१. सहस्सभिक्खुनिसङ्घसुत्तवण्णना

१००७. दुतियस्स पठमे राजकारामेति रञ्ञा कारितत्ता एवं लद्धनामे आरामे, तं रञ्ञा पसेनदिकोसलेन कतं. पठमबोधियं किर लाभग्गयसग्गपत्तं सत्थारं दिस्वा तित्थिया चिन्तयिंसु – ‘‘समणो गोतमो लाभग्गयसग्गपत्तो, न खो पनेस अञ्ञं किञ्चि सीलं वा समाधिं वा निस्साय एवं लाभग्गयसग्गपत्तो. भूमिसीसं पन तेन गहितं, सचे मयम्पि जेतवनसमीपे आरामं कारापेतुं सक्कुणेय्याम, लाभग्गयसग्गपत्ता भवेय्यामा’’ति. ते अत्तनो अत्तनो उपट्ठाके समादपेत्वा सतसहस्समत्ते कहापणे लभित्वा ते आदाय रञ्ञो सन्तिकं अगमंसु. राजा ‘‘किं एत’’न्ति? पुच्छि. मयं जेतवनसमीपे तित्थियारामं करोम, सचे समणो गोतमो वा समणस्स गोतमस्स सावका वा आगन्त्वा वारेस्सन्ति, वारेतुं मा अदत्थाति लञ्जं अदंसु. राजा लञ्जं गहेत्वा ‘‘गच्छथ कारेथा’’ति आह.

ते गन्त्वा, अत्तनो उपट्ठाकेहि दब्बसम्भारे आहरापेत्वा, थम्भुस्सापनादीनि करोन्ता, उच्चासद्दा महासद्दा एककोलाहलं अकंसु. सत्था गन्धकुटितो निक्खम्म पमुखे ठत्वा ‘‘के पन ते, आनन्द, उच्चासद्दा महासद्दा केवट्टा मञ्ञे मच्छविलोपे’’ति?, पुच्छि. तित्थिया, भन्ते, जेतवनसमीपे तित्थियारामं करोन्तीति. आनन्द, इमे सासनेन पटिविरुद्धा भिक्खुसङ्घस्स अफासुविहारं करिस्सन्ति, रञ्ञो आरोचेत्वा वारापेहीति.

थेरो भिक्खुसङ्घेन सद्धिं गन्त्वा राजद्वारे अट्ठासि. रञ्ञो ‘‘थेरा, देव, आगता’’ति निवेदयिंसु. राजा लञ्जस्स गहितत्ता न निक्खमि. थेरा गन्त्वा सत्थु आरोचयिंसु. सत्था सारिपुत्तमोग्गल्लाने पेसेसि. राजा तेसम्पि दस्सनं न अदासि. ते आगन्त्वा सत्थु आरोचयिंसु ‘‘न, भन्ते, राजा निक्खन्तो’’ति. सत्था तङ्खणंयेव ब्याकासि – ‘‘अत्तनो रज्जे ठत्वा कालं कातुं न लभिस्सती’’ति.

दुतियदिवसे च सामंयेव भिक्खुसङ्घपरिवारो गन्त्वा राजद्वारे अट्ठासि. राजा ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा निक्खमित्वा, निवेसनं पवेसेत्वा, सारपल्लङ्के निसीदापेत्वा, यागुखज्जकं अदासि. सत्था परिभुत्तयागुखादनीयो ‘‘याव भत्तं निट्ठाति, ताव सत्थु सन्तिके निसीदिस्सामी’’ति आगन्त्वा निसिन्नं राजानं ‘‘तया, महाराज, इदं नाम कत’’न्ति अवत्वा, ‘‘कारणेनेव नं सञ्ञापेस्सामी’’ति इदं अतीतकारणं आहरि – महाराज, पब्बजिते नाम अञ्ञमञ्ञं युज्झापेतुं न वट्टति. अतीतेपि इसयो अञ्ञमञ्ञं युज्झापेत्वा सह रट्ठेन राजा समुद्दं पविट्ठोति. कदा भगवाति?

अतीते, महाराज, भरुरट्ठे भरुराजा नाम रज्जं कारेति. पञ्चसता पञ्चसता द्वे इसिगणा पब्बतपादतो लोणम्बिलसेवनत्थाय भरुनगरं गन्त्वा नगरस्स अविदूरे द्वे रुक्खा अत्थि, पठमं आगतो इसिगणो एकस्स रुक्खस्स मूले निसीदि, पच्छागतोपि एकस्साति. ते यथाभिरन्तं विहरित्वा पब्बतपादं एव अगमंसु. ते पुन आगच्छन्तापि अत्तनो रुक्खमूलेयेव निसीदन्ति. अद्धाने गच्छन्ते एको रुक्खो सुक्खि, तस्मिं सुक्खे आगता तापसा ‘‘अयं रुक्खो महा, अम्हाकम्पि तेसम्पि पहोस्सती’’ति इतरेसं रुक्खमूलस्स एकपदेसे निसीदिंसु. ते पच्छा आगच्छन्ता रुक्खमूलं अपविसित्वा बहि ठिताव ‘‘कस्मा तुम्हे एत्थ निसीदथा’’ति आहंसु. आचरिया अम्हाकं रुक्खो सुक्खो, अयं रुक्खो महा, तुम्हेपि पविसथ, तुम्हाकम्पि अम्हाकम्पि पहोस्सतीति. ते ‘‘न मयं पविसाम, निक्खमथ तुम्हे’’ति कथं वड्ढेत्वा ‘‘न तुम्हे अत्तनोव मनेन निक्खमिस्सथा’’ति हत्थादीसु गहेत्वा निक्कड्ढिंसु. ते ‘‘होतु सिक्खापेस्साम ने’’ति इद्धिया सोवण्णमयानि द्वे चक्कानि रजतमयञ्च अक्खं मापेत्वा पवट्टेन्ता राजद्वारं अगमिंसु. रञ्ञो ‘‘एवरूपं, देव, तापसा पण्णाकारं गहेत्वा ठिता’’ति निवेदयिंसु. राजा तुट्ठो ‘‘पक्कोसथा’’ति ते पक्कोसापेत्वा ‘‘महाकम्मं तुम्हेहि कतं, अत्थि वो किञ्चि मया कत्तब्ब’’न्ति आह. आम, महाराज, अम्हाकं निसिन्नट्ठानं एकरुक्खमूलं अत्थि, तं अञ्ञेहि इसीहि गहितं, तं नो दापेहीति. राजा पुरिसे पेसेत्वा तापसे निक्कड्ढापेसि.

ते बहि ठिता ‘‘किं नु खो दत्वा लभिंसू’’ति ओलोकयमाना ‘‘इदं नामा’’ति दिस्वा ‘‘मयम्पि लञ्जं दत्वा पुन गण्हिस्सामा’’ति इद्धिया सोवण्णमयं रथपञ्जरं मापेत्वा आदाय अगमंसु. राजा दिस्वा तुट्ठो – ‘‘किं, भन्ते, कातब्ब’’न्ति?, आह. महाराज अम्हाकं रुक्खमूले अञ्ञो इसिगणो निसिन्नो, तं नो रुक्खमूलं दापेहीति. राजा पुरिसे पेसेत्वा ते निक्कड्ढापेसि. तापसा अञ्ञमञ्ञं कलहं कत्वा, ‘‘अननुच्छविकं अम्हेहि कत’’न्ति विप्पटिसारिनो हुत्वा पब्बतपादमेव अगमंसु. ततो देवता ‘‘अयं राजा द्विन्नं इसिगणानं हत्थतो लञ्जं गहेत्वा अञ्ञमञ्ञं कलहं कारापेसी’’ति कुज्झित्वा महासमुद्दं उब्बट्टेत्वा तस्स रञ्ञो विजितं योजनसहस्समत्तट्ठानं समुद्दमेव अकंसूति.

‘‘इसीनमन्तरं कत्वा, भरुराजाति मे सुतं;

उच्छिन्नो सह रट्ठेहि, स राजा विभवङ्गतो’’ति. (जा. १.२.१२५) –

एवं भगवता इमस्मिं अतीते दस्सिते यस्मा बुद्धानं नाम कथा ओकप्पनिया होति, ‘‘तस्मा राजा अत्तनो किरियं सल्लक्खेत्वा अनुपधारेत्वा मया अकत्तब्बं कम्मं कत’’न्ति ‘‘गच्छथ, भणे, तित्थिये निक्कड्ढथा’’ति निक्कड्ढापेत्वा चिन्तेसि – ‘‘मया कारितो विहारो नाम नत्थि, तस्मिंयेव ठाने विहारं कारेस्सामी’’ति तेसं दब्बसम्भारेपि अदत्वा विहारं कारेसि. तं सन्धायेतं वुत्तं.