपक्कमित्वा भगवा किं अकासीति? अपरानिपि तीणि सत्ताहानि बोधिसमीपेयेव वीतिनामेसि. तत्रायं अनुपुब्बिकथा – भगवति किर बुद्धत्तं पत्वा सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसिन्ने ‘‘न भगवा वुट्ठाति; किं नु खो अञ्ञेपि बुद्धत्तकरा धम्मा अत्थी’’ति एकच्चानं देवतानं कङ्खा उदपादि. अथ भगवा अट्ठमे दिवसे समापत्तितो वुट्ठाय देवतानं कङ्खं ञत्वा कङ्खाविधमनत्थं आकासे उप्पतित्वा यमकपाटिहारियं दस्सेत्वा तासं कङ्खं विधमित्वा पल्लङ्कतो ईसकं पाचीननिस्सिते उत्तरदिसाभागे ठत्वा चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च उपचितानं पारमीनं बलाधिगमनट्ठानं पल्लङ्कं बोधिरुक्खञ्च अनिमिसेहि अक्खीहि ओलोकयमानो सत्ताहं वीतिनामेसि, तं ठानं अनिमिसचेतियं नाम जातं. अथ पल्लङ्कस्स च ठितट्ठानस्स च अन्तरा पुरत्थिमतो च पच्छिमतो च आयते रतनचङ्कमे चङ्कमन्तो सत्ताहं वीतिनामेसि, तं ठानं रतनचङ्कमचेतियं नाम जातं. ततो पच्छिमदिसाभागे देवता रतनघरं मापयिंसु. तत्थ पल्लङ्केन निसीदित्वा अभिधम्मपिटकं विसेसतो चेत्थ अनन्तनयं समन्तपट्ठानं विचिनन्तो सत्ताहं वीतिनामेसि, तं ठानं रतनघरचेतियं नाम जातं.
एवं बोधिसमीपेयेव चत्तारि सत्ताहानि वीतिनामेत्वा पञ्चमे सत्ताहे बोधिरुक्खमूला येन अजपालनिग्रोधो तेनुपसङ्कमि. तस्स किर निग्रोधस्स छायाय अजपालका गन्त्वा निसीदन्ति; तेनस्स अजपालनिग्रोधोत्वेव नामं उदपादि. सत्ताहं विमुत्तिसुखपटिसंवेदीति तत्रापि धम्मं विचिनन्तोयेव विमुत्तिसुखं पटिसंवेदेन्तो निसीदि. बोधितो पुरत्थिमदिसाभागे एस रुक्खो होति. एवं निसिन्ने च पनेत्थ भगवति एको ब्राह्मणो गन्त्वा पञ्हं पुच्छि. तेन वुत्तं ‘‘अथ खो अञ्ञतरो’’तिआदि. तत्थ हुंहुङ्कजातिकोति सो किर दिट्ठमङ्गलिको नाम, मानवसेन कोधवसेन च ‘‘हुंहु’’न्ति करोन्तो विचरति, तस्मा ‘‘हुंहुङ्कजातिको’’ति वुच्चति. ‘‘हुहुक्कजातिको’’तिपि पठन्ति.
एतमत्थं विदित्वाति एतं तेन वुत्तस्स वचनस्स सिखापत्तमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि. तस्सत्थो – यो बाहितपापधम्मताय ब्राह्मणो न दिट्ठमङ्गलिकताय, हुंहुङ्कारकभावादिपापधम्मयुत्तो हुत्वा केवलं जातिमत्तकेन ब्रह्मञ्ञं पटिजानाति, सो ब्राह्मणो बाहितपापधम्मत्ता हुंहुङ्कारप्पहानेन निहुंहुङ्को, रागादिकसावाभावेन निक्कसावो, भावनानुयोगयुत्तचित्तताय यतत्तो, सीलसंवरेन वा सञ्ञतचित्तताय यतत्तो, चतुमग्गञाणसङ्खातेहि वेदेहि अन्तं, वेदानं वा अन्तं गतत्ता वेदन्तगू, मग्गब्रह्मचरियस्स वुसितत्ता वुसितब्रह्मचरियो. धम्मेन ब्रह्मवादं वदेय्य, ‘‘ब्राह्मणो, अह’’न्ति एतं वादं धम्मेन वदेय्य, यस्स सकले लोकसन्निवासे कुहिञ्चि एकारम्मणेपि रागुस्सदो दोसुस्सदो मोहुस्सदो मानुस्सदो दिट्ठुस्सदोति इमे उस्सदा नत्थीति.
अजपालकथा निट्ठिता.
मुचलिन्दकथा
५. अकालमेघोति असम्पत्ते वस्सकाले उप्पन्नमेघो. अयं पन गिम्हानं पच्छिमे मासे उदपादि. सत्ताहवद्दलिकाति तस्मिं उप्पन्ने सत्ताहं अविच्छिन्नवुट्ठिका अहोसि. सीतवातदुद्दिनीति सा च पन सत्ताहवद्दलिका उदकफुसितसम्मिस्सेन सीतवातेन समन्ता परिब्भमन्तेन दूसितदिवसत्ता सीतवातदुद्दिनी नाम अहोसि. अथ खो मुचलिन्दो नागराजाति तस्सेव मुचलिन्दरुक्खस्स समीपे पोक्खरणिया निब्बत्तो महानुभावो नागराजा. सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्खिपित्वाति एवं भोगेहि परिक्खिपित्वा उपरिमुद्धनि महन्तं फणं करित्वाव ठिते; तस्मिं तस्स परिक्खेपब्भन्तरं लोहपासादे भण्डागारगब्भप्पमाणं अहोसि, तस्मा भगवा निवाते पिहितद्वारवातपाने कूटागारे निसिन्नो विय जातो. मा भगवन्तं सीतन्तिआदि तस्स तथा करित्वा ठानकारणपरिदीपनं. सो हि ‘‘मा भगवन्तं सीतं बाधयित्थ, मा उण्हं, मा डंसादिसम्फस्सो बाधयित्था’’ति तथा करित्वा अट्ठासि. तत्थ किञ्चापि सत्ताहवद्दलिकाय उण्हमेव नत्थि, सचे पन अन्तरन्तरा मेघो विगच्छेय्य उण्हं भवेय्य, तम्पि नं मा बाधयित्थाति एवं तस्स चिन्तेतुं युत्तं. विद्धन्ति उब्बिद्धं; मेघविगमेन दूरीभूतन्ति अत्थो. विगतवलाहकन्ति अपगतमेघं. देवन्ति आकासं. सकवण्णन्ति अत्तनो रूपं.
सुखो विवेकोति निब्बानसङ्खातो उपधिविवेको सुखो. तुट्ठस्साति चतुमग्गञाणसन्तोसेन सन्तुट्ठस्स. सुतधम्मस्साति पकासितधम्मस्स. पस्सतोति तं विवेकं यं वा किञ्चि पस्सितब्बं नाम, तं सब्बं अत्तनो वीरियबलाधिगतेन ञाणचक्खुना पस्सन्तस्स. अब्यापज्जन्ति अकुप्पनभावो; एतेन मेत्तापुब्बभागो दस्सितो. पाणभूतेसु संयमोति सत्तेसु च संयमो; अविहिंसनभावो सुखोति अत्थो. एतेन करुणापुब्बभागो दस्सितो. सुखा विरागता लोकेति वीतरागतापि सुखाति दीपेति. कामानं समतिक्कमोति या ‘‘कामानं समतिक्कमो’’ति वुच्चति; सा विरागतापि सुखाति अत्थो. एतेन अनागामिमग्गो कथितो. अस्मिमानस्स यो विनयोति इमिना पन अरहत्तं कथितं; अरहत्तञ्हि अस्मिमानस्स ‘‘पस्सद्धिविनयो’’ति वुच्चति. इतो परञ्च सुखं नाम नत्थि, तेनाह ‘‘एतं वे परमं सुख’’न्ति.
मुचलिन्दकथा निट्ठिता.
राजायतनकथा
६. मुचलिन्दमूलाति महाबोधितो पाचीनकोणे ठितमुचलिन्दरुक्खमूला. राजायतनन्ति दक्खिणदिसाभागे ठितं राजायतनरुक्खं उपसङ्कमि. तेन खो पन समयेनाति कतरेन समयेन. भगवतो किर राजायतनमूले सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसिन्नस्स समाधितो वुट्ठानदिवसे अरुणुग्गमनवेलायमेव ‘‘भोजनकिच्चेन भवितब्ब’’न्ति ञत्वा सक्को देवराजा ओसधहरीतकं उपनेसि. भगवा तं परिभुञ्जि, परिभुत्तमत्तस्सेव सरीरकिच्चं अहोसि. सक्को मुखोदकं अदासि. भगवा मुखं धोवित्वा तस्मिंयेव रुक्खमूले निसीदि. एवं उग्गते अरुणम्हि निसिन्ने भगवति.
तेन खो पन समयेन तपुस्सभल्लिका वाणिजाति तपुस्सो च भल्लिको चाति द्वे भातरो वाणिजा. उक्कलाति उक्कलजनपदतो. तं देसन्ति यस्मिं देसे भगवा विहरति. कतरस्मिञ्च देसे भगवा विहरति? मज्झिमदेसे. तस्मा मज्झिमदेसं गन्तुं अद्धानमग्गप्पटिपन्ना होन्तीति अयमेत्थ अत्थो. ञातिसालोहिता देवताति तेसं ञातिभूतपुब्बा देवता. एतदवोचाति सा किर नेसं सब्बसकटानि अप्पवत्तीनि अकासि. ततो ते किं इदन्ति मग्गदेवतानं बलिं अकंसु. तेसं बलिकम्मकाले सा देवता दिस्समानेनेव कायेन एतं अवोच. मन्थेन च मधुपिण्डिकाय चाति अबद्धसत्तुना च सप्पिमधुफाणितादीहि योजेत्वा बद्धसत्तुना च. पतिमानेथाति उपट्ठहथ. तं वोति तं पतिमाननं तुम्हाकं भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाय. यं अम्हाकन्ति यं पटिग्गहणं अम्हाकं अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाय. भगवतो एतदहोसीति यो किरस्स पधानानुयोगकाले पत्तो अहोसि, सो सुजाताय पायासं दातुं आगच्छन्तिया एव अन्तरधायि. तेनस्स एतदहोसि – ‘‘पत्तो मे नत्थि, पुरिमकापि च न खो तथागता हत्थेसु पटिग्गण्हन्ति, किम्हि नु खो अहं पटिग्गण्हेय्यं मन्थञ्च मधुपिण्डकञ्चा’’ति.
परिवितक्कमञ्ञायाति इतो पुब्बेव भगवतो सुजाताय दिन्नभोजनंयेव ओजानुप्पबन्धनवसेन अट्ठासि, एत्तकं कालं नेव जिघच्छा न पिपासा न कायदुब्बल्यं अहोसि. इदानि पनस्स आहारं पटिग्गहेतुकामताय ‘‘न खो तथागता’’तिआदिना नयेन परिवितक्को उदपादि. तं एवं उप्पन्नं अत्तनो चेतसा भगवतो चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय. चतुद्दिसाति चतूहि दिसाहि. सेलमये पत्तेति मुग्गवण्णसेलमये पत्ते. इदंयेव भगवा पटिग्गहेसि, तेयेव सन्धाय वुत्तं. चत्तारो पन महाराजानो पठमं इन्दनीलमणिमये पत्ते उपनामेसुं, न ते भगवा अग्गहेसि. ततो इमे चत्तारोपि मुग्गवण्णसिलामये पत्ते उपनामेसुं, भगवा चत्तारोपि पत्ते अग्गहेसि तेसं पसादानुरक्खणत्थाय, नो महिच्छताय. गहेत्वा च पन चत्तारोपि यथा एकोव पत्तो होति तथा अधिट्ठहि, चतुन्नम्पि एकसदिसो पुञ्ञविपाको अहोसि. एवं एकं कत्वा अधिट्ठिते पटिग्गहेसि भगवा पच्चग्घे सेलमये पत्ते मन्थञ्च मधुपिण्डिकञ्च. पच्चग्घेति पच्चग्घस्मिं; पाटेक्कं महग्घस्मिन्ति अत्थो. अथ वा पच्चग्घेति अभिनवे अब्भुण्हे; तङ्खणे निब्बत्तस्मिन्ति अत्थो. द्वे वाचा एतेसं अहेसुन्ति द्वेवाचिका. अथ वा द्वीहि वाचाहि उपासकभावं पत्ताति अत्थो. ते एवं उपासकभावं पटिवेदेत्वा भगवन्तं आहंसु – ‘‘कस्स दानि भन्ते अम्हेहि अज्ज पट्ठाय अभिवादनपच्चुट्ठानं कातब्ब’’न्ति? अथ भगवा सीसं परामसि, केसा हत्थे लग्गिंसु. ते तेसं अदासि ‘‘इमे तुम्हे परिहरथा’’ति. ते केसधातुयो लभित्वा अमतेनेव अभिसित्ता हट्ठतुट्ठा भगवन्तं वन्दित्वा पक्कमिंसु.
राजायतनकथा निट्ठिता.
ब्रह्मयाचनकथा
७. अथ खो भगवा सत्ताहस्स अच्चयेन तम्हा समाधिम्हा वुट्ठहित्वा वुत्तप्पकारमेतं सब्बं किच्चं निट्ठापेत्वा राजायतनमूला पुनपि येन अजपालनिग्रोधो तेनुपसङ्कमि. परिवितक्को उदपादीति तस्मिं निसिन्नमत्तस्सेव सब्बबुद्धानं आचिण्णसमाचिण्णो अयं चेतसो परिवितक्को उदपादि. कस्मा पनायं सब्बबुद्धानं उप्पज्जतीति? धम्मस्स महन्तभावं गरुभावं भारियभावं पच्चवेक्खणाय ब्रह्मुना याचिते देसेतुकामताय च. जानन्ति हि बुद्धा ‘‘एवं परिवितक्किते ब्रह्मा आगन्त्वा धम्मदेसनं याचिस्सति, ततो सत्ता धम्मे गारवं उप्पादेस्सन्ति, ब्रह्मगरुको हि लोकसन्निवासो’’ति. इति इमेहि द्वीहि कारणेहि अयं वितक्को उप्पज्जतीति.
तत्थ अधिगतो खो म्यायन्ति अधिगतो खो मे अयं. आलयरामाति सत्ता पञ्च कामगुणे अल्लीयन्ति, तस्मा ते ‘‘आलया’’ति वुच्चन्ति. तेहि आलयेहि रमन्तीति आलयरामा. आलयेसु रताति आलयरता. आलयेसु सुट्ठुमुदिताति आलयसम्मुदिता. यदिदन्ति निपातो. तस्स ठानं सन्धाय ‘‘यं इद’’न्ति पटिच्चसमुप्पादं सन्धाय ‘‘यो अय’’न्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादोति इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चयाव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयता च सा पटिच्चसमुप्पादो चाति इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादो. सो ममस्स किलमथोति या अजानन्तानं देसना नाम, सो मम किलमथो अस्स; सा मम विहेसा अस्साति अत्थो. भगवन्तन्ति भगवतो. अनच्छरियाति अनु अच्छरिया. पटिभंसूति पटिभानसङ्खातस्स ञाणस्स गोचरा अहेसुं, परिवितक्कयितब्बभावं पापुणिंसु.
हलन्ति एत्थ हकारो निपातमत्तो; अलन्ति अत्थो. पकासितुन्ति देसितुं. अलं दानि मे इमं किच्छेन अधिगतं धम्मं देसेतुन्ति वुत्तं होति. पटिसोतगामिन्ति पटिसोतं वुच्चति निब्बानं; निब्बानगामिन्ति अत्थो. रागरत्ताति कामरागभवरागदिट्ठिरागेन रत्ता. न दक्खन्तीति न पस्सिस्सन्ति. तमोखन्धेन आवुटाति अविज्जारासिना अज्झोत्थटा. अप्पोस्सुक्कतायाति निरुस्सुक्कभावेन; अदेसेतुकामतायाति अत्थो.
८. यत्र हि नामाति यस्मिं नाम लोके. भगवतो पुरतो पातुरहोसीति धम्मदेसनायाचनत्थं दससु चक्कवाळसहस्सेसु महाब्रह्मानो गहेत्वा आगम्म भगवतो पुरतो पातुरहोसि. अप्परजक्खजातिकाति पञ्ञामये अक्खिम्हि अप्पं रागदोसमोहरजं एतेसं एवंसभावाति अप्परजक्खजातिका. भविस्सन्ति धम्मस्स अञ्ञातारोति पटिविज्झितारो.
पातुरहोसीति पातुभवि. समलेहि चिन्तितोति रागादीहि मलेहि समलेहि छहि सत्थारेहि चिन्तितो. अपापुरेतन्ति विवर एतं. अमतस्स द्वारन्ति अमतस्स निब्बानस्स द्वारभूतं अरियमग्गं. सुणन्तु धम्मं विमलेनानुबुद्धन्ति इमे सत्ता रागादिमलानं अभावतो विमलेन सम्मासम्बुद्धेन अनुबुद्धं चतुसच्चधम्मं सुणन्तु.
सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्ठितोति सेलमये एकग्घने पब्बतमुद्धनि यथाठितोव यथा चक्खुमा पुरिसो समन्ततो जनतं पस्सेय्य, त्वम्पि सुमेध सुन्दरपञ्ञ सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन समन्तचक्खु भगवा धम्ममयं पञ्ञामयं पासादमारुय्ह सयं अपेतसोको सोकावतिण्णं जातिजराभिभूतञ्च जनतं अवेक्खस्सु उपधारय.
उट्ठेहीति भगवतो धम्मदेसनत्थं चारिकचरणं याचन्तो भणति. वीरातिआदीसु भगवा वीरियवन्तताय वीरो. देवपुत्तमच्चुकिलेसाभिसङ्खारमारानं विजितत्ता विजितसङ्गामो. जातिकन्तारादिनित्थरणसमत्थताय सत्थवाहो. कामच्छन्दइणस्स अभावतो अणणो.
९. अज्झेसनन्ति याचनं. बुद्धचक्खुनाति इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन च आसयानुसयञाणेन च. इमेसञ्हि द्विन्नं ञाणानं बुद्धचक्खूति नामं. अप्परजक्खाति पञ्ञाचक्खुम्हि रागादिरजं अप्पं येसं, ते अप्परजक्खा. येसं तं महन्तं ते महारजक्खा. येसं सद्धादीनि इन्द्रियानि तिक्खानि ते तिक्खिन्द्रिया. येसं तानि मुदूनि ते मुदिन्द्रिया. येसं तेयेव सद्धादयो आकारा सुन्दरा ते स्वाकारा. येसं तेयेव सद्धादयो आकारा असुन्दरा ते द्वाकारा. ये कथितकारणं सल्लक्खेन्ति, सुखेन सक्का होन्ति विञ्ञापेतुं ते सुविञ्ञापया. ये परलोकञ्च वज्जञ्च भयतो पस्सन्ति ते परलोकवज्जभयदस्साविनो. उप्पलिनियन्ति उप्पलवने. इतरेसुपि एसेव नयो. अन्तोनिमुग्गपोसीनीति यानि उदकस्स अन्तो निमुग्गानेव पोसयन्ति. समोदकं ठितानीति उदकेन समं ठितानि. उदकं अच्चुग्गम्म ठितानीति उदकं अतिक्कमित्वा ठितानि.
अपारुताति विवटा. अमतस्स द्वाराति अरियमग्गो. सो हि अमतसङ्खातस्स निब्बानस्स द्वारं. पमुञ्चन्तु सद्धन्ति सब्बे अत्तनो सद्धं पमुञ्चन्तु. पच्छिमपदद्वये अयमत्थो, अहञ्हि अत्तनो पगुणं सुप्पवत्तिम्पि इमं पणीतं उत्तमं धम्मं कायवाचाकिलमथसञ्ञी हुत्वा मनुजेसु देवमनुस्सेसु न भासिन्ति.
ब्रह्मयाचनकथा निट्ठिता.
पञ्चवग्गियकथा
१०. पण्डितोति पण्डिच्चेन समन्नागतो. ब्यत्तोति वेय्यत्तियेन समन्नागतो. मेधावीति ठानुप्पत्तिया पञ्ञाय समन्नागतो. अप्परजक्खजातिकोति समापत्तिया विक्खम्भितत्ता निक्किलेसजातिको विसुद्धसत्तो. आजानिस्सतीति सल्लक्खेस्सति पटिविज्झिस्सति. भगवतोपि खो ञाणं उदपादीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं उप्पज्जि ‘‘इतो सत्तमदिवसमत्थके कालंकत्वा आकिञ्चञ्ञायतने निब्बत्तो’’ति. महाजानियोति सत्तदिवसब्भन्तरे पत्तब्बमग्गफलतो परिहीनत्ता महती जानि अस्साति महाजानियो अक्खणे निब्बत्तत्ता. अभिदोसकालंकतोति हिय्यो कालंकतो, सोपि नेवसञ्ञानासञ्ञायतने निब्बत्तोति अद्दस. बहूकाराति बहूपकारा. पधानपहितत्तं उपट्ठहिंसूति पधानत्थाय पेसितत्तभावं मुखोदकदानादिना उपट्ठहिंसु.
११. अन्तरा च गयं अन्तरा च बोधिन्ति उपको बोधिमण्डस्स च गयाय च अन्तरे भगवन्तं अद्दस. अद्धानमग्गप्पटिपन्नन्ति अद्धानमग्गं पटिपन्नं.
सब्बाभिभूति सब्बं तेभूमकधम्मं अभिभवित्वा ठितो. सब्बविदूति सब्बं चतुभूमकधम्मं अवेदिं अञ्ञासिं. सब्बेसु धम्मेसु अनूपलित्तोति सब्बेसु तेभूमकधम्मेसु किलेसलेपेन अलित्तो. सब्बञ्जहोति सब्बं तेभूमकधम्मं जहित्वा ठितो. तण्हक्खये विमुत्तोति तण्हक्खये निब्बाने आरम्मणतो विमुत्तो. सयं अभिञ्ञायाति सब्बं चतुभूमकधम्मं अत्तनाव जानित्वा. कमुद्दिसेय्यन्ति कं अञ्ञं ‘‘अयं मे आचरियो’’ति उद्दिसेय्यं.
न मे आचरियो अत्थीति लोकुत्तरधम्मे मय्हं आचरियो नाम नत्थि. नत्थि मे पटिपुग्गलोति मय्हं पटिभागपुग्गलो नाम नत्थि. सीतिभूतोति सब्बकिलेसग्गिनिब्बापनेन सीतिभूतो. किलेसानंयेव निब्बुतत्ता निब्बुतो.
कासीनं पुरन्ति कासिरट्ठे नगरं. आहञ्छं अमतदुन्दुभिन्ति धम्मचक्कप्पटिलाभाय अमतभेरिं पहरिस्सामीति गच्छामि.
अरहसि अनन्तजिनोति अनन्तजिनो भवितुं युत्तो. हुपेय्यपावुसोति आवुसो एवम्पि नाम भवेय्य. सीसं ओकम्पेत्वाति सीसं चालेत्वा.
१२. सण्ठपेसुन्ति कतिकं अकंसु. बाहुल्लिकोति चीवरबाहुल्लादीनं अत्थाय पटिपन्नो. पधानविब्भन्तोति पधानतो विब्भन्तो भट्ठो परिहीनो. आवत्तो बाहुल्लायाति चीवरादिबहुलभावत्थाय आवत्तो. ओदहथ भिक्खवे सोतन्ति उपनेथ भिक्खवे सोतं; सोतिन्द्रियं धम्मसवनत्थं अभिमुखं करोथाति अत्थो. अमतमधिगतन्ति अमतं निब्बानं मया अधिगतन्ति दस्सेति. इरियायाति दुक्करइरियाय. पटिपदायाति दुक्करपटिपदाय. अभिजानाथ मे नोति अभिजानाथ नु मे समनुपस्सथ. एवरूपं भासितमेतन्ति एतं एवरूपं वाक्यं भासितन्ति अत्थो. असक्खि खो भगवा पञ्चवग्गिये भिक्खू सञ्ञापेतुन्ति ‘‘अहं बुद्धो’’ति जानापेतुं असक्खि.
१३. चक्खुकरणीति पञ्ञाचक्खुं सन्धायाह. इतो परं सब्बं पदत्थतो उत्तानमेव. अधिप्पायानुसन्धियोजनादिभेदतो पन पपञ्चसूदनिया मज्झिमट्ठकथायं वुत्तनयेन वेदितब्बं. इतो पट्ठाय हि अतिवित्थारभीरुकस्स महाजनस्स चित्तं अनुरक्खन्ता सुत्तन्तकथं अवण्णयित्वा विनयकथंयेव वण्णयिस्साम.
१८. साव तस्स आयस्मतो उपसम्पदा अहोसीति आसाळ्हीपुण्णमाय अट्ठारसहि देवताकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितस्स ‘‘एहि भिक्खू’’ति भगवतो वचनेन अभिनिप्फन्ना साव तस्स आयस्मतो एहिभिक्खूपसम्पदा अहोसि.
१९. अथ खो आयस्मतो च वप्पस्साति आदिम्हि वप्पत्थेरस्स पाटिपददिवसे धम्मचक्खुं उदपादि, भद्दियत्थेरस्स दुतियदिवसे, महानामत्थेरस्स ततियदिवसे, अस्सजित्थेरस्स चतुत्थियन्ति. इमेसञ्च पन भिक्खूनं कम्मट्ठानेसु उप्पन्नमलविसोधनत्थं भगवा अन्तोविहारेयेव अहोसि. उप्पन्ने उप्पन्ने कम्मट्ठानमले आकासेन गन्त्वा मलं विनोदेसि. पक्खस्स पन पञ्चमियं सब्बे ते एकतो सन्निपातेत्वा अनत्तसुत्तेन ओवदि. तेन वुत्तं ‘‘अथ खो भगवा पञ्चवग्गिये’’तिआदि.
२४. तेन खो पन समयेन छ लोके अरहन्तो होन्तीति पञ्चमिया पक्खस्स लोकस्मिं छ मनुस्सा अरहन्तो होन्तीति अत्थो.
पञ्चवग्गियकथा निट्ठिता.
पब्बज्जाकथा
३१. पुब्बानुपुब्बकानन्ति पवेणिवसेन पोराणानुपोराणानन्ति अत्थो. तेन खो पन समयेन एकसट्ठि लोके अरहन्तो होन्तीति पुरिमा छ इमे च पञ्चपञ्ञासाति अन्तोवस्सम्हियेव एकसट्ठि मनुस्सा अरहन्तो होन्तीति अत्थो.
तत्र यसआदीनं कुलपुत्तानं अयं पुब्बयोगो – अतीते किर पञ्चपञ्ञासजना सहायका वग्गबन्धेन पुञ्ञानि करोन्ता अनाथसरीरानि पटिजग्गन्ता विचरन्ति, ते एकदिवसं गब्भिनिं इत्थिं कालंकतं दिस्वा ‘‘झापेस्सामा’’ति सुसानं नीहरिंसु. तेसु पञ्च जने ‘‘तुम्हे झापेथा’’ति सुसाने ठपेत्वा सेसा गामं पविट्ठा. यसो दारको तं सरीरं विज्झित्वा परिवत्तेत्वा च झापयमानो असुभसञ्ञं पटिलभि. सो इतरेसम्पि चतुन्नं जनानं ‘‘पस्सथ भो इमं असुचिं पटिकूल’’न्ति दस्सेसि. तेपि तत्थ असुभसञ्ञं पटिलभिंसु. ते पञ्चपि जना गामं गन्त्वा सेससहायकानं कथयिंसु. यसो पन दारको गेहम्पि गन्त्वा मातापितून्नञ्च भरियाय च कथेसि. ते सब्बेपि असुभं भावयिंसु. अयमेतेसं पुब्बयोगो. तेनायस्मतो यसस्स नाटकजनेसु सुसानसञ्ञायेव उप्पज्जि, तायेव च उपनिस्सयसम्पत्तिया सब्बेसं विसेसाधिगमो निब्बत्तीति.
अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसीति भगवा याव पच्छिमकत्तिकपुण्णमा, ताव बाराणसियं विहरन्तो एकदिवसं ते खीणासवे सट्ठि भिक्खू आमन्तेसि.
३२. दिब्बा नाम दिब्बेसु विसयेसु लोभपासा. मानुसा नाम मानुसकेसु विसयेसु लोभपासा. मा एकेन द्वेति एकेन मग्गेन द्वे मा अगमित्थ. अस्सवनताति अस्सवनताय. परिहायन्तीति अनधिगतं नाधिगच्छन्ता विसेसाधिगमतो परिहायन्ति.
३३. अन्तकाति लामक हीनसत्त. अन्तलिक्खचरोति रागपासं सन्धायाह. तञ्हि सो ‘‘अन्तलिक्खचरो’’ति मन्त्वा आह.
३४. नानादिसा नानाजनपदाति नानादिसतो च नानाजनपदतो च. अनुजानामि भिक्खवे तुम्हेव दानि तासु तासु दिसासु तेसु तेसु जनपदेसु पब्बाजेथातिआदिम्हि पब्बज्जापेक्खं कुलपुत्तं पब्बाजेन्तेन ये परतो ‘‘न भिक्खवे पञ्चहि आबाधेहि फुट्ठो पब्बाजेतब्बो’’तिआदिं कत्वा याव ‘‘न अन्धमूगबधिरो पब्बाजेतब्बो’’ति एवं पटिक्खित्ता पुग्गला, ते वज्जेत्वा पब्बज्जादोसविरहितो पुग्गलो पब्बाजेतब्बो. सोपि च मातापितूहि अनुञ्ञातोयेव. तस्स अनुजाननलक्खणं ‘‘न भिक्खवे अननुञ्ञातो मातापितूहि पुत्तो पब्बाजेतब्बो, यो पब्बाजेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति एतस्मिं सुत्ते वण्णयिस्साम.
एवं पब्बज्जादोसविरहितं मातापितूहि अनुञ्ञातं पब्बाजेन्तेनापि च सचे अच्छिन्नकेसो होति, एकसीमाय च अञ्ञेपि भिक्खू अत्थि, केसच्छेदनत्थाय भण्डुकम्मं आपुच्छितब्बं. तस्स आपुच्छनाकारं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सङ्घं अपलोकेतुं भण्डुकम्माया’’ति एत्थ वण्णयिस्साम. सचे ओकासो होति, सयं पब्बाजेतब्बो. सचे उद्देसपरिपुच्छादीहि ब्यावटो होति, ओकासं न लभति, एको दहरभिक्खु वत्तब्बो ‘‘एतं पब्बाजेही’’ति. अवुत्तोपि चे दहरभिक्खु उपज्झायं उद्दिस्स पब्बाजेति, वट्टति. सचे दहरभिक्खु नत्थि, सामणेरोपि वत्तब्बो ‘‘एतं खण्डसीमं नेत्वा पब्बाजेत्वा कासायानि अच्छादेत्वा एही’’ति. सरणानि पन सयं दातब्बानि. एवं भिक्खुनाव पब्बजितो होति. पुरिसञ्हि भिक्खुतो अञ्ञो पब्बाजेतुं न लभति, मातुगामं भिक्खुनितो अञ्ञो. सामणेरो पन सामणेरी वा आणत्तिया कासायानि दातुं लभति. केसोरोपनं येन केनचि कतं सुकतं.
सचे पन भब्बरूपो होति सहेतुको ञातो यसस्सी कुलपुत्तो, ओकासं कत्वापि सयमेव पब्बाजेतब्बो. ‘‘मत्तिकामुट्ठिं गहेत्वा न्हायित्वा केसे तेमेत्वा आगच्छाही’’ति च पन न विस्सज्जेतब्बो. पब्बजितुकामानञ्हि पठमं बलवउस्साहो होति, पच्छा पन कासायानि च केसहरणसत्थकञ्च दिस्वा उत्रसन्ति, एत्तोयेव पलायन्ति, तस्मा सयमेव नहानतित्थं नेत्वा सचे नातिदहरो होति, ‘‘नहाही’’ति वत्तब्बो. केसा पनस्स सयमेव मत्तिकं गहेत्वा धोवितब्बा. दहरकुमारको पन सयं उदकं ओतरित्वा गोमयमत्तिकाहि घंसित्वा नहापेतब्बो. सचेपिस्स कच्छु वा पिळका वा होन्ति, यथा माता पुत्तं न जिगुच्छति, एवमेव अजिगुच्छन्तेन साधुकं हत्थपादसीसानि घंसित्वा नहापेतब्बो. कस्मा? एत्तकेन हि उपकारेन कुलपुत्ता आचरियुपज्झायेसु च सासने च बलवसिनेहा तिब्बगारवा अनिवत्तिधम्मा होन्ति, उप्पन्नं अनभिरतिं विनोदेत्वा थेरभावं पापुणन्ति, कतञ्ञू कतवेदिनो होन्ति.
एवं नहापनकाले पन केसमस्सुं ओरोपनकाले वा ‘‘त्वं ञातो यसस्सी, इदानि मयं तं निस्साय पच्चयेहि न किलमिस्सामा’’ति न वत्तब्बो, अञ्ञापि अनिय्यानिककथा न कथेतब्बा. अथ ख्वस्स ‘‘आवुसो, सुट्ठु उपधारेहि सतिं उपट्ठापेही’’ति वत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खितब्बं, आचिक्खन्तेन च वण्णसण्ठानगन्धासयोकासवसेन असुचिजेगुच्छपटिकूलभावं निज्जीवनिस्सत्तभावं वा पाकटं करोन्तेन आचिक्खितब्बं. सचे हि सो पुब्बे मद्दितसङ्खारो होति भावितभावनो, कण्टकवेधापेक्खो विय परिपक्कगण्डो, सूरियुग्गमनापेक्खं विय च परिणतपदुमं, अथस्स आरद्धमत्ते कम्मट्ठानमनसिकारे इन्दासनि विय पब्बते किलेसपब्बते चुण्णयमानंयेव ञाणं पवत्तति, खुरग्गेयेव अरहत्तं पापुणाति. ये हि केचि खुरग्गे अरहत्तं पत्ता, सब्बे ते एवरूपं सवनं लभित्वा कल्याणमित्तेन आचरियेन दिन्ननयं निस्साय नो अनिस्साय. तस्मास्स आदितोव एवरूपी कथा कथेतब्बाति.
केसेसु पन ओरोपितेसु हलिद्दिचुण्णेन वा गन्धचुण्णेन वा सीसञ्च सरीरञ्च उब्बट्टेत्वा गिहिगन्धं अपनेत्वा कासायानि तिक्खत्तुं वा द्विक्खत्तुं वा सकिं वा पटिग्गाहेतब्बो. अथापिस्स हत्थे अदत्वा आचरियो वा उपज्झायो वा सयमेव अच्छादेति, वट्टति. सचेपि अञ्ञं दहरं वा सामणेरं वा उपासकं वा आणापेति ‘‘आवुसो, एतानि कासायानि गहेत्वा एतं अच्छादेही’’ति तंयेव वा आणापेति ‘‘एतानि गहेत्वा अच्छादेही’’ति सब्बं वट्टति. सब्बं तेन भिक्खुनाव दिन्नं होति.
यं पन निवासनं वा पारुपनं वा अनाणत्तिया निवासेति वा पारुपति वा, तं अपनेत्वा पुन दातब्बं. भिक्खुना हि सहत्थेन वा आणत्तिया वा दिन्नमेव कासावं वट्टति, अदिन्नं न वट्टति, सचेपि तस्सेव सन्तकं होति, को पन वादो उपज्झायमूलके! अयं ‘‘पठमं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादापेत्वा एकंसं उत्तरासङ्गं कारापेत्वा’’ति एत्थ विनिच्छयो.
भिक्खूनं पादे वन्दापेत्वाति ये तत्थ सन्निपतिता भिक्खू, तेसं पादे वन्दापेत्वा; अथ सरणग्गहणत्थं उक्कुटिकं निसीदापेत्वा अञ्जलिं पग्गण्हापेत्वा एवं वदेहीति वत्तब्बो. ‘‘यमहं वदामि, तं वदेही’’ति वत्तब्बो. अथस्स उपज्झायेन वा आचरियेन वा ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’तिआदिना नयेन सरणानि दातब्बानि यथावुत्तपटिपाटियाव न उप्पटिपाटिया. सचे हि एकपदम्पि एकक्खरम्पि उप्पटिपाटिया देति, बुद्धं सरणंयेव वा तिक्खत्तुं दत्वा पुन इतरेसु एकेकं तिक्खत्तुं देति, अदिन्नानि होन्ति सरणानि.
इमञ्च पन सरणगमनूपसम्पदं पटिक्खिपित्वा अनुञ्ञातउपसम्पदा एकतो सुद्धिया वट्टति. सामणेरपब्बज्जा पन उभतोसुद्धियाव वट्टति, नो एकतो सुद्धिया. तस्मा उपसम्पदाय सचे आचरियो ञत्तिदोसञ्चेव कम्मवाचादोसञ्च वज्जेत्वा कम्मं करोति, सुकतं होति. पब्बज्जाय पन इमानि तीणि सरणानि बुकारधकारादीनं ब्यञ्जनानं ठानकरणसम्पदं अहापेन्तेनेव आचरियेनपि अन्तेवासिकेनपि वत्तब्बानि. सचे आचरियो वत्तुं सक्कोति, अन्तेवासिको न सक्कोति; अन्तेवासिको वा सक्कोति, आचरियो न सक्कोति; उभोपि वा न सक्कोन्ति, न वट्टति. सचे पन उभोपि सक्कोन्ति, वट्टति.
इमानि च पन ददमानेन ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति एवं एकसम्बन्धानि अनुनासिकन्तानि वा कत्वा दातब्बानि, ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति एवं विच्छिन्दित्वा मकारन्तानि वा कत्वा दातब्बानि. अन्धकट्ठकथायं नामं सावेत्वा ‘‘अहं भन्ते बुद्धरक्खितो यावजीवं बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति वुत्तं, तं एकअट्ठकथायम्पि नत्थि, पाळियम्पि न वुत्तं, तेसं रुचिमत्तमेव, तस्मा न गहेतब्बं. न हि तथा अवदन्तस्स सरणं कुप्पतीति.
अनुजानामि भिक्खवे इमेहि तीहि सरणगमनेहि पब्बज्जं उपसम्पदन्ति इमेहि बुद्धं सरणं गच्छामीतिआदीहि एवं तिक्खत्तुं उभतोसुद्धिया वुत्तेहि तीहि सरणगमनेहि पब्बज्जञ्चेव उपसम्पदञ्च अनुजानामीति अत्थो. तत्थ यस्मा उपसम्पदा परतो पटिक्खित्ता, तस्मा सा एतरहि सरणमत्तेनेव न रुहति. पब्बज्जा पन यस्मा परतो ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, इमेहि तीहि सरणगमनेहि सामणेरपब्बज्ज’’न्ति अनुञ्ञाता एव, तस्मा सा एतरहिपि सरणमत्तेनेव रुहति. एत्तावता हि सामणेरभूमियं पतिट्ठितो होति.
सचे पनेस मतिमा होति पण्डितजातिको, अथस्स तस्मिंयेव ठाने सिक्खापदानि उद्दिसितब्बानि. कथं? यथा भगवता उद्दिट्ठानि. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सामणेरानं दस सिक्खापदानि, तेसु च सामणेरेहि सिक्खितुं. पाणातिपाता वेरमणी, अदिन्नादाना वेरमणी, अब्रह्मचरिया वेरमणी, मुसावादा वेरमणी, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणी, विकालभोजना वेरमणी, नच्चगीतवादितविसूकदस्सना वेरमणी, मालागन्धविलेपनधारणमण्डनविभूसनट्ठाना वेरमणी, उच्चासयनमहासयना वेरमणी, जातरूपरजतपटिग्गहणा वेरमणी’’ति (महाव. १०६).
अन्धकट्ठकथायं पन ‘‘अहं, भन्ते, इत्थन्नामो यावजीवं पाणातिपाता वेरमणिसिक्खापदं
समादियामी’’ति एवं सरणदानं विय सिक्खापददानम्पि वुत्तं, तं नेव पाळियं न अट्ठकथासु अत्थि, तस्मा यथापाळियाव उद्दिसितब्बानि. पब्बज्जा हि सरणगमनेहेव सिद्धा, सिक्खापदानि पन केवलं सिक्खापरिपूरणत्थं जानितब्बानि. तस्मा तानि पाळियं आगतनयेन उग्गहेतुं असक्कोन्तस्स याय कायचि भासाय अत्थवसेनपि आचिक्खितुं वट्टति. याव पन अत्तना सिक्खितब्बसिक्खापदानि न जानाति, सङ्घाटिपत्तचीवरधारणट्ठाननिसज्जादीसु पानभोजनादिविधिम्हि च न कुसलो होति, ताव भोजनसालं वा सलाकभाजनट्ठानं वा अञ्ञं वा तथारूपट्ठानं न पेसेतब्बो, सन्तिकावचरोयेव कातब्बो, बालदारको विय पटिजग्गितब्बो, सब्बमस्स कप्पियाकप्पियं आचिक्खितब्बं, निवासनपारुपनादीसु आभिसमाचारिकेसु विनेतब्बो. तेनापि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दसहङ्गेहि समन्नागतं सामणेरं नासेतु’’न्ति (महाव. १०८) एवं परतो वुत्तानि दस नासनङ्गानि आरका परिवज्जेत्वा आभिसमाचारिकं परिपूरेन्तेन दसविधे सीले साधुकं सिक्खितब्बन्ति.
पब्बज्जाकथा निट्ठिता.
दुतियमारकथा
३५. मय्हं खो भिक्खवेति मया खोति अत्थो. अथ वा यो मय्हं योनिसो मनसिकारो, तेन हेतुनाति अत्थो. पुन अनुप्पत्ताति एत्थ विभत्तिं परिणामेत्वा मयाति वत्तब्बं.
दुतियमारकथा निट्ठिता.
भद्दवग्गियकथा
३६. भद्दवग्गियाति ते किर राजकुमारा रूपेन च चित्तेन च भद्दका वग्गबन्धेन च विचरन्ति, तस्मा ‘‘भद्दवग्गिया’’ति वुच्चन्ति. तेन हि वोति एत्थ वोकारो निपातमत्तो. धम्मचक्खुं उदपादीति केसञ्चि सोतापत्तिमग्गो, केसञ्चि सकदागामिमग्गो, केसञ्चि अनागामिमग्गो उदपादि. तयोपि हि एते मग्गा ‘‘धम्मचक्खू’’ति वुच्चन्ति. ते किर तुण्डिलजातके तिंसधुत्ता अहेसुं, अथ तुण्डिलोवादं सुत्वा पञ्चसीलानि रक्खिंसु; इदं नेसं पुब्बकम्मं.
भद्दवग्गियकथा निट्ठिता.
उरुवेलपाटिहारियकथा
३७. पमुखोति पुब्बङ्गमो. पामोक्खोति उत्तमो विसुद्धपञ्ञो.
३८. अनुपहच्चाति अविनासेत्वा. तेजसा तेजन्ति अत्तनो तेजेन नागस्स तेजं. परियादियेय्यन्ति अभिभवेय्यं, विनासेय्यं वाति. मक्खन्ति कोधं. नत्वेव च खो अरहा यथा अहन्ति अत्तानं ‘‘अरहा अह’’न्ति मञ्ञमानो वदति.
३९. नेरञ्जरायं भगवातिआदिका गाथायो पच्छा पक्खित्ता.
४४-९. विस्सज्जेय्यन्ति सुक्खापनत्थाय पसारेत्वा ठपेय्यन्ति अत्थो. ‘‘भन्ते आहर हत्थ’’न्ति एवं वदन्तो विय ओणतोति आहरहत्थो. उय्योजेत्वाति विस्सज्जेत्वा. मन्दामुखियोति अग्गिभाजनानि वुच्चन्ति.
५१. चिरपटिकाति चिरकालतो पट्ठाय.
५२. केसमिस्सन्तिआदीसु केसा एव केसमिस्सं. एस नयो सब्बत्थ. खारिकाजन्ति खारिभारो.
उरुवेलपाटिहारियकथा निट्ठिता.
बिम्बिसारसमागमकथा
५५. लट्ठिवनेति तालुय्याने. सुप्पतिट्ठे चेतियेति अञ्ञतरस्मिं वटरुक्खे; तस्स किरेतं नामं. द्वादसनहुतेहीति एत्थ एकं नहुतं दससहस्सानि. अज्झभासीति तेसं कङ्खाच्छेदनत्थं अभासि.
किसकोवदानोति तापसचरियाय किससरीरत्ता ‘‘किसको’’ति लद्धनामानं तापसानं ओवादको अनुसासको समानोति अत्थो. अथ वा सयं किसको तापसो समानो वदानो च अञ्ञे ओवदन्तो अनुसासन्तोतिपि अत्थो. कथं पहीनन्ति केन कारणेन पहीनं. इदं वुत्तं होति – ‘‘त्वं उरुवेलवासिअग्गिपरिचारकानं तापसानं सयं ओवादाचरियो समानो किं दिस्वा पहासि, पुच्छामि तं एतमत्थं केन कारणेन तव अग्गिहुत्तं पहीन’’न्ति.
दुतियगाथाय अयमत्थो – एते रूपादिके कामे इत्थियो च यञ्ञा अभिवदन्ति, स्वाहं एतं सब्बम्पि रूपादिकं कामप्पभेदं खन्धुपधीसु मलन्ति ञत्वा यस्मा इमे यिट्ठहुतप्पभेदा यञ्ञा मलमेव वदन्ति, तस्मा न यिट्ठे न हुते अरञ्जिं; यिट्ठे वा हुते वा नाभिरमिन्ति अत्थो.
ततियगाथाय – अथ कोचरहीति अथ क्वचरहि. सेसं उत्तानमेव.
चतुत्थगाथाय – पदन्ति निब्बानपदं. सन्तसभावताय सन्तं. उपधीनं अभावेन अनुपधिकं. रागकिञ्चनादीनं अभावेन अकिञ्चनं. तीसु भवेसु अलग्गताय यं कामभवं यञ्ञा वदन्ति, तस्मिम्पि कामभवे असत्तं. जातिजरामरणानं अभावेन अनञ्ञथाभाविं. अत्तना भावितेन मग्गेनेव अधिगन्तब्बं, न अञ्ञेन केनचि अधिगमेतब्बन्ति अनञ्ञनेय्यं. यस्मा ईदिसं पदमद्दसं, तस्मा न यिट्ठे न हुते अरञ्जिं. तेन किं दस्सेति? यो अहं देवमनुस्सलोकसम्पत्तिसाधके न यिट्ठे न हुते अरञ्जिं, सो किं वक्खामि ‘‘एत्थ नाम मे देवमनुस्सलोके रतो मनो’’ति.
५६. एवं सब्बलोके अनभिरतिभावं पकासेत्वा अथ खो आयस्मा उरुवेलकस्सपो ‘‘सावकोहमस्मी’’ति एवं भगवतो सावकभावं पकासेसि. तञ्च खो आकासे विविधानि पाटिहारियानि दस्सेत्वा. धम्मचक्खुन्ति सोतापत्तिमग्गञाणं.
५७. अस्सासकाति आसीसना; पत्थनाति अत्थो. एसाहं भन्तेति एत्थ पन किञ्चापि मग्गप्पटिवेधेनेवस्स सिद्धं सरणगमनं, तत्थ पन निच्छयगमनमेव गतो, इदानि वाचाय अत्तसन्निय्यातनं करोति. मग्गवसेनेवायं नियतसरणतं पत्तो, तं परेसं वाचाय पाकटं करोन्तो पणिपातगमनञ्च गच्छन्तो एवं वदति.
५८. सिङ्गीनिक्खसवण्णोति सिङ्गीसुवण्णनिक्खेन समानवण्णो. दसवासोति दससु अरियवासेसु वुत्थवासो. दसधम्मविदूति दसकम्मपथविदू. दसभि चुपेतोति दसहि असेक्खेहि अङ्गेहि उपेतो. सब्बधिदन्तोति सब्बेसु दन्तो; भगवतो हि चक्खुआदीसु किञ्चि अदन्तं नाम नत्थि.
५९. भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं एकमन्तं निसीदीति भगवन्तं भुत्तवन्तं पत्ततो च अपनीतपाणिं सल्लक्खेत्वा एकस्मिं पदेसे निसीदीति अत्थो. अत्थिकानन्ति बुद्धाभिवादनगमनेन च धम्मसवनेन च अत्थिकानं. अभिक्कमनीयन्ति अभिगन्तुं सक्कुणेय्यं. अप्पाकिण्णन्ति अनाकिण्णं. अप्पसद्दन्ति वचनसद्देन अप्पसद्दं. अप्पनिग्घोसन्ति नगरनिग्घोससद्देन अप्पनिग्घोसं. विजनवातन्ति अनुसञ्चरणजनस्स सरीरवातेन विरहितं. ‘‘विजनवाद’’न्तिपि पाठो; अन्तो जनवादेन रहितन्ति अत्थो. ‘‘विजनपात’’न्तिपि पाठो; जनसञ्चारविरहितन्ति अत्थो. मनुस्सराहसेय्यकन्ति मनुस्सानं रहस्सकिरियट्ठानियं. पटिसल्लानसारुप्पन्ति विवेकानुरूपं.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथा
६०. सारिपुत्तमोग्गल्लानाति सारिपुत्तो च मोग्गल्लानो च. तेहि कतिका कता होति‘‘यो पठमं अमतं अधिगच्छति, सो आरोचेतू’’ति ते किर उभोपि गिहिकाले उपतिस्सो कोलितोति एवं पञ्ञायमाननामा अड्ढतेय्यसतमाणवकपरिवारा गिरग्गसमज्जं अगमंसु. तत्र नेसं महाजनं दिस्वा एतदहोसि – ‘‘अयं नाम एवं महासत्तनिकायो अप्पत्ते वस्ससते मरणमुखे पतिस्सती’’ति. अथ उभोपि उट्ठिताय परिसाय अञ्ञमञ्ञं पुच्छित्वा एकज्झासया पच्चुपट्ठितमरणसञ्ञा सम्मन्तयिंसु ‘‘सम्म मरणे सति अमतेनापि भवितब्बं, हन्द मयं अमतं परियेसामा’’ति अमतपरियेसनत्थं सञ्चयस्स छन्नपरिब्बाजकस्स सन्तिके सपरिसा पब्बजित्वा कतिपाहेनेव तस्स ञाणविसये पारं गन्त्वा अमतं अपस्सन्ता पुच्छिंसु ‘‘किं नु खो, आचरिय, अञ्ञोपेत्थ सारो अत्थी’’ति? ‘‘नत्थावुसो, एत्तकमेव इद’’न्ति च सुत्वा ‘‘तुच्छं इदं आवुसो निस्सारं, यो दानि अम्हेसु पठमं अमतं अधिगच्छति, सो इतरस्स आरोचेतू’’ति कतिकं अकंसु. तेन वुत्तं – ‘‘तेहि कतिका कता होती’’तिआदि.
पासादिकेन अभिक्कन्तेनातिआदीसु इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं वेदितब्बं. अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्गन्ति एतं अनुबन्धनस्स कारणवचनं; इदञ्हि वुत्तं होति – ‘‘यंनूनाहं इमं भिक्खुं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धेय्यं, कस्मा? यस्मा इदं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धनं नाम अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्गं ञातो चेव उपगतो च मग्गो’’ति अत्थो. अथ वा अत्थिकेहि अम्हेहि ‘‘मरणे सति अमतेनापि भवितब्ब’’न्ति एवं केवलं अत्थीति उपञ्ञातं निब्बानं नाम, तं मग्गन्तो परियेसन्तोति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
पिण्डपातं आदाय पटिक्कमीति सुदिन्नकण्डे वुत्तप्पकारं अञ्ञतरं कुट्टमूलं उपसङ्कमित्वा निसीदि. सारिपुत्तोपि खो ‘‘अकालो खो ताव पञ्हं पुच्छितु’’न्ति कालं आगमयमानो एकमन्तं ठत्वा वत्तपटिपत्तिपूरणत्थं कतभत्तकिच्चस्स थेरस्स अत्तनो कमण्डलुतो उदकं दत्वा धोतहत्थपादेन थेरेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा पञ्हं पुच्छि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सारिपुत्तो परिब्बाजको’’तिआदि. न ताहं सक्कोमीति न ते अहं सक्कोमि. एत्थ च पटिसम्भिदाप्पत्तो थेरो न एत्तकं न सक्कोति. अथ खो इमस्स धम्मगारवं उप्पादेस्सामीति सब्बाकारेन बुद्धविसये अविसयभावं गहेत्वा एवमाह.
ये धम्मा हेतुप्पभवाति हेतुप्पभवा नाम पञ्चक्खन्धा; तेनस्स दुक्खसच्चं दस्सेति. तेसं हेतुं तथागतो आहाति तेसं हेतु नाम समुदयसच्चं; तञ्च तथागतो आहाति दस्सेति. तेसञ्च यो निरोधोति तेसं उभिन्नम्पि सच्चानं यो अप्पवत्तिनिरोधो; तञ्च तथागतो आहाति अत्थो. तेनस्स निरोधसच्चं दस्सेति. मग्गसच्चं पनेत्थ सरूपतो अदस्सितम्पि नयतो दस्सितं होति, निरोधे हि वुत्ते तस्स सम्पापको मग्गो वुत्तोव होति. अथ वा तेसञ्च यो निरोधोति एत्थ तेसं यो निरोधो च निरोधुपायो चाति एवं द्वेपि सच्चानि दस्सितानि होन्तीति. इदानि तमेवत्थं पटिपादेन्तो आह – ‘‘एवंवादी महासमणो’’ति.
एसेव धम्मो यदि तावदेवाति सचेपि इतो उत्तरि नत्थि, एत्तकमेव इदं सोतापत्तिफलमत्तमेव पत्तब्बं, तथापि एसो एव धम्मोति अत्थो. पच्चब्यत्थ पदमसोकन्ति यं मयं परियेसमाना विचराम, तं पदमसोकं पटिविद्धात्थ तुम्हे; पत्तं तं तुम्हेहीति अत्थो. अदिट्ठं अब्भतीतं बहुकेहि कप्पनहुतेहीति अम्हेहि नाम इदं पदं बहुकेहि कप्पनहुतेहि अदिट्ठमेव अब्भतीतं; इति तस्स पदस्स अदिट्ठभावेन दीघरत्तं अत्तनो महाजानिभावं दीपेति.
६२. गम्भीरे ञाणविसयेति गम्भीरे चेव गम्भीरस्स च ञाणस्स विसयभूते. अनुत्तरे उपधिसङ्खयेति निब्बाने. विमुत्तेति तदारम्मणाय विमुत्तिया विमुत्ते. ब्याकासीति ‘‘एतं मे सावकयुगं भविस्सति अग्गं भद्दयुग’’न्ति वदन्तो सावकपारमिञ्ञाणे ब्याकासि. साव तेसं आयस्मन्तानं उपसम्पदा अहोसीति सा एहिभिक्खूपसम्पदायेव तेसं उपसम्पदा अहोसि. एवं उपसम्पन्नेसु च तेसु महामोग्गल्लानत्थेरो सत्तहि दिवसेहि अरहत्ते पतिट्ठितो, सारिपुत्तत्थेरो अड्ढमासेन.
अतीते किर अनोमदस्सी नाम बुद्धो लोके उदपादि. तस्स सरदो नाम तापसो सके अस्समे नानापुप्फेहि मण्डपं कत्वा पुप्फासनेयेव भगवन्तं निसीदापेत्वा भिक्खुसङ्घस्सापि तथेव मण्डपं कत्वा पुप्फासनानि पञ्ञपेत्वा अग्गसावकभावं पत्थेसि. पत्थयित्वा च सिरीवड्ढस्स नाम सेट्ठिनो पेसेसि ‘‘मया अग्गसावकट्ठानं पत्थितं, त्वम्पि आगन्त्वा एकं ठानं पत्थेही’’ति. सेट्ठि नीलुप्पलमण्डपं कत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं, तत्थ भोजेत्वा दुतियसावकभावं पत्थेसि. तेसु सरदतापसो सारिपुत्तत्थेरो जातो, सिरीवड्ढो महामोग्गल्लानत्थेरोति इदं नेसं पुब्बकम्मं.
६३. अपुत्तकतायातिआदीसु येसं पुत्ता पब्बजन्ति, तेसं अपुत्तकताय. यासं पती पब्बजन्ति, तासं वेधब्याय विधवाभावाय. उभयेनापि कुलुपच्छेदाय. सञ्चयानीति सञ्चयस्स अन्तेवासिकानि. मगधानं गिरिब्बजन्ति मगधानं जनपदस्स गिरिब्बजं नगरं. महावीराति महावीरियवन्तो. नयमानानन्ति नयमानेसु. भुम्मत्थे सामिवचनं, उपयोगत्थे वा. का उसूया विजानतन्ति धम्मेन नयन्तीति एवं विजानन्तानं का इस्सा.
सारिपुत्तमोग्गल्लानपब्बज्जाकथा निट्ठिता.
उपज्झायवत्तकथा
६४-५. अनुपज्झायकाति वज्जावज्जं उपनिज्झायकेन गरुना विरहिता. अनाकप्पसम्पन्नाति न आकप्पेन सम्पन्ना; समणसारुप्पाचारविरहिताति अत्थो. उपरिभोजनेति भोजनस्स उपरि. उत्तिट्ठपत्तन्ति पिण्डाय चरणकपत्तं. तस्मिञ्हि मनुस्सा उच्छिट्ठसञ्ञिनो, तस्मा उत्तिट्ठपत्तन्ति वुत्तं. अथ वा उट्ठहित्वा पत्तं उपनामेन्तीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अनुजानामि भिक्खवे उपज्झायन्ति उपज्झायं गहेतुं अनुजानामीति अत्थो. पुत्तचित्तं उपट्ठपेस्सतीति पुत्तो मे अयन्ति एवं गेहस्सितपेमवसेन चित्तं उपट्ठपेस्सति. एस नयो दुतियपदेपि. सगारवा सप्पतिस्साति गरुभावञ्चेव जेट्ठकभावञ्च उपट्ठपेत्वा. सभागवुत्तिनोति सभागजीविका. साहूति वातिआदीनि पञ्च पदानि उपज्झायभावसम्पटिच्छनवेवचनानि. कायेन विञ्ञापेतीति एवं सद्धिविहारिकेन ‘‘उपज्झायो मे भन्ते होही’’ति तिक्खत्तुं वुत्ते सचे उपज्झायो ‘‘साहू’’तिआदीसु पञ्चसु पदेसु यस्स कस्सचि पदस्स वसेन कायेन वा वाचाय वा कायवाचाहि वा ‘‘गहितो तया उपज्झायो’’ति उपज्झायग्गहणं विञ्ञापेति, गहितो होति उपज्झायो. इदमेव हि एत्थ उपज्झायग्गहणं, यदिदं उपज्झायस्स इमेसु पञ्चसु पदेसु यस्स कस्सचि पदस्स वाचाय वा सावनं कायेन वा अत्थविञ्ञापनन्ति. केचि पन साधूति सम्पटिच्छनं सन्धाय वदन्ति. न तं पमाणं, आयाचनदानमत्तेन हि गहितो होति उपज्झायो, न एत्थ सम्पटिच्छनं अङ्गं. सद्धिविहारिकेनापि न केवलं इमिना मे पदेन उपज्झायो गहितोति ञातुं वट्टति. ‘‘अज्जतग्गे दानि थेरो मय्हं भारो, अहम्पि थेरस्स भारो’’ति इदम्पि ञातुं वट्टति.
६६. तत्रायं सम्मावत्तनाति यं वुत्तं सम्मा वत्तितब्बन्ति, तत्र अयं सम्मावत्तना. कालस्सेव उट्ठाय उपाहना ओमुञ्चित्वाति सचस्स पच्चूसकाले चङ्कमनत्थाय वा धोतपादपरिहरणत्थाय वा पटिमुक्का उपाहना पादगता होन्ति, ता कालस्सेव उट्ठाय अपनेत्वा. दन्तकट्ठं दातब्बन्ति महन्तं मज्झिमं खुद्दकन्ति तीणि दन्तकट्ठानि उपनेत्वा ततो यं तीणि दिवसानि गण्हाति, चतुत्थदिवसतो पट्ठाय तादिसमेव दातब्बं. सचे अनियमं कत्वा यं वा तं वा गण्हाति, अथ यादिसं लभति तादिसं दातब्बं.
मुखोदकं दातब्बन्ति सीतञ्च उण्हञ्च उदकं उपनेत्वा ततो यं तीणि दिवसानि वळञ्जेति, चतुत्थदिवसतो पट्ठाय तादिसमेव मुखधोवनोदकं दातब्बं. सचे अनियमं कत्वा यं वा तं वा गण्हाति, अथ यादिसं लभति तादिसं दातब्बं. सचे दुविधम्पि वळञ्जेति, दुविधम्पि उपनेतब्बं. उदकं मुखधोवनट्ठाने ठपेत्वा वच्चकुटितो पट्ठाय सम्मज्जितब्बं. थेरे वच्चकुटिं गते परिवेणं सम्मज्जितब्बं; एवं परिवेणं असुञ्ञं होति. थेरे वच्चकुटितो अनिक्खन्तेयेव आसनं पञ्ञपेतब्बं. सरीरकिच्चं कत्वा आगन्त्वा तस्मिं निसिन्नस्स ‘‘सचे यागु होती’’तिआदिना नयेन वुत्तवत्तं कातब्बं. उक्लापोति केनचि कचवरेन सङ्किण्णो, सचे पन अञ्ञो कचवरो नत्थि, उदकफुसितानेव होन्ति, हत्थेनपि पमज्जितब्बो.
सगुणं कत्वाति द्वे चीवरानि एकतो कत्वा, ता एकतो कता द्वेपि सङ्घाटियो दातब्बा. सब्बञ्हि चीवरं सङ्घटितत्ता ‘‘सङ्घाटी’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं – ‘‘सङ्घाटियो दातब्बा’’ति. नातिदूरे गन्तब्बं नाच्चासन्नेति एत्थ सचे उपज्झायं निवत्तित्वा ओलोकेन्तं एकेन वा द्वीहि वा पदवीतिहारेहि सम्पापुणाति, एत्तावता नातिदूरे नाच्चासन्ने गतो होतीति वेदितब्बं. पत्तपरियापन्नं पटिग्गहेतब्बन्ति सचे उपज्झायेन भिक्खाचारे यागुया वा भत्ते वा लद्धे पत्तो उण्हो वा भारिको वा होति, अत्तनो पत्तं तस्स दत्वा सो पत्तो गहेतब्बोति अत्थो. न उपज्झायस्स भणमानस्स अन्तरन्तरा कथा ओपातेतब्बाति अन्तरघरे वा अञ्ञत्र वा भणमानस्स अनिट्ठिते तस्स वचने अञ्ञा कथा न समुट्ठापेतब्बा. इतो पट्ठाय च पन यत्थ यत्थ नकारेन पटिसेधो करियति, सब्बत्थ दुक्कटापत्ति वेदितब्बा. अयञ्हि खन्धकधम्मता. आपत्तिसामन्ता भणमानोति पदसोधम्मदुट्ठुल्लादिवसेन आपत्तिया आसन्नवाचं भणमानो. निवारेतब्बोति ‘‘किं भन्ते ईदिसं नाम वत्तुं वट्टति, आपत्ति न होती’’ति एवं पुच्छन्तेन विय वारेतब्बो. वारेस्सामीति पन कत्वा ‘‘महल्लक, मा एवं भणा’’ति न वत्तब्बो.
पठमतरं आगन्त्वाति सचे आसन्ने गामो होति, विहारे वा गिलानो भिक्खु होति, गामतो पठमतरं आगन्तब्बं. सचे दूरे गामो होति, उपज्झायेन सद्धिं आगच्छन्तो नत्थि, तेनेव सद्धिं गामतो निक्खमित्वा चीवरेन पत्तं वेठेत्वा अन्तरामग्गतो पठमतरं आगन्तब्बं. एवं निवत्तन्तेन पठमतरं आगन्त्वा आसनपञ्ञापनादि सब्बं किच्चं कातब्बं. सिन्नं होतीति तिन्तं सेदग्गहितं. चतुरङ्गुलं कण्णं उस्सारेत्वाति कण्णं चतुरङ्गुलप्पमाणं अतिरेकं कत्वा एवं चीवरं संहरितब्बं. किं कारणा? मा मज्झे भङ्गो अहोसीति. समं कत्वा संहरितस्स हि मज्झे भङ्गो होति, ततो निच्चं भिज्जमानं दुब्बलं होति तं निवारणत्थमेतं वुत्तं. तस्मा यथा अज्ज भङ्गट्ठानेयेव स्वे न भिज्जति, तथा दिवसे दिवसे चतुरङ्गुलं उस्सारेत्वा संहरितब्बं. ओभोगे कायबन्धनं कातब्बन्ति कायबन्धनं संहरित्वा चीवरभोगे पक्खिपित्वा ठपेतब्बं.
सचे पिण्डपातो होतीति एत्थ यो गामेयेव वा अन्तरघरे वा पटिक्कमने वा भुञ्जित्वा आगच्छति, पिण्डं वा न लभति, तस्स पिण्डपातो न होति, गामे अभुत्तस्स पन लद्धभिक्खस्स वा होति; तस्मा ‘‘सचे पिण्डपातो होती’’तिआदि वुत्तं. सचेपि तस्स न होति, भुञ्जितुकामो च होति, उदकं दत्वा अत्तना लद्धतोपि पिण्डपातो उपनेतब्बो. पानीयेन पुच्छितब्बोति भुञ्जमानो तिक्खत्तुं ‘‘पानीयं भन्ते आहरियतू’’ति पानीयेन पुच्छितब्बो. सचे कालो अत्थि, उपज्झाये भुत्ते सयं भुञ्जितब्बं. सचे उपकट्ठो कालो, पानीयं उपज्झायस्स सन्तिके ठपेत्वा सयम्पि भुञ्जितब्बं.
अनन्तरहितायाति तट्टिकधम्मखण्डादीसु येन केनचि अनत्थताय पंसुसक्खरमिस्साय भूमिया पत्थो न ठपेतब्बोति अत्थो. सचे पन काळवण्णकता वा सुधाबद्धा वा होति निरजमत्तिका, तथारूपाय भूमिया ठपेतुं वट्टति. धोतवालिकायपि ठपेतुं वट्टति. पंसुरजसक्खरादीसु न वट्टति. तत्र पन पण्णं वा आधारकं वा ठपेत्वा तत्र निक्खिपितब्बो. पारतो अन्तं ओरतो भोगन्ति इदं चीवरवंसादीनं हेट्ठा हत्थं पवेसेत्वा अभिमुखेन हत्थेन सणिकं निक्खिपनत्थं वुत्तं. अन्ते पन गहेत्वा भोगेन चीवरवंसादीनं उपरि निक्खिपन्तस्स भित्तियं भोगो पटिहञ्ञति, तस्मा तथा न कातब्बं.
चुण्णं सन्नेतब्बन्ति न्हानचुण्णं उदकेन तेमेत्वा पिण्डि कातब्बा. एकमन्तं निक्खिपितब्बन्ति एकस्मिं निद्धूमे ठाने ठपेतब्बं. जन्ताघरे परिकम्मं नाम अङ्गारमत्तिकउण्होदकदानादिकं सब्बं किच्चं. उदकेपि परिकम्मन्ति अङ्गपच्चङ्गघंसनादिकं सब्बं किच्चं. पानीयेन पुच्छितब्बोति जन्ताघरे उण्हसन्तापेन पिपासा होति, तस्मा पुच्छितब्बो.
सचे उस्सहतीति सचे पहोति; न केनचि गेलञ्ञेन अभिभूतो होति; अगिलानेन हि सद्धिविहारिकेन सट्ठिवस्सेनापि सब्बं उपज्झायवत्तं कातब्बं, अनादरेन अकरोन्तस्स वत्तभेदे दुक्कटं. नकारपटिसंयुत्तेसु पन पदेसु गिलानस्सापि पटिक्खित्तकिरियं करोन्तस्स दुक्कटमेव. अप्पटिघंसन्तेनाति भूमियं अप्पटिघंसन्तेन. कवाटपिट्ठन्ति कवाटञ्च पिट्ठसङ्घातञ्च अच्छुपन्तेन. सन्तानकन्ति यंकिञ्चि कीटकुलावकमक्कटकसुत्तादि. उल्लोका पठमं ओहारेतब्बन्ति उल्लोकतो पठमं उल्लोकं आदिंकत्वा अवहरितब्बन्ति अत्थो. आलोकसन्धिकण्णभागाति आलोकसन्धिभागा च कण्णभागा च अन्तरबाहिरवातपानकवाटकानि च गब्भस्स च चत्तारो कोणा पमज्जितब्बाति अत्थो.
यथापञ्ञत्तं पञ्ञपेतब्बन्ति यथा पठमं पञ्ञत्तं अहोसि, तथेव पञ्ञपेतब्बं. एतदत्थमेव हि यथापञ्ञत्तं सल्लक्खेत्वा नीहरित्वा एकमन्तं निक्खिपितब्बन्ति पुरिमवत्तं पञ्ञत्तं. सचे पन पठमं अजानन्तेन केनचि पञ्ञत्तं अहोसि, समन्ततो भित्तिं द्वङ्गुलमत्तेन वा तिवङ्गुलमत्तेन वा मोचेत्वा पञ्ञपेतब्बं. इदञ्हि पञ्ञापनवत्तं. सचे कटसारको होति अतिमहन्तो च, छिन्दित्वा कोटिं निवत्तेत्वा बन्धित्वा पञ्ञपेतब्बो. सचे कोटिं निवत्तेत्वा बन्धितुं न जानाति, न छिन्दितब्बो. पुरत्थिमा वातपाना थकेतब्बाति पुरत्थिमाय वातपाना थकेतब्बा. एवं सेसापि वातपाना थकेतब्बा.
वूपकासेतब्बोति अञ्ञत्थ नेतब्बो. वूपकासापेतब्बोति अञ्ञो भिक्खु वत्तब्बो ‘‘थेरं गहेत्वा अञ्ञत्थ गच्छा’’ति विवेचेतब्बन्ति विस्सज्जापेतब्बं. विवेचापेतब्बन्ति अञ्ञो वत्तब्बो ‘‘थेरं दिट्ठिगतं विस्सज्जापेही’’ति. उस्सुक्कं कातब्बन्ति परिवासदानत्थं सो सो भिक्खु उपसङ्कमित्वा याचितब्बो. सचे अत्तना पटिबलो होति, अत्तनाव दातब्बो. नो चे पटिबलो होति, अञ्ञेन दापेतब्बो. किन्ति नु खोति केन नु खो उपायेन. एस नयो सब्बत्थ. लहुकाय वा परिणामेय्याति उक्खेपनीयं अकत्वा तज्जनीयं वा नियस्सं वा करेय्याति अत्थो. तेन हि ‘‘उपज्झायस्स उक्खेपनीयकम्मं कत्तुकामो सङ्घो’’ति ञत्वा एकमेकं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा ‘‘मा भन्ते अम्हाकं उपज्झायस्स कम्मं करित्था’’ति याचितब्बा. सचे करोन्तियेव, ‘‘तज्जनीयं वा नियस्सं वा करोथा’’ति याचितब्बा. सचे करोन्तियेव, अथ उपज्झायो ‘‘सम्मा वत्तथ भन्ते’’ति याचितब्बो. इति तं सम्मा वत्तापेत्वा ‘‘पटिप्पस्सम्भेथ भन्ते कम्म’’न्ति भिक्खू याचितब्बा.
सम्परिवत्तकं सम्परिवत्तकन्ति सम्परिवत्तेत्वा सम्परिवत्तेत्वा. न च अच्छिन्ने थेवे पक्कमितब्बन्ति यदि अप्पमत्तकम्पि रजनं गळति, न ताव पक्कमितब्बं. न उपज्झायं अनापुच्छा एकच्चस्स पत्तो दातब्बोतिआदि सब्बं उपज्झायस्स विसभागपुग्गलवसेन कथितं. न उपज्झायं अनापुच्छा गामो पविसितब्बोति पिण्डाय वा अञ्ञेन वा करणीयेन पविसितुकामेन आपुच्छित्वाव पविसितब्बो. सचे उपज्झायो कालस्सेव वुट्ठाय दूरं भिक्खाचारं गन्तुकामो होति, ‘‘दहरा पिण्डाय पविसन्तू’’ति वत्वा गन्तब्बं. अवत्वा गते परिवेणं गन्त्वा उपज्झायं अपस्सन्तेन गामं पविसितुं वट्टति. सचे गामं पविसन्तोपि पस्सति, दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय आपुच्छितुंयेव वट्टति.
न सुसानं गन्तब्बन्ति वासत्थाय वा दस्सनत्थाय वा न गन्तब्बं. न दिसा पक्कमितब्बाति एत्थ पक्कमितुकामेन कम्मं आचिक्खित्वा यावततियं याचितब्बो. सचे अनुजानाति, साधु; नो चे अनुजानाति, तं निस्साय वसतो चस्स उद्देसो वा परिपुच्छा वा कम्मट्ठानं वा न सम्पज्जति, उपज्झायो बालो होति अब्यत्तो, केवलं अत्तनो सन्तिके वसापेतुकामताय एव गन्तुं न देति, एवरूपे निवारेन्तेपि गन्तुं वट्टति. वुट्ठानमस्स आगमेतब्बन्ति गेलञ्ञतो वुट्ठानं अस्स आगमेतब्बं; न कत्थचि गन्तब्बं. सचे अञ्ञो भिक्खु उपट्ठाको अत्थि, भेसज्जं परियेसित्वा तस्स हत्थे दत्वा ‘‘भन्ते अयं उपट्ठहिस्सती’’ति वत्वा गन्तब्बं.
उपज्झायवत्तकथा निट्ठिता.
सद्धिविहारिकवत्तकथा
६७. उपज्झायेन सद्धिविहारिकम्हि सम्मावत्तनायं – सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बोति उद्देसादीहिस्स सङ्गहो च अनुग्गहो च कत्तब्बो. तत्थ उद्देसोति पाळिवाचनं. परिपुच्छाति पाळिया अत्थवण्णना. ओवादोति अनोतिण्णे वत्थुस्मिं ‘‘इदं करोहि, इदं मा करित्था’’ति वचनं. अनुसासनीति ओतिण्णे वत्थुस्मिं. अपि च ओतिण्णे वा अनोतिण्णे वा पठमं वचनं ओवादो; पुनप्पुनं वचनं अनुसासनीति. सचे उपज्झायस्स पत्तो होतीति सचे अतिरेकपत्तो होति. एस नयो सब्बत्थ. परिक्खारोति अञ्ञोपि समणपरिक्खारो. इध उस्सुक्कं नाम धम्मिकेन नयेन उप्पज्जमानउपायपरियेसनं. इतो परं दन्तकट्ठदानं आदिं कत्वा आचमनकुम्भिया उदकासिञ्चनपरियोसानं वत्तं गिलानस्सेव सद्धिविहारिकस्स कातब्बं. अनभिरतिवूपकासनादि पन अगिलानस्सापि कत्तब्बमेव. चीवरं रजन्तेनाति ‘‘एवं रजेय्यासी’’ति उपज्झायतो उपायं सुत्वा रजन्तेन. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
सद्धिविहारिकवत्तकथा निट्ठिता.
नसम्मावत्तनादिकथा
६८. न सम्मा वत्तन्तीति यथापञ्ञत्तं उपज्झायवत्तं न पूरेन्ति. यो न सम्मा वत्तेय्याति यो यथापञ्ञत्तं वत्तं न पूरेय्य; सो दुक्कटं आपज्जतीति अत्थो. पणामेतब्बोति अपसादेतब्बो. न अधिमत्तं पेमं होतीति उपज्झायम्हि अधिमत्तं गेहस्सितपेमं न होति. नाधिमत्ता भावना होतीति अधिमत्ता मेत्ताभावना न होति; वुत्तपटिपक्खनयेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो. अलं पणामेतुन्ति युत्तो पणामेतुं.
अप्पणामेन्तो उपज्झायो सातिसारो होतीति सदोसो होति, आपत्तिं आपज्जति; तस्मा न सम्मा वत्तन्तो पणामेतब्बोव. न सम्मावत्तनाय च याव चीवररजनं ताव वत्ते अकरियमाने उपज्झायस्स परिहानि होति. तस्मा तं अकरोन्तस्स निस्सयमुत्तकस्सापि अमुत्तकस्सापि आपत्तियेव. एकच्चस्स पत्तदानतो पट्ठाय अमुत्तकनिस्सयस्सेव आपत्ति.
सद्धिविहारिका सम्मा वत्तन्ति, उपज्झायो सम्मा न वत्तति, उपज्झायस्स आपत्ति. उपज्झायो सम्मा वत्तति, सद्धिविहारिका सम्मा न वत्तन्ति, तेसं आपत्ति. उपज्झाये वत्तं सादियन्ते सद्धिविहारिका बहुकापि होन्ति, सब्बेसं आपत्ति. सचे उपज्झायो ‘‘मय्हं उपट्ठाको अत्थि, तुम्हे अत्तनो सज्झायमनसिकारादीसु योगं करोथा’’ति वदति, सद्धिविहारिकानं अनापत्ति. सचे उपज्झायो सादियनं वा असादियनं वा न जानाति, बालो होति, सद्धिविहारिका बहुका. तेसु एको वत्तसम्पन्नो भिक्खु ‘‘उपज्झायस्स किच्चं अहं करिस्सामि, तुम्हे अप्पोस्सुक्का विहरथा’’ति एवञ्चे अत्तनो भारं कत्वा इतरे विस्सज्जेति, तस्स भारकरणतो पट्ठाय तेसं अनापत्ति.
नसम्मावत्तनादिकथा निट्ठिता.
राधब्राह्मणवत्थुकथा
६९. राधब्राह्मणवत्थुस्मिं – किञ्चापि आयस्मा सारिपुत्तो भगवता बाराणसियं तीहि सरणगमनेहि अनुञ्ञातं पब्बज्जञ्चेव उपसम्पदञ्च जानाति, भगवा पन तं लहुकं उपसम्पदं पटिक्खिपित्वा ञत्तिचतुत्थकम्मेन गरुकं कत्वा उपसम्पदं अनुञ्ञातुकामो. अथस्स थेरो अज्झासयं विदित्वा ‘‘कथाहं भन्ते तं ब्राह्मणं पब्बाजेमि उपसम्पादेमी’’ति आह. बुद्धानञ्हि परिसा अज्झासयकुसला होन्ति, अयञ्च बुद्धपरिसाय अग्गो.
ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेनाति एत्थ ब्यत्तो नाम यस्स साट्ठकथं विनयपिटकं वाचुग्गतं पवत्तति, तस्मिं असति यस्स अन्तमसो इदं ञत्तिचतुत्थकम्मवाचामत्तम्पि सुग्गहितं होति, वाचुग्गतं पवत्तति, अयम्पि इमस्मिं अत्थे ब्यत्तो. यो पन काससोससेम्हादिना वा गेलञ्ञेन ओट्ठदन्तजिव्हादीनं वा असम्पत्तिया परियत्तियं वा अकतपरिचयत्ता न सक्कोति परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि कम्मवाचं सावेतुं, ब्यञ्जनं वा पदं वा हापेति, अञ्ञथा वा वत्तब्बं अञ्ञथा वदति, अयं अप्पटिबलो. तब्बिपरीतो इमस्मिं अत्थे ‘‘पटिबलो’’ति वेदितब्बो. सङ्घो ञापेतब्बोति सङ्घो जानापेतब्बो. ततो परं यं सङ्घो जानापेतब्बो, तं दस्सेतुं ‘‘सुणातु मे भन्ते’’तिआदिमाह.
७१. उपसम्पन्नसमनन्तराति उपसम्पन्नो हुत्वा समनन्तरा. अनाचारं आचरतीति पण्णत्तिवीतिक्कमं करोति. उल्लुम्पतु मन्ति उद्धरतु मं, अकुसला वुट्ठापेत्वा कुसले पतिट्ठपेतु; सामणेरभावा वा उद्धरित्वा भिक्खुभावे पतिट्ठापेतूति. अनुकम्पं उपादायाति अनुद्दयं पटिच्च; मयि अनुकप्पं कत्वाति अत्थो.
७३. अट्ठिता होतीति निच्चप्पवत्तिनी होति. चत्तारो निस्सयेति चत्तारो पच्चये. यस्मा चत्तारो पच्चये निस्साय अत्तभावो पवत्तति, तस्मा ते निस्सयाति वुच्चन्ति.
राधब्राह्मणवत्थुकथा निट्ठिता.
आचरियवत्तकथा
७५. किन्तायं भिक्खु होतीति किं ते अयं भिक्खु होति. अञ्ञेहि ओवदियो अनुसासियोति अञ्ञेहि ओवदितब्बो चेव अनुसासितब्बो च. बाहुल्लाय आवत्तो यदिदं गणबन्धिकन्ति गणबन्धो एतस्स बाहुल्लस्स अत्थीति गणबन्धिकं, बाहुल्लं. यं इदं गणबन्धिकं नाम बाहुल्लं, तदत्थाय अतिलहुं त्वं आपन्नोति वुत्तं होति.