१. पब्बतवग्गो
१. हिमवन्तसुत्तवण्णना
१८२. बोज्झङ्गसंयुत्तस्स पठमे नागाति इमेपि महासमुद्दपिट्ठे ऊमिअन्तरवासिनोव, न विमानट्ठकनागा. तेसं हिमवन्तं निस्साय कायवड्ढनादिसब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. बोज्झङ्गेति एत्थ बोधिया, बोधिस्स वा अङ्गाति बोज्झङ्गा. किं वुत्तं होति? या हि अयं धम्मसामग्गी, याय लोकियलोकुत्तरमग्गक्खणे उप्पज्जमानाय लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहन कामसुखत्तकिलमथानुयोगउच्छेदसस्सताभिनिवेसादीनं अनेकेसं उपद्दवानं पटिपक्खभूताय सतिधम्मविचयवीरियपीतिपस्सद्धिसमाधिउपेक्खासङ्खाताय धम्मसामग्गिया अरियसावको बुज्झतीति कत्वा बोधीति वुच्चति. बुज्झतीति किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहति, चत्तारि वा अरियसच्चानि पटिविज्झति, निब्बानमेव वा सच्छिकरोतीति वुत्तं होति. यथाह ‘‘सत्त बोज्झङ्गे भावेत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’’ति (सं. नि. ५.३७८; दी. नि. ३.१४३). तस्सा धम्मसामग्गिसङ्खाताय बोधिया अङ्गाति बोज्झङ्गा झानङ्गमग्गङ्गादयो विय. योपेस यथावुत्तप्पकाराय एताय धम्मसामग्गिया बुज्झतीति कत्वा अरियसावको बोधीति वुच्चति, तस्स बोधिस्स अङ्गातिपि बोज्झङ्गा सेनङ्गरथङ्गादयो विय. तेनाहु अट्ठकथाचरिया – ‘‘बुज्झनकस्स पुग्गलस्स अङ्गाति वा बोज्झङ्गा’’ति.
अपिच ‘‘बोज्झङ्गाति केनट्ठेन बोज्झङ्गा? बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गा, बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, अनुबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, पटिबुज्झन्तीति बोज्झङ्गा, सम्बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’इच्चादिना (पटि. म. २.१७) पटिसम्भिदानयेनापि बोज्झङ्गत्थो वेदितब्बो.
सतिसम्बोज्झङ्गन्तिआदीसु पन पसत्थो सुन्दरो च बोज्झङ्गोति सम्बोज्झङ्गो. सतियेव सम्बोज्झङ्गोति सतिसम्बोज्झङ्गो, तं सतिसम्बोज्झङ्गन्ति एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो. भावेतीति वड्ढेति, अत्तनो चित्तसन्ताने पुनप्पुनं जनेति, अभिनिब्बत्तेतीति अत्थो. विवेकनिस्सितन्तिआदीनि कोसलसंयुत्ते ‘‘सम्मादिट्ठिं भावेति विवेकनिस्सित’’न्ति एत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.
अयं पन विसेसो – तत्थ तदङ्गविवेकनिस्सितं, समुच्छेदविवेकनिस्सितं, निस्सरणविवेकनिस्सितन्ति, विवेकत्तयमेव वुत्तं, बोज्झङ्गभावनं पत्वा पन पञ्चविधविवेकनिस्सितम्पि एके वण्णयन्ति. ते हि न केवलं बलवविपस्सनामग्गफलक्खणेसु एव बोज्झङ्गे उद्धरन्ति विपस्सनापादक-कसिणज्झान-आनापानासुभ-ब्रह्मविहारज्झानेसुपि उद्धरन्ति, न च पटिसिद्धा अट्ठकथाचरियेहि. तस्मा तेसं मतेन एतेसं झानानं पवत्तिक्खणे किच्चतो एव विक्खम्भनविवेकनिस्सितं. यथा च विपस्सनाक्खणे ‘‘अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सित’’न्ति वुत्तं, एवं पटिपस्सद्धिविवेकनिस्सितम्पि भावेतीति वत्तुं वट्टति. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेव.
२. कायसुत्तवण्णना
१८३. दुतिये आहारट्ठितिकोति पच्चयट्ठितिको. आहारं पटिच्चाति पच्चयं पटिच्च. सुभनिमित्तन्ति सुभम्पि सुभनिमित्तं, सुभस्स आरम्मणम्पि सुभनिमित्तं. अयोनिसोमनसिकारोति अनुपायमनसिकारो उप्पथमनसिकारो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति वा, दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति, अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति वा, असुभे ‘‘सुभ’’न्ति वा, मनसिकारो. तं तस्मिं सुभारम्मणे बहुलं पवत्तयतो कामच्छन्दो उप्पज्जति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थि, भिक्खवे, सुभनिमित्त’’न्तिआदि. एवं सब्बनीवरणेसु योजना वेदितब्बा.
पटिघनिमित्तन्तिआदीसु पन पटिघोपि पटिघनिमित्तं पटिघारम्मणम्पि. अरतीति उक्कण्ठिता. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमा अरति? पन्तेसु वा सेनासनेसु अञ्ञतरञ्ञतरेसु वा अधिकुसलेसु धम्मेसु अरति अरतिता अनभिरति अनभिरमना उक्कण्ठिता परितस्सिता, अयं वुच्चति अरती’’ति (विभ. ८५६).
तन्दीति अतिसीतादिपच्चया उप्पन्नं आगन्तुककायालसियं. यस्मिं उप्पन्ने ‘‘अतिसीतं अतिउण्हं अतिच्छातोस्मि अतिधातोस्मि अतिदूरमग्गं गतोस्मी’’ति वदति, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘तत्थ कतमा तन्दि, या तन्दी तन्दियना तन्दिमनकता आलस्यं आलस्यायना आलस्यायितत्तं, अयं वुच्चति तन्दी’’ति (विभ. ८५७).
विजम्भिताति किलेसवसेन कायविनमना. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमा विजम्भिता? या कायस्स जम्भना विजम्भना आनमना विनमना सन्नमना पणमना ब्याधियकं, अयं वुच्चति विजम्भिता’’ति (विभ. ८५८).
भत्तसम्मदोति भत्तपरिळाहो. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमो भत्तसम्मदो? या भुत्ताविस्स भत्तमुच्छा भत्तकिलमथो भत्तपरिळाहो कायदुट्ठुल्लं, अयं वुच्चति भत्तसम्मदो’’ति (विभ. ८५९).
चेतसो च लीनत्तन्ति चित्तस्स लीयनाकारो, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमं चेतसो लीनत्तं? या चित्तस्स अकल्यता अकम्मञ्ञता ओलीयना सल्लीयना लीनं लीयना लीयितत्तं थिनं थियना थियितत्तं चित्तस्स, इदं वुच्चति चेतसो लीनत्त’’न्ति (विभ. ८६०).
चेतसो अवूपसमोति यथा नाम वीतच्चिकोपि अङ्गारो नेव ताव सन्निसीदति पतापं करोतियेव, यथा च पत्तपचनट्ठाने नेव ताव सन्निसीदति पतापं करोतियेव, एवं चित्तस्स अवूपसन्ताकारो, अत्थतो पनेतं उद्धच्चकुक्कुच्चमेव होति.
विचिकिच्छट्ठानीया धम्माति विचिकिच्छाय आरम्मणधम्मा. अयोनिसोमनसिकारो सब्बत्थ वुत्तनयोव. एवमेत्थ कामच्छन्दो विचिकिच्छाति इमे द्वे धम्मा आरम्मणेन कथिता, ब्यापादो आरम्मणेन च उपनिस्सयेन च, सेसा सहजातेन च उपनिस्सयेन चाति.
सतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीया धम्माति सतिया आरम्मणधम्मा सत्ततिंस बोधिपक्खिया च नव लोकुत्तरधम्मा च. तत्थ योनिसोमनसिकारबहुलीकारोति तत्थ उपायमनसिकारस्स पुनप्पुनं करणं.
कुसलाकुसला धम्मातिआदीसु कुसलाति कोसल्लसम्भूता अनवज्जसुखविपाका. अकुसलाति अकोसल्लसम्भूता सावज्जदुक्खविपाका. सावज्जाति अकुसला. अनवज्जाति कुसला. हीनपणीतकण्हसुक्केसुपि एसेव नयो. सप्पटिभागाति कण्हसुक्कायेव. कण्हा हि कण्हविपाकदानतो, सुक्का च सुक्कविपाकदानतो सप्पटिभागा नाम, सदिसविपाककोट्ठासाति अत्थो. पटिपक्खभूतस्स वा भागस्स अत्थिताय सप्पटिभागा. कण्हानञ्हि सुक्का पटिपक्खभागा, सुक्कानञ्च कण्हा पटिपक्खभागाति एवम्पि सप्पटिभागा. सप्पटिबाहितट्ठेन वा सप्पटिभागा. अकुसलञ्हि कुसलं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकं देति, कुसलञ्च अकुसलं पटिबाहित्वाति एवम्पि कण्हसुक्का सप्पटिभागा.
आरम्भधातूति पठमारम्भवीरियं. निक्कमधातूति कोसज्जतो निक्खन्तत्ता ततो बलवतरं. परक्कमधातूति परं परं ठानं अक्कमनताय ततोपि बलवतरन्ति तीहिपि पदेहि वीरियमेव कथितं.
पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीयाति पीतिया आरम्मणधम्मा. कायपस्सद्धीति तिण्णं खन्धानं दरथपस्सद्धि. चित्तपस्सद्धीति विञ्ञाणक्खन्धस्स दरथपस्सद्धि. समथनिमित्तन्ति समथोपि समथनिमित्तं, आरम्मणम्पि. अब्यग्गनिमित्तन्ति तस्सेव वेवचनं.
उपेक्खासम्बोज्झङ्गट्ठानीयाति उपेक्खाय आरम्मणधम्मा, अत्थतो पन मज्झत्ताकारो उपेक्खाट्ठानीया धम्मोति वेदितब्बो. एवमेत्थ सतिधम्मविचयउपेक्खासम्बोज्झङ्गा आरम्मणेन कथिता, सेसा आरम्मणेनपि उपनिस्सयेनपि.
३. सीलसुत्तवण्णना
१८४. ततिये सीलसम्पन्नाति एत्थ खीणासवस्स लोकियलोकुत्तरसीलं कथितं, तेन सम्पन्नाति अत्थो. समाधिपञ्ञासुपि एसेव नयो. विमुत्ति पन फलविमुत्तियेव. विमुत्तिञाणदस्सनं पच्चवेक्खणञाणं. एवमेत्थ सीलादयो तयो लोकियलोकुत्तरा, विमुत्ति लोकुत्तराव, विमुत्तिञाणदस्सनं लोकियमेव.
दस्सनम्पाहन्ति दस्सनम्पि अहं. तं पनेतं दस्सनं – चक्खुदस्सनं, ञाणदस्सनन्ति दुविधं. तत्थ पसन्नेहि चक्खूहि अरियानं दस्सनं ओलोकनं चक्खुदस्सनं नाम. अरियेहि पन दिट्ठस्स लक्खणस्स दस्सनं, पटिविद्धस्स च पटिविज्झनं झानेन वा विपस्सनाय वा मग्गफलेहि वा ञाणदस्सनं नाम. इमस्मिं पनेत्थ चक्खुदस्सनं अधिप्पेतं. अरियानञ्हि पसन्नेहि चक्खूहि ओलोकनम्पि बहुकारमेव. सवनन्ति ‘‘असुको नाम खीणासवो असुकस्मिं नाम रट्ठे वा जनपदे वा गामे वा निगमे वा विहारे वा लेणे वा वसती’’ति कथेन्तानं सोतेन सवनं, एतम्पि बहुकारमेव. उपसङ्कमनन्ति ‘‘दानं वा दस्सामि, पञ्हं वा पुच्छिस्सामि, धम्मं वा सोस्सामि, सक्कारं वा करिस्सामी’’ति एवरूपेन चित्तेन अरियानं उपसङ्कमनं. पयिरुपासनन्ति पञ्हापयिरुपासनं. अरियानं गुणे सुत्वा ते उपसङ्कमित्वा निमन्तेत्वा दानं दत्वा ‘‘किं, भन्ते, कुसल’’न्तिआदिना नयेन पञ्हपुच्छनन्ति अत्थो.
अनुस्सतिन्ति रत्तिट्ठानदिवाट्ठानेसु निसिन्नस्स ‘‘इदानि अरिया लेणगुहमण्डपादीसु झानविपस्सनामग्गफलसुखेहि वीतिनामेन्ती’’ति अनुस्सरणं. यो वा तेसं सन्तिके ओवादो लद्धो होति, तं आवज्जित्वा ‘‘इमस्मिं ठाने सीलं कथितं, इमस्मिं समाधि, इमस्मिं विपस्सना, इमस्मिं मग्गो, इमस्मिं फल’’न्ति एवं अनुस्सरणं. अनुपब्बज्जन्ति अरियेसु चित्तं पसादेत्वा घरा निक्खम्म तेसं सन्तिके पब्बज्जं. अरियानञ्हि सन्तिके चित्तं पसादेत्वा तेसंयेव सन्तिके पब्बजित्वा तेसंयेव ओवादानुसासनिं पच्चासीसमानस्स चरतोपि पब्बज्जा अनुपब्बज्जा नाम. अरियेसु पसादेन अञ्ञत्थ पब्बजित्वा अरियानं सन्तिके ओवादानुसासनिं पच्चासीसमानस्स चरतो पब्बज्जापि अनुपब्बज्जा नाम. अञ्ञेसु पन पसादेन अञ्ञेसंयेव सन्तिके पब्बजित्वा अञ्ञेसंयेव ओवादानुसासनिं पच्चासीसमानस्स चरतो पब्बज्जा अनुपब्बज्जा नाम न होति.
एवं पब्बजितेसु पन महाकस्सपत्थेरस्स ताव अनुपब्बज्जं पब्बजिता सतसहस्समत्ता अहेसुं, तथा थेरस्सेव सद्धिविहारिकस्स च चन्दगुत्तत्थेरस्स, तस्सापि सद्धिविहारिकस्स सूरियगुत्तत्थेरस्स, तस्सापि सद्धिविहारिकस्स अस्सगुत्तत्थेरस्स, तस्सापि सद्धिविहारिकस्स योनकधम्मरक्खितत्थेरस्स, तस्स पन सद्धिविहारिको असोकरञ्ञो कनिट्ठभाता तिस्सत्थेरो नाम अहोसि, तस्स अनुपब्बज्जं पब्बजिता अड्ढतेय्यकोटिसङ्खा अहेसुं. महिन्दत्थेरस्स अनुपब्बजितानं गणनपरिच्छेदो नत्थि. यावज्जदिवसा लङ्कादीपे सत्थरि पसादेन पब्बजन्ता महिन्दत्थेरस्सेव पब्बज्जं अनुपब्बजन्ति नाम.
तं धम्मन्ति तं तेसं ओवादानुसासनीधम्मं. अनुस्सरतीति सरति. अनुवितक्केतीति वितक्काहतं करोति. आरद्धो होतीति परिपुण्णो होति. पविचिनतीतिआदि सब्बं तत्थ ञाणचारवसेनेव वुत्तं. अथ वा पविचिनतीति तेसं तेसं धम्मानं लक्खणं विचिनति. पविचरतीति तत्थ ञाणं चरापेति. परिवीमंसमापज्जतीति वीमंसनं ओलोकनं गवेसनं आपज्जति.
सत्त फला सत्तानिसंसाति उभयम्पेतं अत्थतो एकं. दिट्ठेव धम्मे पटिकच्च अञ्ञं आराधेतीति अरहत्तं आराधेन्तो इमस्मिंयेव अत्तभावे आराधेति, तञ्च खो पटिकच्च, असम्पत्तेयेव मरणकालेति अत्थो. अथ मरणकालेति अथ मरणस्स आसन्नकाले.
अन्तरापरिनिब्बायीति यो आयुवेमज्झं अनतिक्कमित्वा परिनिब्बायति, सो तिविधो होति. कप्पसहस्सायुकेसु ताव अविहेसु निब्बत्तित्वा एको निब्बत्तदिवसेयेव अरहत्तं पापुणाति. नो चे निब्बत्तदिवसे पापुणाति, पठमस्स पन कप्पसतस्स मत्थके पापुणाति. अयमेको अन्तरापरिनिब्बायी. अपरो एवं असक्कोन्तो द्विन्नं कप्पसतानं मत्थके पापुणाति, अयं दुतियो. अपरो एवम्पि असक्कोन्तो चतुन्नं कप्पसतानं मत्थके पापुणाति, अयं ततियो अन्तरापरिनिब्बायी.
पञ्चमं पन कप्पसतं अतिक्कमित्वा अरहत्तं पत्तो उपहच्चपरिनिब्बायी नाम होति. अतप्पादीसुपि एसेव नयो. यत्थ कत्थचि उप्पन्नो पन ससङ्खारेन सप्पयोगेन अरहत्तं पत्तो ससङ्खारपरिनिब्बायी नाम, असङ्खारेन अप्पयोगेन पत्तो असङ्खारपरिनिब्बायी नाम. अविहादीसुपि निब्बत्तो तत्थ यावतायुकं ठत्वा उपरूपरि निब्बत्तित्वा अकनिट्ठं पत्तो उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम.
इमस्मिं पन ठाने अट्ठचत्तारीस अनागामिनो कथेतब्बा. अविहेसु हि तयो अन्तरापरिनिब्बायी, एको उपहच्चपरिनिब्बायी, एको उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्च होन्ति. ते असङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्च, ससङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्चाति दस होन्ति, तथा अतप्पादीसु. अकनिट्ठेसु पन उद्धंसोतो नत्थि, तस्मा तत्थ चत्तारो ससङ्खारपरिनिब्बायी, चत्तारो असङ्खारपरिनिब्बायीति अट्ठाति एवं अट्ठचत्तालीस होन्ति. तेसं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी सब्बजेट्ठो चेव होति सब्बकनिट्ठो च. कथं? सो हि सोळसकप्पसहस्सायुकत्ता आयुना सब्बेसं जेट्ठो, सब्बपच्छा अरहत्तं पापुणीति सब्बेसं कनिट्ठो. इमस्मिं सुत्ते अपुब्बं अचरिमं एकचित्तक्खणिका नानालक्खणा अरहत्तमग्गस्स पुब्बभागविपस्सना बोज्झङ्गा कथिता.
४. वत्थसुत्तवण्णना
१८५. चतुत्थे सतिसम्बोज्झङ्गो इति चे मे होतीति सतिसम्बोज्झङ्गोति एवं चे मय्हं होति. अप्पमाणोति मे होतीति अप्पमाणोति एवं मे होति. सुसमारद्धोति सुपरिपुण्णो. तिट्ठतीति एत्थ अट्ठहाकारेहि सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति – उप्पादं अनावज्जितत्ता अनुप्पादं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति, पवत्तं, अप्पवत्तं, निमित्तं, अनिमित्तं सङ्खारे अनावज्जितत्ता, विसङ्खारं आवज्जितत्ता सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठतीति. इमेहि अट्ठहाकारेहि तिट्ठतीति थेरो जानाति, वुत्ताकारविपरीतेहेव अट्ठहाकारेहि चवन्तं चवतीति पजानाति. सेसबोज्झङ्गेसुपि एसेव नयो.
इति इमस्मिं सुत्ते थेरस्स फलबोज्झङ्गा कथिता. यदा हि थेरो सतिसम्बोज्झङ्गं सीसं कत्वा फलसमापत्तिं समापज्जति, तदा इतरे छ तदन्वया होन्ति. यदा धम्मविचयादीसु अञ्ञतरं, तदापि सेसा तदन्वया होन्तीति एवं फलसमापत्तियं अत्तनो चिण्णवसितं दस्सेन्तो थेरो इमं सुत्तं कथेसीति.
५. भिक्खुसुत्तवण्णना
१८६. पञ्चमे बोधाय संवत्तन्तीति बुज्झनत्थाय संवत्तन्ति. किं बुज्झनत्थाय? मग्गेन असङ्खतं निब्बानं, पच्चवेक्खणाय कतकिच्चतं, मग्गेन वा किलेसनिद्दातो पबुज्झनत्थाय, फलेन पबुज्झनभावत्थायातिपि वुत्तं होति. तेनेवेत्थ निब्बानसच्छिकिरिया किलेसपहानपच्चवेक्खणाति सब्बं दस्सितं.
६-७. कुण्डलियसुत्तादिवण्णना
१८७-१८८. छट्ठे आरामनिस्सयीति आरामं निस्साय वसनभावेन आरामनिस्सयी. परिसावचरोति परिसाय अवचरो. परिसं नाम बालापि, पण्डितापि ओसरन्ति, यो पन परप्पवादं मद्दित्वा अत्तनो वादं दीपेतुं सक्कोति, अयं परिसावचरो नाम. आरामेन आरामन्ति आरामेनेव आरामं अनुचङ्कमामि, न बाहिरेनाति अत्थो. उय्यानेन उय्यानन्ति एत्थापि एसेव नयो. अञ्ञेन वा आरामेन पविसित्वा अञ्ञं आरामं, अञ्ञेन उय्यानेन अञ्ञं उय्यानन्ति अयमेत्थ अत्थो. इतिवादप्पमोक्खानिसंसन्ति ‘‘एवं पुच्छा होति, एवं विस्सज्जनं, एवं गहणं, एवं निब्बेठन’’न्ति इमिना नयेन इतिवादो होति इतिवादप्पमोक्खोति एतं आनिसंसं. उपारम्भानिसंसन्ति ‘‘अयं पुच्छाय दोसो, अयं विस्सज्जने’’ति एवं वाददोसानिसंसं.
कथं भावितो च, कुण्डलिय, इन्द्रियसंवरोति सत्था ‘‘एत्तकं ठानं परिब्बाजकेन पुच्छितं, इदानि पुच्छितुं न सक्कोती’’ति ञत्वा ‘‘न ताव अयं देसना यथानुसन्धिं गता. इदानि नं यथानुसन्धिं पापेस्सामी’’ति सयमेव पुच्छन्तो इमं देसनं आरभि. तत्थ मनापं नाभिज्झतीति इट्ठारम्मणं नाभिज्झायति. नाभिहंसतीति न सामिसाय तुट्ठिया अभिहंसति. तस्स ठितो च कायो होति, ठितं चित्तं अज्झत्तन्ति तस्स नामकायो च चित्तञ्च गोचरज्झत्ते ठितं होति. सुसण्ठितन्ति कम्मट्ठानवसेन सुट्ठु सण्ठितं. सुविमुत्तन्ति कम्मट्ठानविमुत्तिया सुविमुत्तं. अमनापन्ति अनिट्ठारम्मणं. न मङ्कु होतीति तस्मिं न मङ्कु होति. अप्पतिट्ठितचित्तोति किलेसवसेन अट्ठितचित्तो. अदीनमानसोति दोमनस्सवसेन अदीनचित्तो. अब्यापन्नचेतसोति दोसवसेन अपूतिचित्तो.
एवं भावितो खो, कुण्डलिय, इन्द्रियसंवरो एवं बहुलीकतो तीणि सुचरितानि परिपूरेतीति एत्थ एवं सुचरितपूरणं वेदितब्बं – इमेसु ताव छसु द्वारेसु अट्ठारस दुच्चरितानि होन्ति. कथं? चक्खुद्वारे ताव इट्ठारम्मणे आपाथगते कायङ्गवाचङ्गानि अचोपेत्वा तस्मिं आरम्मणे लोभं उप्पादेन्तस्स मनोदुच्चरितं होति. लोभसहगतेन चित्तेन ‘‘अहो वतिदं इट्ठं कन्तं मनाप’’न्ति भणन्तस्स वचीदुच्चरितं, तदेव हत्थेन परामसन्तस्स कायदुच्चरितं. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो.
अयं पन विसेसो – सोतद्वारस्मिञ्हि सद्दारम्मणस्स वत्थुभूतं सङ्खपणवादितूरियभण्डं अनामासं आमसन्तस्स, घानद्वारे गन्धारम्मणस्स वत्थुभूतं गन्धमालादिं, जिव्हाद्वारे रसारम्मणस्स वत्थुभूतं मच्छमंसादिं, कायद्वारे फोट्ठब्बारम्मणस्स वत्थुभूतं वत्थतूलकपावारादिं, मनोद्वारे पञ्ञत्तिवसेन धम्मारम्मणभूतं सप्पितेलमधुफाणितादिं आमसन्तस्स कायदुच्चरितं वेदितब्बं. सङ्खेपतो पनेत्थ छसु द्वारेसु कायवीतिक्कमो कायदुच्चरितं, वचीवीतिक्कमो वचीदुच्चरितं, मनोवीतिक्कमो मनोदुच्चरितन्ति तीणेव दुच्चरितानि होन्ति.
अयं पन भिक्खु अत्तनो भावनापटिसङ्खाने ठितो इमानि दुच्चरितानि सुचरितं कत्वा विपरिणामेति. कथं? चक्खुद्वारे ताव इट्ठारम्मणे आपाथगते कायङ्गवाचङ्गानि अचालेत्वा रूपारम्मणं विपस्सनं पट्ठापयतो मनोसुचरितं होति, विपस्सनासहगतेन चित्तेन खयधम्मं वयधम्मन्ति भणन्तस्स वचीसुचरितं, ‘‘अनामासभण्डं एत’’न्ति अनामसन्तस्स कायसुचरितं. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. एवं इमानि वित्थारतो अट्ठारस सुचरितानि होन्ति. सङ्खेपतो पनेत्थापि छसु द्वारेसु कायसंवरो कायसुचरितं, वचीसंवरो वचीसुचरितं, मनोसंवरो मनोसुचरितन्ति तीणेव सुचरितानि होन्ति. एवं इन्द्रियसंवरो तीणि सुचरितानि परिपूरेतीति वेदितब्बो. एत्तावता सीलानुरक्खितं इन्द्रियसंवरसीलं कथितं.
कायदुच्चरितं पहायातिआदीसु तिविधं कायदुच्चरितं, चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं, तिविधं मनोदुच्चरितं. तस्स पटिपक्खवसेन कायसुचरितादीनि वेदितब्बानि. एत्तावता कायसंवरवचीसंवरेहि पातिमोक्खसीलं, मनोसंवरेन तीणि सीलानीति चतुपारिसुद्धिसीलं कथितं होति. सकले पन इमस्मिं सुत्ते सुचरितमूलका सतिपट्ठाना लोकुत्तरमिस्सका, सत्तन्नं बोज्झङ्गानं मूलभूता सतिपट्ठाना पुब्बभागा, तेपि सतिपट्ठानमूलका बोज्झङ्गा पुब्बभागाव. विज्जाविमुत्तिमूलका पन लोकुत्तराव कथिताति वेदितब्बा. सत्तमं उत्तानमेव.
८. उपवानसुत्तवण्णना
१८९. अट्ठमे पच्चत्तन्ति अत्तनाव. योनिसोमनसिकाराति योनिसो मनसिकारेन. आरब्भमानोवाति कुरुमानोयेव. सुविमुत्तन्ति कम्मट्ठानविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तं. अट्ठिंकत्वाति अत्थं करित्वा, अत्थिको हुत्वाति वुत्तं होति.
९. पठमउप्पन्नसुत्तवण्णना
१९०. नवमे नाञ्ञत्र तथागतस्स पातुभावाति तथागतस्स पातुभावं विना न अञ्ञस्मिं काले उप्पज्जन्तीति अत्थो.
१०. दुतियउप्पन्नसुत्तवण्णना
१९१. दसमे नाञ्ञत्र सुगतविनयाति सुगतोवादं विना न उप्पज्जन्तीति.
पब्बतवग्गो.